Wstęp

Interocepcja to proces odbierania i przetwarzania bodźców pochodzących z wnętrza ciała. Niektóre z nich stają się świadome, np. odczuwanie głodu, a inne są przetwarzane nieświadomie, np. kontrola temperatury ciała. Interocepcja umożliwia m.in. utrzymanie homeostazy (Craig 2002) czy adaptacyjne reagowanie na zmiany w środowisku wewnętrznym i zewnętrznym (Schmitt i Schoen 2022). Wpływa również na kształtowanie się stanów emocjonalnych i motywacyjnych (Bonaz i wsp. 2021) oraz subiektywne, świadome doświadczenie podmiotowej tożsamości – „kim jestem jako osoba” (Seth i Tsakiris 2018). Jest ważnym aspektem formowania się poznania społecznego, a szczególnie rozróżniania „ja – inni”, które jest fundamentalne np. dla empatii (Palmer i Tsakiris 2018).

Interocepcja jest procesem wzajemnego oddziaływania między ciałem a mózgiem (Chen i wsp. 2021), niezbędnym nie tylko do utrzymania homeostazy organizmu i współtworzenia doświadczeń psychicznych. Jest także rozumiana jako jeden z czynników mających znaczący wpływ na zdrowie psychiczne i somatyczne. Zaburzenia funkcjonowania interoceptywnego zostały dotąd powiązane z szeregiem jednostek klinicznych, w tym z zespołem lęku panicznego, zaburzeniami afektywnymi, schizofrenią i zaburzeniami odżywiania (Medford i wsp. 2024). Badania nad interocepcją jako wielowymiarowym konstruktem mogą pozwolić na lepsze zrozumienie zaburzeń psychicznych, neurologicznych i behawioralnych oraz przyczynić się do opracowywania skutecznych interwencji terapeutycznych w praktyce klinicznej opartej na dowodach (Schmitt i Schoen 2022). Nie dziwi więc, że liczba publikacji związanych z interocepcją w ciągu ostatnich lat znacząco wzrosła i trend ten zdaje się utrzymywać (Khalsa i wsp. 2018).

Celem artykułu jest ukazanie zintegrowanego ujęcia interocepcji – jej roli w regulacji funkcjonowania organizmu, powiązań ze zdrowiem psychicznym oraz aktualnych kierunków badań nad zaburzeniami tego procesu. Nacisk położono na neuroanatomiczne podstawy przetwarzania sygnałów interoceptywnych, ze szczególnym uwzględnieniem roli kory wyspy jako centralnej struktury integrującej informacje z wnętrza ciała.

Interocepcja – ogólny mechanizm działania

Formalne myślenie o interocepcji sięga początków XX wieku, gdy interoceptorami nazwano receptory umożliwiające czucie trzewne (Sherrington 1906). Od tego czasu rozumienie mechanizmów przetwarzania interoceptywnego znacznie ewoluowało. Odkrycie szlaku wstępującego, który przesyła informacje ze wszystkich unerwionych tkanek ciała przez rdzeń kręgowy, doprowadziło to do rozszerzenia definicji interocepcji jako odczucia stanu całego ciała (Craig 2002). Współcześnie proponuje się włączenie w zakres interocepcji także interpretacji i integracji wszystkich sygnałów pochodzących z różnych układów ciała (Khalsa i wsp. 2018) oraz aspektu dynamicznej regulacji organizmu w procesie dwukierunkowej komunikacji między mózgiem a układami obwodowymi (Chen i wsp. 2021). Interocepcję odróżnia się od eksterocepcji, związanej z percepcją bodźców ze środowiska zewnętrznego, oraz propriocepcji, odpowiadającej za percepcję położenia ciała, ruchu i napięcia mięśniowego (Ceunen i wsp. 2016; Proske i Gandevia 2012).

Istotne dla trafnego przetwarzania interoceptywnego jest odbieranie przez mózg informacji płynących z ciała. Wstępujące sygnały interoceptywne z funkcjonalnych układów organizmu: sercowo-naczyniowego, oddechowego, pokarmowego itd., są przetwarzane i integrowane już na poziomie pnia mózgu, a także w obszarach podkorowych i korowych (Tsakiris i Critchley, 2016). Kora wyspy stanowi kluczowy obszar w integrowaniu sygnałów interoceptywnych z bodźcami eksteroceptywnymi i proprioceptywnymi (Dum i wsp. 2009), jak również z komponentami afektywnymi i poznawczymi (Uddin i wsp. 2017; Chen i wsp. 2021; Craig 2009), co umożliwia skuteczne inicjowanie procesów regulacyjnych.

Zmiany fizjologiczne organizmu modyfikują aktywność neuronalną kory wyspy, odzwierciedlając jego bieżący stan. Dzięki rozległym połączeniom z pniem mózgu, podwzgórzem i strukturami limbicznymi kora wyspy uczestniczy zarówno w integracji sygnałów interoceptywnych, jak i w regulacji autonomicznej organizmu. Zmiany stanu fizjologicznego organizmu mogą wpływać na przetwarzanie emocjonalne, natomiast procesy emocjonalne wiążą się z modulacją reakcji autonomicznych i trzewnych. Współczes­ne modele zakładają zatem dwukierunkową zależność pomiędzy reprezentacją stanu ciała, a doświadczeniem emocjonalnym, w której kora wyspy odgrywa istotną rolę integrującą (Zhang i wsp. 2024). Przetwarzanie sygnałów interoceptywnych nie ogranicza się wyłącznie do procesów wstępujących, lecz pozostaje zależne także od wcześniejszych doświadczeń oraz aktualnego kontekstu sytuacyjnego (Petersen i wsp. 2014). Struktury korowe i podkorowe dynamicznie modulują sygnał interoceptywny i wysyłają eferentne sygnały trzewno-motoryczne regulujące stan fizjologiczny ciała zgodnie z postrzeganymi wymaganiami sytuacji (Barrett i Simmons 2015).

Podstawową funkcją przetwarzania interoceptywnego jest ciągłe monitorowanie stanu organizmu, umożliwiające regulację procesów fizjologicznych oraz adaptacyjne reagowanie na wymagania środowiska. Efektywna regulacja stanów fizjologicznych ciała uznawana jest za jedną z fundamentalnych funkcji mózgu (Katsumi i wsp. 2022). Klasyczne ujęcia podkreślają znaczenie homeostazy, rozumianej jako zdolność organizmu do utrzymywania względnie stabilnych warunków wewnętrznych, takich jak temperatura ciała, poziom glukozy we krwi, pH czy ciśnienie krwi, aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie komórek i narządów pomimo zmian zachodzących w środowisku zewnętrznym (Ramsay i Woods 2014). Współczesne modele rozszerzają jednak to podejście o pojęcie allostazy, zgodnie z którym regulacja organizmu opiera się nie tylko na reagowaniu na pojawiające się zaburzenia równowagi, lecz także na ich przewidywaniu i zapobieganiu im (Sterling 2014; Schulkin i Sterling 2019). Zgodnie z tym ujęciem mózg aktywnie prognozuje potrzeby organizmu i dostosowuje procesy fizjologiczne do przewidywanych wymagań środowiska, nawet kosztem czasowego utrzymywania suboptymalnych parametrów fizjologicznych, takich jak podwyższone ciśnienie krwi w warunkach przewlekłego stresu (Katsumi i wsp. 2022). Nieprawidłowości w przetwarzaniu interoceptywnym oraz regulacji homeostatycznej i allostatycznej są często obserwowane w przebiegu zaburzeń psychicznych (Sterling 2014).

Neuromechanizmy interocepcji

Źródłem sygnałów interoceptywnych są receptory w ciele, podzielone na trzy główne kategorie: biochemiczne – chemoreceptory, mechaniczne – mechanoreceptory, termiczne – wolne zakończenia nerwowe i nocyceptory (Berntson i Khalsa 2021). Sygnały te mogą być przesyłane do ośrodkowego układu nerwowego za pomocą szlaków wstępujących nerwowych lub nieneuronalnych. Przykłady nieneuronalnej komunikacji sygnałów interoceptywnych to układ krążenia, limfatyczny lub regulacyjne szlaki neuroendokrynne, np. oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (Chen i wsp. 2021). Z receptorów informacje o stanie ciała przekazywane są dalej, w obrębie układu autonomicznego: przywspółczulnego – wzdłuż nerwu IX (językowo-gardłowego) oraz nerwu X (błędnego) do jądra pasma samotnego (łac. nucleus tractus solitarii – NTS) w pniu mózgu; i współczulnego – do warstwy I w rdzeniu kręgowym i drogą rdzeniowo-wzgórzową do jąder pnia mózgu, takich jak jądro okołoramienne (parabrachial nucleus – PB), które otrzymuje także projekcje z NTS (Craig 2002; Chen i wsp. 2021). Struktury te odgrywają kluczową rolę w regulacji homeostatycznej i modulują funkcje fizjologiczne niezbędne do przetrwania organizmu (Büttner-Ennever i Horn 2014). Z jąder pnia mózgu informacje są przekazywane do brzuszno-przyśrodkowego wzgórza (jądra VMpo i VMb), a następnie do grzbietowej części tylnej kory wyspy (dorsal posterior insular cortex – dpINS) (Craig 2002). Szlak interoceptywny pokazano na rycinie 1.

Kora wyspy uznawana jest za najważniejszy region mózgu w kontekście przetwarzania interoceptywnego (Craig 2002; Barrett i Simmons 2015; Fermin i wsp. 2022). Sygnały z pnia mózgu i wzgórza mogą również być przesyłane do regionów podkorowych, takich jak podwzgórze i ciało migdałowate, oraz do regionów korowych, takich jak hipokamp i kora somatosensoryczna, gdzie może następować dalsza ich interpretacja i integracja (Iwai i wsp. 2015).

Kora wyspy to heterogeniczny region mózgu o złożonej organizacji anatomicznej (ryc. 2, tab. 1). W literaturze stosuje się dwa komplementarne podziały kory wyspy: w osi przód–tył – część przednia, środkowa i tylna, oraz w osi grzbietowo-brzusznej – część granularna, dysgranularna i agranularna. Wydzielone w ten sposób subregiony pełnią różne funkcje w przetwarzaniu interoceptywnym. Podział cytoarchitektoniczny wyróżnia trzy główne pasma, w zależności od obecności i grubości warstw kory, szczególnie warstwy IV, która otrzymuje projekcje z pnia mózgu i wzgórza.

Zróżnicowana organizacja kory wyspy znajduje odzwierciedlenie w sposobie przetwarzania sygnałów interoceptywnych przez tę strukturę. Pierwotne informacje dotyczące stanu fizjologicznego organizmu są przekazywane m.in. ze wzgórza do granularnej części kory wyspy – dpINS (Craig 2002). Następnie sygnały te są prawdopodobnie integrowane z informacjami eksteroceptywnymi i proprioceptywnymi w tylnej i środkowej części wyspy (Dum i wsp. 2009; Chen i wsp. 2021), co umożliwia tworzenie reprezentacji aktualnego stanu organizmu w kontekście środowiska zewnętrznego. Przednia część kory wyspy, silnie połączona z obszarami paralimbicznymi, takimi jak przedni zakręt obręczy i kora oczodołowo-czołowa, jest prawdopodobnie zaangażowana w integrację przetwarzania interoceptywnego z procesami emocjonalnymi, poznawczymi i regulacyjnymi (Uddin i wsp. 2017; Chen i wsp. 2021).

Współczesne modele (Fermin i wsp. 2022) przypisują korze wyspy, wraz z korą przedczołową (prefrontal cortex – PFC) i prążkowiem (striatum – STR), rolę integrowania unimodalnych reprezentacji interoceptywnych pierwszego rzędu. Powstałe reprezentacje wyższego rzędu są wykorzystywane w zależności od kontekstu do kontroli procesów fizjologicznych. Część brzuszna przedniej kory wyspy (ventral anterior insular cortex – vaINS), przednia kora zakrętu obręczy (anterior cingulate cortex – ACC), brzuszno-przyśrodkowa PFC (ventromedial prefrontal cortex – vmPFC) oraz część tylna kory oczodołowo-czołowej (orbitofrontal cortex – OFC) to regiony agranularne, tzn. niemające rozwiniętej IV warstwy kory, która otrzymuje projekcje z pnia mózgu i wzgórza. Zgodnie z hipotezą postawioną przez Barrett i Simmonsa (2015) w regionach agranularnych dochodzi do oszacowania dostępnych zasobów autonomicznych, metabolicznych i immunologicznych organizmu, co umożliwia im tworzenie allostatycznych predykcji trzewno-ruchowych do niższych regionów kontrolujących homeostazę, takich jak podwzgórze, pień mózgu i rdzeń kręgowy. Metaanaliza Nord i wsp. (2021) wskazuje na dysfunkcje w aktywności środkowej części kory wyspy jako na kluczowy aspekt zaburzonej interocepcji w próbach klinicznych obejmujących grupy osób z różnymi zaburzeniami psychicznymi, m.in. schizofrenią, depresją, zaburzeniami lękowymi i zaburzeniami odżywiania. Tym samym cytoarchitektura grzbietowej części lewej środkowej kory wyspy (dmINS), położonej między granularną dpINS a agranularną vaINS, oraz jej połączenia ze środkową częścią kory zakrętu obręczy (midcingulate cortex – MCC) mogą stanowić neuronalną podstawę dla wyjaśnienia rozbieżności między spodziewanymi przez osobę a faktycznymi sygnałami interoceptywnymi, wynikającą z nieprawidłowej integracji sygnałów wstępujących i zstępujących. Może to tłumaczyć trudności w ocenie kontekstu, podejmowaniu decyzji i zaburzoną regulację stanu fizjologicznego ciała (Paulus i Khalsa 2021).

Interocepcja jest procesem angażującym wiele struktur i sieci mózgowych, dlatego jej neuronalnego podłoża nie można wyjaśniać, odwołując się wyłącznie do aktywności pojedynczych struktur mózgowych (Fuster 2000; Westlin i wsp. 2023). Wskazuje się, że interocepcja może być modelowana jako wynik interakcji między wieloskalowymi sieciami mózgu (Barrett i Satpute 2013). W ujęciu sieciowym „węzły” odpowiadają anatomicznie lub funkcjonalnie wyodrębnionym regionom mózgu połączonym funkcjonalnie lub strukturalnie. W świetle najnowszych badań w ramach modelu potrójnej sieci (Menon 2011) szczególną rolę w rozwoju dysfunkcji poznawczo-emocjonalnych przypisuje się sieci istotności (salience network – SN), której kluczowym węzłem jest grzbietowa część przedniej kory wyspy (dorsal anterior insular cortex – daINS) oraz ACC (Uddin i Menon 2009; Zajkowski i Jankowiak-Siuda 2014; Uddin i wsp. 2019). Sieć istotności może dynamicznie, kontekstualnie modulować aktywność sieci trybu domyślnego (default mode network – DMN) i sieci czołowo-ciemieniowej (frontoparietal network – FNP) (Schimmelpfennig i wsp. 2023). Tym samym wskazuje się, że SN może być istotnie zaangażowana w procesy interocepcji, co podkreśla jej kluczową rolę w integracji sygnałów z ciała i ich wpływie na funkcjonowanie psychiczne (Kleckner i wsp. 2017).

Zaburzenia mechanizmu przetwarzania interocepcji

Interocepcja jest jednym z czynników mających wpływ na zdrowie psychiczne i somatyczne. Coraz więcej wyników badań wskazuje, że zaburzenia interocepcji mają charakter transdiagnostyczny i mogą stanowić wspólny mechanizm różnych zaburzeń psychicznych, w tym depresji, zaburzeń lękowych, schizofrenii i zaburzeń odżywiania. Nieprawidłowości interocepcji manifestują się różnie w zależności od specyfiki danego zaburzenia, ale ich wspólnym neuronalnym korelatem są zmiany we wzorcach aktywacji, łączności strukturalnej i funkcjonalnej oraz objętości kory wyspy (Murphy i wsp. 2017; Dalgleish i wsp. 2020; Nord i wsp. 2021; Medford i wsp. 2024). Szczególnie nieprawidłowe wzorce aktywacji dmINS są wskazywane jako potencjalny neuronalny marker zaburzeń przetwarzania interoceptywnego (Nord i wsp. 2021).

Interocepcja w zaburzeniach depresyjnych

Depresja jest zróżnicowanym objawowo zaburzeniem psychicznym, w którym mogą występować objawy w postaci obniżonego nastroju i anhedonii, a także dolegliwości somatyczne, takie jak zmęczenie, zaburzenia snu i apetytu oraz przewlekły ból (Kapfhammer 2006). Sugeruje się, że objawy te mogą wynikać z dysfunkcji przetwarzania interoceptywnego, wpływającego negatywnie na możliwość monitorowania i regulacji wewnętrznego stanu organizmu. Zmieniona aktywność i łączność funkcjonalna kory wyspy u osób z depresją została wielokrotnie potwierdzona w badaniach neuroobrazowych (Harshaw 2015; Hu i wsp. 2023). Zmniejszona aktywność INS (szczególnie dmINS) pojawia się u osób z depresją podczas kierowania uwagi na bodźce trzewne, ból czy bicie serca (Kandilarova i wsp. 2024).

W badaniach z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (functional magnetic resonance imaging – fMRI) osoby chorujące na depresję wykonywały tzw. zadania interoceptywne, czyli kierujące ich uwagę na bodźce interoceptywne, np. liczenie uderzeń serca czy skupienie na bodźcach trzewnych. W trakcie wykonywania tych zadań wykazały obniżoną aktywację kory wyspy, zwłaszcza dmINS (Avery i wsp. 2014; Wiebking i wsp. 2015). Co więcej, niższa aktywność w dmINS korelowała z większym nasileniem objawów depresyjnych (Avery i wsp. 2014). W badaniu Wiebking i wsp. (2015) osoby z depresją nie wykazywały różnic w aktywności aINS pomiędzy warunkami zadań o charakterze interoceptywnym i eksteroceptywnym, czyli przy skupianiu się na bodźcach wewnętrznych lub zewnętrznych, a także przy braku zadania, w przeciwieństwie do grupy kontrolnej i osób w remisji. W badaniu Simmonsa i wsp. (2016) osoby z depresją oglądały zdjęcia jedzenia lub obiekty neutralne. U pacjentów z obniżonym apetytem odnotowano zmniejszoną aktywację dmINS w odpowiedzi na bodźce pokarmowe, natomiast pacjenci z nasilonym apetytem wykazywali podwyższoną aktywację aINS wraz ze zwiększoną aktywnością struktur związanych z przetwarzaniem nagrody, takich jak brzuszne prążkowie, skorupa, gałka blada i OFC.

W badaniach fMRI w stanie spoczynku (resting-state functional magnetic resonance imaging – rs-fMRI) wykazano również zaburzoną łączność funkcjonalną kory wyspy z innymi regionami mózgu. Przykładowo, Zu i wsp. (2019) zaobserwowali, że zmniejszona łączność funkcjonalna między lewą INS, a lewym ciałem migdałowatym (amygdala – AMY) korelowała z nasileniem objawów somatycznych u pacjentów z depresją. Z kolei Avery i wsp. (2014) wskazują na zwiększoną łączność funkcjonalną dmINS z AMY, PFC i OFC u osób z depresją, która również dodatnio korelowała z nasileniem objawów depresyjnych. Badanie Li i wsp. (2023) wskazuje na związek pomiędzy łącznością prawej INS i podwzgórza a nasileniem objawów depresji, lęku i zaburzeń snu. U osób zdrowych z objawami depresji badanych skalą depresji Becka wyższe wyniki wiązały się z nasilonym połączeniem między INS a grzbietowo-boczną korą przedczołową (dorsolateral prefrontal cortex – dlPFC).

Opisane zmiany mogą wskazywać na zaburzoną integrację sygnałów z ciała z zewnętrznymi bodźcami, co osłabia zdolność do adekwatnego szacowania skutków zachowań wpływających na homeostazę organizmu. Co więcej, zmiany we wzorcach aktywacji i łączności funkcjonalnej INS pozwalają na różnicowanie podtypów depresji – depresji melancholicznej oraz atypowej (Simmons i wsp. 2016).

Interocepcja w zaburzeniach lękowych

Zaburzenia lękowe wiążą się z podwyższoną koncentracją uwagi na bodźcach somatycznych oraz z ich dysfunkcyjną, katastrofizującą oceną poznawczą (Ehlers 1993; Domschke 2010). Objawy fizjologiczne związane z zaburzeniami lękowymi to m.in. przyspieszone tętno, pocenie się, napięcie mięśniowe czy trudności z oddychaniem (American Psychiatric Association 2013). Paulus i Stein (2010) sugerują, że zaburzenia lękowe mogą się wiązać z nieprawidłowym przetwarzaniem sygnałów interoceptywnych oraz nadmiernym przewidywaniem zagrożenia związanego ze zmianami stanu fizjologicznego organizmu. Wyniki badań z użyciem fMRI pokazują względnie stały wzorzec hiperaktywacji kory wyspy, szczególnie vaINS oraz dmINS w takich zaburzeniach, jak zespół lęku napadowego (panic disorder – PD), zespół lęku uogólnionego (generalized anxiety disorder – GAD), zespół stresu pourazowego (post-traumatic stress disorder – PTSD) i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (obsessive-compulsive disorder – OCD) (Stern 2014).

W badaniu Cui i in. (2020) pacjenci z nieleczonym GAD wykazywali podczas skupienia na biciu serca zwiększoną aktywację obustronnej aINS oraz lewej pINS w porównaniu z grupą kontrolną. Jednocześnie w analizie rs-fMRI zaobserwowano osłabioną łączność funkcjonalną pomiędzy lewą aINS a mPFC. Ta zmniejszona łączność funkcjonalna była ujemnie skorelowana z poziomem somatycznych objawów lęku mierzonych skalą Hamilton Anxiety Rating Scale (HAMA).

W badaniu Zhou i wsp. (2022) pacjenci z OCD wykazywali zwiększoną spoczynkową łączność funkcjonalną między obustronną korą wyspy a przedklinkiem oraz dolnym płacikiem ciemieniowym – strukturami należącymi do sieci DMN. Autorzy sugerują, że wzmożona integracja aktywności kory wyspy i DMN może być związana z nasilonym monitorowaniem myśli i stanów wewnętrznych charakterystycznym dla OCD. Jednocześnie zmniejszona łączność funkcjonalna prawej kory wyspy z zakrętem językowatym korelowała dodatnio z nasileniem objawów depresyjnych w grupie badawczej. Zakręt językowaty, struktura kory wzrokowej, uczestniczy w przetwarzaniu złożonych informacji wzrokowych i może być potencjalnie związany z przetwarzaniem emocjonalnym podczas stymulacji wizualnej (Stern i wsp. 2017).

W badaniu You i wsp. (2024) dotyczącym pacjentów z zaburzeniem panicznym stwierdzono osłabioną łączność funkcjonalną wewnątrz prawej INS, szczególnie między mINS a aINS i dpINS oraz między prawą mINS a obszarami przedczołowymi, PCC i móżdżkiem. Zaobserwowano również ujemną korelację efektywności prawej części mINS w przekazywaniu informacji do innych regionów z nasileniem objawów paniki. Wyniki te sugerują, że zaburzenie paniczne może się wiązać z deficytami integracji i przekazywania informacji interoceptywnych pomiędzy wyspą a sieciami odpowiedzialnymi za monitorowanie stanu organizmu, regulację emocjonalną i kontrolę poznawczą.

W badaniu rs-fMRI Harricharan i wsp. (2019) u pacjentów z PTSD zaobserwowali osłabioną łączność funkcjonalną prawej aINS i dpINS ze strukturami przedczołowymi w porównaniu z grupą kontrolną. Wzorce łączności funkcjonalnej dla kory wyspy różniły się w grupach pacjentów z PTSD oraz PTSD z objawami dysocjacyjnymi i pozwalały na skuteczne rozróżnienie między tymi grupami. U pacjentów z rozpoznaniem PTSD zwiększona łączność funkcjonalna subregionów INS ze strukturami pnia mózgu i układu limbicznego korelowała dodatnio z nasilonymi objawami autonomicznego wzbudzenia i ponownego przeżywania traumatycznych wspomnień, natomiast u pacjentów z diagnozą PTSD z objawami dysocjacyjnymi silniejsza łączność funkcjonalna subregionów INS z węzłami DMN i móżdżkiem pozytywnie korelowała z objawami depersonalizacji, derealizacji i odcięcia od ciała.

Interocepcja w schizofrenii

Istnieją przesłanki, by sądzić, że mimo zróżnicowanego obrazu klinicznego w rozwiniętej fazie choroby objawy schizofrenii mogą być etiologicznie wtórne względem wcześniejszych zaburzeń ucieleśnienia pojawiających się już w okresie prodromalnym choroby (Szczotka i Majchrowicz 2018). Utrata kontaktu z własnym ciałem może prowadzić do zaburzeń podstawowego poczucia siebie oraz relacji między sobą a otoczeniem. Szczególną rolę przypisuje się tutaj integracji informacji interoceptywnych, proprioceptywnych i eksteroceptywnych, które współtworzą podstawowe, spójne doświadczenie własnego ciała i podmiotowości (Ehrsson 2012). W procesach tych szczególnie ważną rolę przypisuje się korze wyspy, zakrętowi obręczy oraz SN, które uczestniczą zarówno w integracji sygnałów z ciała, jak i regulacji uwagi oraz w procesie nadawania znaczenia napływającym bodźcom (Menon 2011; Uddin i wsp. 2017; Chen i wsp. 2021). Ponadto u osób chorujących na schizofrenię obserwuje się zaburzenia funkcjonowania wielu układów fizjologicznych ciała, m.in. oddechowego, sercowo-naczyniowego i bólowego, a także nieprawidłowości przetwarzania interoceptywnego oraz integracji wielomodalnej (Yao i wsp. 2022; Quigley i wsp. 2021). Sugeruje to, że zaburzenia doświadczenia siebie w schizofrenii mogą być częściowo związane z nieprawidłowym przetwarzaniem i integracją sygnałów interoceptywnych.

U osób chorujących na schizofrenię obserwuje się brak negatywnej korelacji aktywności prawej aINS z FPN oraz brak pozytywnej korelacji aktywności aINS z DMN w analizie rs-fMRI (Moran i wsp. 2013). Zaburzone działanie prawej aINS, a co za tym idzie – SN, jest związane z anormalnym, nadmiernym przypisywaniem istotności zarówno bodźcom z ciała, jak i zewnętrznym, bez kontekstualnego rozróżnienia (Palaniyappan i Liddle 2012).

Potwierdzają to wyniki badania fMRI Luo i wsp. (2020). U osób chorujących na schizofrenię, podczas wykonywania zadania poznawczego stwierdzono zwiększoną łączność funkcjonalną prawej aINS z węzłami DMN, takimi jak przedklinek i MFG. Skuteczne przełączanie między DMN a FPN jest jednym z czynników wpływających na efektywność wykonywania zadań (Menon 2024). Jednocześnie dopływ informacji z obszarów kory wzrokowej do aINS podczas zadania był osłabiony. Wyniki te mogą wskazywać na zakłócenia w atrybucji istotności i nieefektywne zarządzanie zasobami uwagi w reakcji na dane kontekstualne, obserwowane jako deficyty neuropoznawcze leżące u podstawy schizofrenii.

Interocepcja w zaburzeniach odżywiania

Zaburzenia odżywiania, takie jak anoreksja (anorexia nervosa – AN) i bulimia (bulimia nervosa – BN), zostały powiązane z nieprawidłowościami w przetwarzaniu interoceptywnym w takich obszarach, jak wrażliwość na sygnały głodu i sytości, przetwarzanie bodźców związanych ze smakiem i dotykiem oraz zniekształcenia w obrazie własnego ciała i w integracji informacji związanych z jego reprezentacją (Datta i wsp. 2025). W obu zaburzeniach obserwuje się zmienione, choć różne od siebie, wzorce aktywacji INS, ACC, PFC i obszarów ciemieniowych.

W AN może dochodzić do osłabionej aktywacji kory wyspy i obszarów układu nagrody w odpowiedzi na powtarzaną stymulację słodkimi bodźcami smakowymi, takimi jak sukroza, co jest interpretowane jako zmniejszona reaktywność regionów związanych z przetwarzaniem nagrody smakowej (Monteleone i wsp. 2018). Do zwiększenia aktywacji INS wraz z regionami związanymi z kontrolą wykonawczą, takimi jak IFG i ACC, dochodzi natomiast w zadaniach wymagających hamowania reakcji i zmiany strategii poznawczej, co może być związane z nadmierną kontrolą i sztywnością zachowania (Gaudio i wsp. 2018). W BN wzorzec ten jest niejako odwrotny: w porównaniu z osobami z AN i grupą kontrolną obserwuje się nadmierną aktywację układu nagrody w reakcji na bodźce związane z jedzeniem (Monteleone i wsp. 2017) oraz hiperaktywację INS w reakcji na bodźce związane z jedzeniem, dotykiem i obrazem ciała (Van Den Eynde i wsp. 2013). Wyniki te sugerują, że zaburzenia odżywiania mogą się wiązać z nieprawidłową integracją sygnałów interoceptywnych, emocjonalnych i związanych z przetwarzaniem nagrody, co może wpływać zarówno na percepcję stanu własnego ciała, jak i na regulację zachowań związanych z jedzeniem (Quadt i wsp. 2018).

Podsumowanie

Dotychczasowe badania nad interocepcją wskazują na jej fundamentalną rolę w utrzymywaniu homeostazy i allostazy organizmu, pozostającą w ścisłym związku z funkcjonowaniem poznawczym, emocjonalnym i społecznym. Centralnym węzłem systemu interoceptywnego jest INS, której zróżnicowana budowa i połączenia umożliwiają odbiór, integrację i interpretację sygnałów z ciała w kontekście bodźców zewnętrznych oraz wcześniejszych doświadczeń. INS odgrywa kluczową rolę w nadawaniu istotności sygnałom interoceptywnym i inicjowaniu odpowiednich reakcji regulacyjnych, a jej prawidłowe funkcjonowanie jest warunkiem trafnego monitorowania stanu organizmu.

Dysfunkcje INS obejmujące zarówno zaburzenia aktywacji, jak i zmiany w łączności funkcjonalnej mają charakter transdiagnostyczny i stanowią istotny mechanizm wielu zaburzeń psychicznych. W depresji obserwuje się obniżoną aktywację, szczególnie w części środkowej wyspy, co wiąże się z nasileniem objawów somatycznych i trudnościami w regulacji emocji. W zaburzeniach lękowych dominuje hiperaktywacja przednich regionów wyspy, sprzyjająca nasilonej percepcji sygnałów z ciała z tendencją do ich katastroficznej interpretacji. W schizofrenii dochodzi do zaburzeń integracji interoceptywnej i eksteroceptywnej związanych z dysfunkcją SN, a w zaburzeniach odżywiania do zróżnicowanych wzorców hipo- i hiperaktywacji w odpowiedzi na bodźce związane z jedzeniem, dotykiem czy obrazem ciała.

Interocepcję można traktować jako podstawową funkcję organizmu, obejmującą dynamiczną integrację sygnałów płynących z ciała z procesami emocjonalnymi i poznawczymi, w której kluczową rolę odgrywa kora wyspy. Pogłębione badania nad mechanizmami przetwarzania interoceptywnego mogą się w przyszłości przyczynić do identyfikacji biomarkerów związanych z dysregulacją emocjonalną i autonomiczną, takich jak zaburzone wzorce aktywności i łączności funkcjonalnej INS oraz SN i DMN. Lepsze zrozumienie tych mechanizmów może również wspierać rozwój bardziej ukierunkowanych interwencji terapeutycznych obejmujących m.in. treningi interoceptywne, biofeedback, stymulację nerwu błędnego, techniki neuromodulacyjne: przezczaszkową stymulację magnetyczną i przezczaszkową stymulacją prądem stałym czy interwencje psychoterapeutyczne ukierunkowane na pracę z sygnałami płynącymi z ciała (Chen i wsp. 2021).

Oświadczenia

Badanie nie otrzymało zewnętrznego finansowania.

Zgoda komisji etycznej: nie dotyczy.

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Piśmiennictwo