eISSN: 2084-9834
ISSN: 0034-6233
Reumatologia/Rheumatology
Current issue Archive About the journal Supplements Editorial board Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors
SCImago Journal & Country Rank
 
1/2013
vol. 51
 
Share:
Share:
more
 
 
Case report

Catastrophic antiphospholipid syndrome in a patient with systemic lupus erythematosus

Ewa Wielosz
,
Maria Majdan
,
Radosław Jeleniewicz
,
Małgorzata Biskup

Reumatologia 2013; 51, 1: 73-76
Online publish date: 2013/03/05
Article file
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 

Wstęp

Rozpoznanie zespołu antyfosfolipidowego (ZA) ustala się na podstawie: obecności zakrzepicy w naczyniach żylnych lub tętniczych, występowania powikłań położniczych oraz stwierdzenia 2-krotnie w odstępie 12 tygodni markerowych przeciwciał antyfosfolipidowych (aPL), takich jak antykoagulant toczniowy (LAC), i/lub przeciwciał antykardiolipinowych (aCL) oraz przeciwciał przeciw-β2-gliko­proteinie I (β2GPI) [1, 2]. Zespół antyfosfolipidowy może występować samoistnie, jako pierwotny, bądź może towarzyszyć innej układowej chorobie tkanki łącznej (UChTŁ), najczęściej toczniowi rumieniowatemu układowemu (TRU) i wtedy jest określany jako wtórny ZA [1, 3]. Wtórny ZA występuje w długotrwałym przebiegu TRU u 50–70% chorych, u których stwierdza się obecność przeciwciał aPL [4, 5]. Katastroficzny ZA charakteryzuje się stwierdzoną w krótkim

czasie ostrą zakrzepową mikroangiopatią z następczym uszkodzeniem wielu narządów i histopatologicznym potwierdzeniem niedrożności drobnych naczyń oraz obecnością aPL w wysokich mianach [6].

Do rozpoznania pewnego KZA konieczne jest spełnienie przez chorego wszystkich poniższych kryteriów:

• rozwój objawów równocześnie lub w okresie krótszym niż tydzień,

• zajęcie 3 lub więcej narządów,

• potwierdzenie histopatologiczne zakrzepicy,

• stwierdzenie obecności aPL.

Przy nie do końca pewnej diagnozie i łagodniejszym przebiegu choroby zaproponowano rozpoznanie prawdopodobnego KZA, szczególnie w przypadku braku potwierdzenia histopatologicznego zakrzepicy [7–9]. Katastroficzny zespół antyfosfolipidowy najczęściej występuje u osób z rozpoznaną UChTŁ, zdarza się jednak, że może być jej pierwszym objawem. U 40% chorych rozwój KZA poprzedzony jest infekcją, inne czynniki predysponujące to zabiegi chirurgiczne lub urazy [10].

Celem pracy jest przedstawienie dwóch przypadków prawdopodobnego KZA o ciężkim przebiegu u chorych na TRU, który był poprzedzony infekcją przewodu pokarmowego. W jednym przypadku rozpoznanie TRU zostało ustalone jednocześnie z KZA, w drugim przypadku TRU rozpoznano na wiele lat wcześniej od zdiagnozowania KZA.

Opisy przypadków

Przypadek 1.



Chory, lat 53, przeniesiony do Kliniki ze szpitala rejonowego, w którym był hospitalizowany z powodu: dolegliwości bólowych brzucha z biegunką, wymiotów, narastającej duszności i obrzęków kończyn dolnych; stwierdzono ciężką trombocytopenię (płytki: 3 tys./l), niedokrwistość autoimmunohemolityczną, wydłużony czas kaolinowo-kefalinowy (APTT), obecne LAC i przeciwciała aCL, anty-β2GPI, a także anty-dsDNA. W czasie pierwszej hospitalizacji w Klinice na podstawie badania angio-CT klatki piersiowej rozpoznano zatorowość płucną w naczyniach segmentalnych obu płuc oraz zawał ściany dolnej mięśnia sercowego. W koronarografii stwierdzono krytyczną stenozę tętnicy okalającej – założono stent. W badaniu rezonansu magnetycznego mózgu stwierdzono obecność ognisk niedokrwiennych i jamek malacyjnych. W badaniach laboratoryjnych odnotowano: zwiększenie stężenia kreatyniny o 50%; potwierdzono obecność przeciwciał aPL oraz przeciwciał przeciw Yersinia w klasie IgA. Rozpoznano prawdopodobny KZA i TRU na podstawie:

• zakrzepicy wielonarządowej (zatorowość płucna, zajęcie naczyń wieńcowych, ostra niewydolność nerek; zakrzepica naczyń mózgowych, podejrzenie zakrzepicy naczyń brzusznych),

• rozwoju objawów w krótkim czasie,

• wysokiego miana wszystkich markerowych przeciwciał aPL stwierdzonego 2-krotnie w odstępie co najmniej 6 tygodni.

Kryteria rozpoznania TRU stwierdzane u chorego:

• objawy neuropsychiatryczne (pacjent leczony od wielu lat z powodu zaburzeń depresyjnych),

• zaburzenia hematologiczne (niedokrwistość autoimmunohemolityczna i trombocytopenia),

• przeciwciała przeciwjądrowe (ANA),

• obecność przeciwciał anty-dsDNA.



Przypadek 2.



Chora, 48 lat, z rozpoznanym 7 lat wcześniej TRU i ZA na podstawie następujących objawów: zapalenie stawów, padaczka, choroba nerek, zaburzenia hematologiczne, obecność przeciwciał ANA o homogennym typie świecenia. Za zespołem antyfosfolipidowym przemawiały: 2-krotnie prze­byty udar niedokrwienny mózgu, 3-krotnie potwierdzona zakrzepica żył głębokich kończyn dolnych, 4 poronienia, obecny LAC, wielokrotnie wysokie miana przeciwciał aCL. Chora była leczona azatiopryną, glikokortykosteroidami (GKS) i acenokumarolem.

Pacjentka została przyjęta do Kliniki z powodu pogorszenia stanu zdrowia po przebytej infekcji przewodu pokarmowego. Obserwowano wysoką gorączkę, zlewną wysypkę rumieniową na skórze całego ciała, duszność, hipotonię; stwierdzono wysokie parametry stanu zapalnego; zwiększenie stężenia kreatyniny i mocznika, hipoksemię, podwyższone wartości wskaźników wątrobowych, aCL oraz obecność przeciwciał przeciw Salmonella. W badaniach obrazowych stwierdzono cechy mikrozatorowości tętnic płucnych w badaniu angio-CT klatki piersiowej oraz podwyższone ciśnienie płucne w ECHO serca, zakrzepicę żył układu wrotnego i żył lewej kończyny dolnej w badaniu USG Doppler.

Rozpoznano prawdopodobny KZA u chorej na ZA i TRU na podstawie:

• niewydolności wielonarządowej (zajęcia płuc – mikrozatorowość płucna, naczyń brzusznych i kończyn dolnych: zakrzepicy żył układu wrotnego i żył głębokich kończyn dolnych), zajęcia nerek (spadek eGFR o 50%),

• stwierdzenia objawów wielonarządowych równocześ­nie,

• stwierdzenia markerowych przeciwciał w wysokich mianach (aCL i LAC) wielokrotnie.

W obu przypadkach w leczeniu ZA zastosowano antybiotykoterapię, heparyny małocząsteczkowe, terapię pulsacyjną GKS, wlewy immunoglobulin oraz cyklofosfamid (CYC) w pulsach, uzyskując ustąpienie objawów ciężkiego ZA i niewydolności wielonarządowej. W pierwszym przypadku choremu podano CYC dożylnie w pulsach (łączna dawka 10 g). Obecnie chory jest w stanie ogólnym dobrym, kontynuuje terapię GKS doustnie w niskich dawkach i doustną antykoagulację. W drugim przypadku pa­cjentka otrzymała łącznie 3,2 γ CYC, a następnie kontynuowano leczenie mykofenolanem mofetylu przez 6 miesięcy. Obecnie otrzymuje chlorochinę, niskie dawki GKS i doustną antykoagulację.

Omówienie

Zespół antyfosfolipidowy jest najczęstszą przyczyną incydentów zakrzepowo-zatorowych u chorych na UChTŁ. Zmienność przebiegu ZA dotyczy ciężkości powikłań od pojedynczych epizodów zakrzepowych do zagrażających życiu powikłań z następczą niewydolnością wielonarządową rozwijającą się w krótkim czasie, określanych jako KZA. Częstość występowania KZA w grupie chorych z rozpoznanym ZA wynosi ok. 1% [11]. Rozpoznanie pewnego KZA jest bardzo trudne, gdyż wymaga potwierdzenia histopatologicznego niedrożności małych naczyń przynajmniej w jednym narządzie lub w tkance. W wielu przypadkach biopsja jest niemożliwa do wykonania.

U większości chorych rozpoznaje się prawdopodobny KZA na podstawie klinicznych objawów niedrożności naczyń potwierdzonych badaniami obrazowymi w co najmniej 3 na­rządach, układach i/lub tkankach, a w przypadku zajęcia nerek bierze się pod uwagę zwiększenie stężenia kreatyniny o 50%, ciężkie nadciśnienie tętnicze (180/100 mm Hg) i/lub białkomocz (> 500 mg/dobę). Pozostałe kryteria to rozwój objawów równocześnie lub w czasie krótszym niż tydzień i obecność przeciwciał aPL stwierdzana 2-krotnie w odstępie 6 tygodni, jeśli u chorego wcześniej nie rozpoznano ZA [12, 13]. W obydwu opisywanych przypadkach chorzy spełniali kryteria prawdopodobnego KZA. Powszechnie wiadomo, że wiele czynników środowiskowych może indukować jego wystąpienie. Asherson i wsp. zauważyli ewidentny związek pomiędzy najcięższą postacią ZA, jaką jest KZA, a uprzednio przebytymi infekcjami [14, 15]. Według danych z piśmiennictwa infekcje stanowią ok. 50% przyczyn KZA [16]. Do najczęstszych należą zakażenia: przewodu pokarmowego, górnych dróg oddechowych, dróg moczowych czy skóry. Patogeny bakteryjne to: pałeczki Salmonella typhi, Shigella, Streptococcus pneumoniae, Staphylococcus aureus, Mycoplasma pneumoniae lub Coxiella burnetti. Czynniki wirusowe wiązane z ZA to parwowirus B19, cytomegalowirus, wirusowe zapalenie wątroby C, wirus Epsteina-Barr, wirus opryszczki czy HIV [17]. Inne czynniki predysponujące do rozwoju KZA to: zabiegi chirurgiczne, urazy, nowotwory i palenie papierosów [16].

Zarówno w jednym, jak i w drugim opisywanym przypadku stwierdzono związek pomiędzy wystąpieniem ciężkiego KZA a przebytą infekcją. W pierwszym przypadku stwierdzono zakażenie pałeczką Yersinia, w drugim przypadku – infekcję Salmonella na podstawie objawów klinicznych i obecności przeciwciał anty-Salmonella. W obu przypadkach prawdopodobny KZA towarzyszył UChTŁ i prawdopodobnie był indukowany czynnikiem infekcyjnym. Według danych z piśmiennictwa nawroty KZA występują rzadko. Na podstawie analizy przebiegu choroby u 250 chorych na KZA ze 130 osób, które przeżyły, 66% nie miało ponownych incydentów zatorowo-zakrzepowych, u 17% obserwowano nawroty w ciągu 6 lat obserwacji [6]. Stwierdzono również, że w grupie 250 pacjentów z KZA zmiany w pierwszej kolejności występowały w nerkach, ośrodkowym układzie nerwowym, kolejno w sercu i płucach, a najczęściej stwierdzanym przeciwciałem był LAC [6]. W opisywanych dwóch przypadkach również stwierdzono podobną lokalizację zmian oraz obecność LAC. Według danych z piśmiennictwa zajęcie nerek w przebiegu KZA występuje w 71% przypadków, zmiany płucne w 64%, zajęcie ośrodkowego układu nerwowego u 62% chorych, zmiany w układzie krążenia dotyczą ok. 51%, zajęcie skóry stwierdza się u ok. 50% chorych. Rzadsze objawy to: zawał jąder, jajników, martwica gruczołu krokowego, zawał szpiku, owrzodzenia żołądka, owrzodzenia jelita grubego, zawał trzustki czy nadnerczy [12, 13, 18]. W badaniach laboratoryjnych w ok. 50% przypadków stwierdza się trombocytopenię, w 35% hemolizę, a przeciwciała aCL w wysokich mianach są obecne częściej w klasie IgG [7, 12, 13].

Według danych z piśmiennictwa leczenie kombinowane z zastosowaniem antykoagulacji, cyklofosfamidu, prednizonu i wlewów immunoglobulin daje szanse przeżycia ok. 70% chorych [6, 11]. Zalecenia grupy roboczej mówią o stosowaniu agresywnej terapii – wysokich dawek heparyny podawanej dożylnie, dużych dawek GKS dożylnie, immunoglobulin dożylnie oraz plazmaferez. Autorzy oceniają, że w ciągu ostatnich 10 lat przy tak skojarzonym leczeniu śmiertelność w KZA obniżyła się z 50 do 30% [7]. W obydwu przypadkach zastosowano zalecany schemat leczenia. U opisanych chorych stwierdzono również obecność czynników ryzyka, które pogarszają przebieg choroby. Należały do nich: wiek powyżej 36. roku życia, współistnienie TRU, zajęcie płuc i nerek, wysokie miana prze­ciwciał aPL [19, 20].

Podsumowując – u chorych z zespołem antyfosfolipido­wym z uwagi na ryzyko wystąpienia katastroficznego zespołu antyfosfolipidowego nawet błahe infekcje powinny być skutecznie leczone. Wczesne rozpoznanie i intensywna terapia determinują szanse przeżycia w przypadkach KZA.



Autorzy deklarują brak konfliktu interesów i źródeł zewnętrznego finansowania.

Piśmiennictwo

 1. Miyakis S, Lockshin MD, Atsumi T, et al. International consensus statement on an update of the classification criteria for definite antiphospholipid syndrome (APS). J Thromb Haemost 2006; 4: 295-306.

 2. Hughes GR. Hughes syndrome (the antiphospholipid syndrome): a disease of our time. Inflammopharmacology 2011; 19: 69-73.

 3. Zimmermann-Górska I. Kryteria klasyfikacyjne dla zespołu antyfosfolipidowego – kolejna modyfikacja. Pol Arch Med Wewn 2006; 65: 396-400.

 4. Somers E, Magder LS, Petri M. Antiphospholipid antibodies and incidence of venous thrombosis in a cohort of patients with SLE. J Rheumatol 2002; 29: 2531-2536.

 5. Choojitarom K, Verasertniyom O, Totemchokchyakarn K, et al. Lupus nephritis and Raynaud’s phenomenon are significant risk factors for vascular thrombosis in SLE patients with positive antiphospholipid antibodies. Clin Rheumatol 2008; 27: 345-351.

 6. Bucciarelli S, Espinosa G, Cervera R, et al. Mortality in the catastrophic antiphospholipid syndrome: causes of death and prognostic factors in a series of 250 patients. Arthritis Rheum 2006; 54: 2568-2576.

 7. Majdan M, Siwiec A, Majdan A. Zespół antyfosfolipidowy – wybrane problemy poruszane w piśmiennictwie w 2011 roku.

W: Reumatologia 2011/2012 nowe trendy. Wiland P (red.). Termedia, Poznań 2012; 153-175.

 8. Cervera R, Tektonidou MG, Espinosa G, et al. Task Force on Catastrophic Antiphospholipid Syndrome (APS) and Non-criteria APS Manifestations (I): catastrophic APS, APS nephropathy and heart valve lesions. Lupus 2011; 20: 165-173.

 9. Cervera R, Tektonidou MG, Espinosa G, et al. Task Force on Catastrophic Antiphospholipd Syndrome (APS) and non-criteria ma-nifestations (II): thrombocytopenia and skin manifestations. Lupus 2011; 20: 174-181.

10. Baker WF, Bick RL. The clinical spectrum of antiphospholipid syndrome. Hematol Oncol Clin North Am 2008; 22: 33-52.

11. Bucciarelli S, Erkan D, Espinosa G, Cervera R. Catastrophic antiphospholipid syndrome: treatment, prognosis, and risk of relapse. Clin Rev Allergy Immunol 2009; 36: 80-84.

12. Cervera R; CAPS Registry Project Group. Catastrophic antiphospholipid syndrome (CAPS): update from the 'CAPS Registry'. Lupus 2010; 19: 412-418.

13. Erkan D, Espinosa G, Cervera R. Catastrophic antiphospholipid syndrome: updated diagnostic algorithms. Autoimmun Rev 2010; 10: 74-79.

14. Asherson RA, Cervera R. Antiphospholipid antibodies and infections. Ann Rheum Dis 2003; 62: 388-393.

15. Ząbek J. Zakażenia a zespół antyfosfolipidowy. Pol Arch Med Wewn 2007; 117: 61-64.

16. Stojanovich L. The catastrophic antiphospholipid syndrome in Serbia: diagnostic and management problems. Clinic Rev Allerg Immunol 2009; 36: 98-103.

17. García-Carrasco M, Galarza-Maldonado C, Mendoza-Pinto C, et al. Infections and antiphospholipid syndrome. Clinic Rev Allerg Immunol 2009; 36: 104-108.

18. Wielosz E, Dryglewska M, Majdan M. Antiphospholipid antibodies and kidney involvement in patients with systemic sclerosis. Clin Rheumatol 2009; 28: 955-959.

19. Cervera R. Update on the diagnosis, treatment, and prognosis of the catastrophic antiphospholipid syndrome. Curr Rheumatol Rep 2010; 12: 70-76.

20. Majdan M. Zespół antyfosfolipidowy a choroby nerek. Pol Merk Lek 2010; 28: 341-344.
Copyright: © 2013 Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.






Quick links
© 2019 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe