en POLSKI
eISSN: 2084-9834
ISSN: 0034-6233
Reumatologia/Rheumatology
Current issue Archive Manuscripts accepted About the journal Supplements Editorial board Reviewers Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors Ethical standards and procedures
SCImago Journal & Country Rank


 
3/2013
vol. 51
 
Share:
Share:
more
 
 
Review paper

Peripheral nervous system in primary Sjögren’s syndrome

Żaneta Smoleńska
,
Małgorzata Bilińska
,
Hanna Kujawska-Danecka
,
Zbigniew Zdrojewski

Reumatologia 2013; 51, 3: 202-209
Online publish date: 2013/06/26
Article file
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 

Wstęp

Do zajęcia obwodowego układu nerwowego dochodzi w przebiegu większości układowych chorób tkanki łącznej. Przypadki, w których objawy neurologiczne stanowią pierwszy, niejednokrotnie jedyny, objaw choroby, należą do szczególnie trudnych zadań dla lekarza praktyka i wymagają wielopłaszczyznowego, zwykle długiego procesu diagnostyczno-leczniczego. Jednocześnie należy podkreślić, że dolegliwości chorobowe, takie jak: zaburzenia chodu, nasilone bóle oraz uporczywe parestezje, w dużym stopniu wpływają na jakość życia tych chorych, powodując znaczące jej upośledzenie i nasilenie poczucia choroby.

Zmiany patologiczne w obwodowym układzie nerwowym objawiają się jako zapalenie pojedynczych lub wielu nerwów (mono- lub polineuropatie) z zajęciem włókien czuciowych lub ruchowych albo jako mieszane postacie czuciowo-ruchowe. Neuropatie te mogą przebiegać z zajęciem głównie dystalnych odcinków nerwów lub uszkadzać je na całej długości. Proces chorobowy stosunkowo często wybiórczo dotyczy zwojów grzbietowych (mówi się wówczas o ganglionopatiach) lub korzeni rdzeniowych (radikulopatie).

U części chorych uszkodzenie obwodowego układu nerwowego jest wielomiejscowe i rozwija się przede wszystkim na podłożu zmian o typie zapalenia naczyń (vasculitis), składając się na obraz wieloogniskowej mononeuropatii (mononeuritis multiplex).

Uszkodzenie obwodowego układu nerwowego w przebiegu zespołu Sjögrena może mieć charakter demielinizacyjny (uszkodzenie osłonek mielinowych nerwów) lub mieszany – aksonalno-demielinizacyjny, przy czym uszkodzenie aksonu jest najczęściej wtórne do rozpadu osłonki mielinowej. Przedstawione zespoły neurologiczne wykazują różną dynamikę przebiegu: ostrą, podostrą lub przewlekłą.

Celem pracy jest przedstawienie różnorodnych objawów klinicznych wynikających z uszkodzenia obwodowego układu nerwowego w przebiegu pierwotnego zespołu Sjögrena, ze zwróceniem szczególnej uwagi na częstość ich występowania oraz różnice w ich patogenezie, leczeniu i rokowaniu.

Pierwotny zespół Sjögrena (primary Sjögren syndrome – PSS) jest chorobą tkanki łącznej o podłożu autoimmunologicznym, w której przewlekły, postępujący proces zapalny w obrębie gruczołów łzowych i ślinowych prowadzi do upośledzenia ich funkcji wydzielniczej, co powoduje powstanie suchości oczu i błon śluzowych jamy ustnej. Znacznie rzadziej, u 55% chorych, występują objawy zajęcia narządów wewnętrznych. Zwykle rozwijają się one przed 35. rokiem życia [1]. Zmiany w obwodowym układzie nerwowym w przebiegu pierwotnego zespołu Sjögrena dotyczą 10–60% chorych i mogą wyprzedzać rozpoznanie PSS u znacznego odsetka chorych [2], średnio u ok. 40%.

W ostatnio opublikowanej pracy autorów greckich [3], oceniającej częstość występowania neuropatii w przebiegu PSS u 509 pacjentów, neuropatie stwierdzono u 15 chorych, co stanowi 1,8% badanej populacji. Te duże rozbieżności w występowaniu powikłań neurologicznych w zespole Sjögrena wynikają prawdopodobnie z niejednorodności badanych grup chorych, odmiennych metod diagnostycznych, różnych kryteriów rozpoznania neuropatii, co wskazuje na konieczność stworzenia ujednoliconej klasyfikacji. Uszkodzenie obwodowego układu nerwowego wiąże się z bardziej agresywnym przebiegiem choroby, zapaleniem naczyń, ryzykiem rozwoju chłoniaka [3]. Zmiany tej części układu nerwowego mogą przyjmować różną postać. Najczęściej spotyka się dystalną polineuropatię czuciową (50–60%), a przede wszystkim neuropatię czuciową drobnych włókien (small fiber sensory neuropathy), dystalną polineuropatię czuciowo-ruchową (6–68%) oraz ataksję czuciową (10%). Inne postaci choroby obejmują wieloogniskową mononeuropatię (mononeuritis multiplex; 6–12%), poliradikulopatię (4–15%), neuropatię czaszkową (17%) oraz autonomiczną (ok. 50%) [4–7].

Patogeneza neuropatii w pierwotnym zespole Sjögrena

Różnorodność możliwych zespołów neurologicznych sugeruje, iż wiele odrębnych mechanizmów patogenetycznych odpowiada za ich powstanie. Zwykle inna jest też odpowiedź chorych na leczenie: glikokortykosteroidami, immunoglobulinami, lekami immunosupresyjnymi czy rytuksymabem. Wskazuje to na różnorodne procesy biorące udział w patogenezie zmian w obwodowym układzie nerwowym [8].

Chociaż limfocyty T są uważane za komórki odgrywające kluczową rolę w patogenezie zespołu Sjögrena, ich udział w rozwoju neuropatii nie jest już tak jednoznaczny. Limfocyty T, wykazując głównie działanie cytotoksyczne, powodują powstanie nacieków komórkowych, w tym również w ścianach naczyń odżywiających nerwy. Należy jednak zauważyć, że vasculitis nie jest dominującym objawem w tej chorobie tkanki łącznej, dotyczy bowiem mniej niż 10% przypadków [3]. Według Ramosa-Casalsa i wsp. [9] zapalenie naczyń w głównej mierze odpowiada za powstanie wieloogniskowej mononeuropatii i jest jednym z czynników inicjujących czuciowo-ruchową polineuropatię. W obrazach histologicznych nerwów pobranych od tych chorych metodą biopsji stwierdza się limfocytarne lub martwicze zapalenie naczyń [10].

Mechanizm powstania tego typu neuropatii wynika z niedokrwienia, które rozwija się na skutek zmian zapalnych w ścianach naczyń, prowadzących do destrukcji śródbłonka z rozległą martwicą lub bez oraz okluzją światła naczyń. W zależności od typu dominujących zmian rozwija się zapalenie naczyń limfocytarne lub martwicze. Terrier [10] zauważa, że chorzy z martwiczym zapaleniem lepiej reagują na leczenie immunosupresyjne niż chorzy z zapaleniem limfocytarnym. Wykazano ponadto związek występowania neuropatii na tle vasculitis ze zmianami skórnymi o charakterze naczyniowym i obecnością krioglobulin w surowicy [11]. Nacieki z limfocytów T stwierdza się również w zwojach korzeni grzbietowych w przebiegu czuciowej neuropatii z towarzyszącą ataksją, jednakże mechanizm uszkodzenia w tym przypadku nie jest dokładnie znany.

Oprócz znanego efektu cytotoksycznego limfocyty T wydzielają liczne cytokiny, w tym interleukiny: IL-6 i IL-8. Wykazano, że u chorych z zajęciem drobnych włókien czuciowych zawartość tych cytokin w skórze jest zwiększona w porównaniu z grupą osób zdrowych, co wskazuje na zaangażowanie wspomnianych cząsteczek w powstawaniu tego typu neuropatii.

W rozwoju neuropatii brany jest też pod uwagę udział limfocytów B oraz syntetyzowanych przez te komórki autoprzeciwciał rozpoznających różne antygeny tkanki nerwowej. Niektórzy autorzy wskazują na częstsze występowanie u chorych z pierwotnym zespołem Sjögrena z towarzyszącą neuropatią różnych autoprzeciwciał, np. przeciwciał przeciwneuronalnych [12], przeciwciał przeciw a-fodrynie [13], przeciwciał przeciw receptorowi muskarynowemu typu 3 dla acetylocholiny [14, 15], przeciw gangliozydom GM1 oraz przeciw glicynie i tryptofanowi, które są zlokalizowane w strukturach cytoplazmy komórek, zwanych ciałkami GW [16, 17]. Inni autorzy stwierdzają te przeciwciała również u pacjentów z zespołem Sjögrena, bez neuropatii [18, 19].

Większość badaczy zgadza się ze stwierdzeniem, że przeciwciała przeciw receptorowi muskarynowemu typu 3 dla acetylocholiny są odpowiedzialne za zaburzenia prawidłowego funkcjonowania autonomicznego układu nerwowego, a zwłaszcza części przywspółczulnej u chorych z PSS [20].

Wszystko to wskazuje, że patomechanizm uszkodzenia obwodowego układu nerwowego w przebiegu tej choroby jest bardzo złożony i prawdopodobnie odmienny u różnych pacjentów. Może to być przyczyną braku swoistych markerów uszkodzenia tej części układu nerwowego.

Typy neuropatii

A. Neuropatie czuciowe



A.1. Dystalna polineuropatia czuciowa



Dystalna polineuropatia czuciowa należy do częstych objawów klinicznych PSS. Chorzy zgłaszają głównie parestezje w postaci mrowień i drętwień, rzadziej dyzestezje i piekący ból o rozkładzie symetrycznym, dystalnym typu „rękawiczki–skarpetki”. Najczęściej wspomniane dolegliwości dotyczą jednak stóp, dominują uszkodzenia gałęzi nerwu łydkowego. W okresie późniejszym, ze zdecydowanie mniejszym nasileniem, mogą wystąpić objawy dysfunkcji nerwów ruchowych. W badaniu neurologicznym można stwierdzić osłabienie czucia powierzchniowego lub przeciwnie – przeczulicę, osłabienie lub brak odruchów ścięgnistych w zajętych kończynach. Siła mięśniowa jest zachowana. Standardowe metody badania przewodnictwa w nerwach obwodowych oceniają funkcję włókien grubo zmielinizowanych, tj. A a i A b. W neuropatiach bólowych czuciowych dysfunkcji ulegają cienkie zmielinizowane włókna A d i bezmielinowe C. W badaniu przewodnictwa stwierdza się neuropatię typu aksonalnego ograniczoną do włókien czuciowych. Biopsja nerwu wykazuje różnego stopnia zmniejszenie gęstości włókien nerwowych i zwykle nie jest niezbędna do ustalenia rozpoznania.

W leczeniu bolesnych polineuropatii czuciowych stosuje się leki objawowe, takie jak: leki przeciwdrgawkowe, trójcykliczne leki antydepresyjne, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, gabapentyna, pregabalina, opioidy oraz miejscową anestezję.



A.2. Bolesna neuropatia czuciowa



Jeśli zmiany zapalne występują w zwojach korzeni grzbietowych i wybiórczo dotyczą małych neuronów czuciowych, rozwija się szczególna postać ganglionopatii, objawiająca się bolesną neuropatią czuciową. Ta postać ganglionopatii jest opisywana przede wszystkim u chorych z zespołem Sjögrena [21] i uznaje się ją za cechę charakterystyczną tej choroby.

W odróżnieniu od innych bolesnych neuropatii, w tej postaci uszkodzenia obwodowego układu nerwowego z zajęciem zwojów grzbietowych stwierdza się zupełnie inną odpowiedź na wspomniane wyżej leczenie. Chorzy nie reagują na terapię konwencjonalną, lecz dolegliwości bólowe ulegają znacznemu zmniejszeniu po wlewach dożylnych immunoglobulin. Jest to związane z autoimmunologiczno-zapalnym podłożem tych zmian, w których odgrywają rolę aktywowane limfocyty cytotoksyczne, makrofagi i limfocyty B. Mechanizm działania immunoglobulin polega na blokadzie receptora Fc komórki efektorowej, hamowaniu powstawania przeciwciał i cytokin prozapalnych poprzez hamowanie aktywności wspomnianych komórek oraz modulacji funkcji limfocytów T i w ten sposób zahamowaniu odpowiedzi immunologiczno-zapalnej.



A.3. Neuropatia czuciowa z ataksją



U chorych z zespołem Sjögrena występuje również uszkodzenie obwodowego układu nerwowego w postaci bolesnej neuropatii czuciowej z ataksją, związanej z zaburzeniami czucia głębokiego i wibracji. U chorych stwierdza się nieprawidłowości chodu (chód chwiejny, na szerszej podstawie), niezgrabność ruchów kończyn górnych oraz zaburzenia wykonywania szybkich ruchów naprzemiennych. W badaniu neurologicznym stwierdza się brak czucia wibracji i pozycji, dodatni test Romberga oraz brak głębokich odruchów ścięgnistych. Siła mięśniowa jest zwykle zachowana, dopiero w zaawansowanych stadiach może być zmniejszona na skutek atrofii mięśni.

Badanie elektrofizjologiczne wykazuje zmniejszenie amplitudy lub brak potencjałów z włókien czuciowych. W przypadku znacznego uszkodzenia korzeni nerwów występuje wydłużenie latencji fali F. Biopsja nerwu wykazuje znaczną redukcję grubych zmielinizowanych włókien aksonalnych. W badaniach histopatologicznych zwojów korzeni grzbietowych stwierdza się zwyrodnienie dużych neuronów czuciowych i nacieki z limfocytów T CD8+.

Ta postać, podobnie jak wspomniana wyżej bolesna neuropatia czuciowa na tle ganglionopatii, jest również wskazaniem do zastosowania immunoglobulin IV, plazmaferezy. Istnieją doniesienia o skutecznym leczeniu infliksymabem, interferonem  i rytuksymabem [3].



A.4. Neuropatia drobnych włókien czuciowych



Według Pavlakisa [3] najczęściej u chorych na PSS występowała neuropatia drobnych włókien czuciowych (small fiber sensory neuropathy). Polega ona na uszkodzeniu bezmielinowych włókien C i słabo zmielinizowanych włókien A , które przewodzą bodźce nocyceptywne i bodźce temperatury. Pacjenci zwykle zgłaszają bolesne, piekące parestezje, a badanie neurologiczne przeważnie nie odbiega od normy; czasami można stwierdzić obniżoną reakcję na bodźce temperaturowe i dotykowe (ukłucie szpilką). Badanie przewodnictwa nerwowego również nie wykazuje zmian.

Inne badania neurofizjologiczne, np. jakościowy test zaburzeń czucia, w codziennej praktyce nie są wykonywane. Badaniem o największej wartości diagnostycznej jest biopsja skóry, która wykazuje mniejszą gęstość drobnych włókien intraepidermalnych. Biopsja nerwu łydkowego jest nieużyteczna i nie jest rekomendowana. Zaleca się leczenie objawowe.



B. Neuropatie ruchowe i mieszane



Uszkodzenie grubych włókien nerwowych prowadzi do neuropatii ruchowej lub mieszanej ruchowo-czuciowej. U większości chorych z zespołem Sjögrena te typy neuropatii mają charakter dystalny, mieszany (czuciowo-ruchowy), chociaż w literaturze opisywane są przypadki z zajęciem proksymalnym, np. demielinizacyjna poliradikuloneuropatia. Pacjenci z tego typu neuropatią skarżą się na dystalne pa-restezje i zaburzenia czucia, a z czasem dominuje stopniowo postępujące, zwykle symetryczne, osłabienie siły mięśniowej w dystalnych odcinkach kończyn, najczęściej dotyczące prostowników stopy.

Badanie neurologiczne wykazuje osłabienie lub brak głębokich odruchów ścięgnistych, natomiast w badaniu przewodnictwa stwierdza się aksonalną polineuropatię włókien czuciowych i ruchowych. Biopsja nerwu zwykle nie jest rekomendowana.

Leczenie jest głównie objawowe. Ponieważ ta postać neuropatii jest związana zazwyczaj z wysoką aktywnością choroby podstawowej, z ryzykiem rozwoju chłoniaka nieziarniczego, stosuje się leczenie glikokortykosteroidami i innymi lekami immunosupresyjnymi [22]. Pavlakis [3] obserwował remisje tej neuropatii w trakcie leczenia chłoniaka w ,,standardzie CHOP’’ (cyklofosfamid, doksorubicyna, winkrystyna, prednizon).

W rzadko występujących postaciach demielinizacyjnych, w zależności od przebiegu klinicznego, wyróżnia się typ ostro przebiegającej zapalnej demielinizacyjnej neuropatii z dominującymi zmianami we włóknach ruchowych, która wykazuje cechy zespołu Guillaina-Barre`go. Postać przebiegająca podostro lub przewlekłe ma charakter przewlekłej zapalnej demielinizacyjnej polineuropatii (chronic inflammatory demyelinating polyneuropathy – CIDP) [23, 24]. Chorzy, u których dominują zmiany zapalne, są leczeni przede wszystkim glikokortykosteroidami i lekami immunosupresyjnymi oraz objawowo. Przewaga procesów demielinizacyjnych jest wskazaniem do leczenia preparatami immunoglobulin.



C. Wieloogniskowa mononeuropatia



Wieloogniskowa mononeuropatia jest kolejnym typem objawów związanych z uszkodzeniem obwodowego układu nerwowego w pierwotnym zespole Sjögrena. Badacze nie są zgodni co do częstości mononeuritis multiplex w PSS. Według Terrier i Ramos-Casalsa występuje ona u ok. 50% chorych, a wg Mori i Gemignani tylko u 12% [8–10, 25]. W przebiegu wieloogniskowej mononeuropatii dochodzi do uszkodzenia włókien zarówno czuciowych, jak i ruchowych, przede wszystkim w obrębie kończyn, ale mogą również być zajęte nerwy trójdzielne i międzyżebrowe [5]. Leżący u podstawy tych zmian proces zapalny naczyń vasa nervorum i naczyń epineurium prowadzi do miejscowego niedokrwienia zajętych nerwów i następnie ich zapalenia.

Leczenie, jak w przypadku zajęcia innych narządów przez proces vaculitis, polega na stosowaniu: glikokortykosteroidów, azatiopryny bądź cyklofosfamidu, zwłaszcza w przypadkach zapalenia typu martwiczego [10]. W limfocytarnym typie zapalenia naczyń skuteczniejsza wydaje się terapia rytuksymabem, szczególnie w postaciach

choroby Sjögrena przebiegających z towarzyszącą krioglobulinemią [26].



D. Neuropatie czaszkowe



Neuropatia nerwu trójdzielnego jest najczęstszą spośród neuropatii nerwów czaszkowych. Należy do jednych z rzadszych postaci zmian chorobowych w obwodowym układzie nerwowym w PSS. Według Mori objaw ten występuje u 16% chorych [8].

Ta neuropatia dotyczy głównie włókien czuciowych nerwu V, zwłaszcza jego dolnej gałęzi i zwykle ma charakter jednostronny. Opisywane są także przypadki zapalenia nerwu twarzowego i okoruchowego [6]. Leczenie jest objawowe, polega na stosowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych, leków przeciwdrgawkowych i gabapentyny.



E. Neuropatie autonomiczne



Uszkodzenie układu autonomicznego występuje ze zróżnicowaną częstością, od 50% chorych [27] do ok. 3% [8]. Przebiega przede wszystkim z czuciową ataksją lub ganglioneuronopatią [28]. W rozwoju dysfunkcji autonomicznej, tzw. dysautonomii, biorą udział przeciwciała przeciwko receptorowi muskarynowemu typu 3, cytokiny oraz limfocyty T CD8+ naciekające zwoje.

Główne objawy zajęcia autonomicznego układu nerwowego to: tachykardia, hipotonia ortostatyczna, zaburzenia funkcji jelit, upośledzenie wydzielania potu, czyli anhidrosis, i sztywność źrenic (Adie pupils). Ten ostatni objaw jest spowodowany zapaleniem neuronów zwoju rzęskowego [29]. Wykazano ponadto, że dysfunkcja układu autonomicznego częściej dotyczy chorych, u których stwierdza się objawy fibromialgii oraz zaburzenia nastroju w postaci depresji [20]. Leczenie jest zwykle objawowe; jeśli przebiega z innymi typami neuropatii, stosuje się leczenie skojarzone, które jest wskazane w danym typie uszkodzenia obwodowego układu nerwowego.

Poszczególne typy neuropatii przedstawiono w tabeli I.

Podsumowanie

Uszkodzenie nerwów obwodowych w przebiegu zespołu Sjögrena jest najczęściej spowodowane procesem zapalnym obejmującym naczynia zaopatrujące nerwy i ma charakter neuropatii aksonalnej. Objawy kliniczne w tych neuropatiach mogą przybierać różną postać, zależnie od umiejscowienia zmian. Najczęściej spotyka się neuropatie czuciowe oraz mieszane: czuciowo-ruchowe, natomiast nie obserwuje się czystych polineuropatii ruchowych.

Pojawienie się objawów neuropatii u pacjenta z rozpoznanym pierwotnym zespołem Sjögrena jest wskazaniem do przeprowadzenia wnikliwej diagnostyki, obejmującej szeroki zakres badań elektrofizjologicznych oraz często histopatologicznych. Badanie przewodnictwa nerwowego nie powinno się ograniczać wyłącznie do zbadania nerwu, którego uszkodzenie daje objawy kliniczne, lecz wymaga diagnostyki wielu nerwów w celu poszukiwania uszkodzeń podklinicznych. Daje to bowiem możliwość bardziej precyzyjnego zróżnicowania typu neuropatii. Biopsja nerwu nie jest badaniem rozstrzygającym, ale w wielu przypadkach przybliżającym właściwe rozpoznanie (głównie w zmianach o typie zapaleń naczyń).

Dążenie do właściwego zróżnicowania typu neuropatii ma swoje uzasadnienie w różnych metodach leczenia poszczególnych rodzajów neuropatii. Neuropatie w przebiegu pierwotnego zespołu Sjögrena nie tylko znacznie obniżają jakość życia pacjenta, lecz także pogarszają rokowanie w tej jednostce chorobowej. Z tej przyczyny wielospecjalistyczna opieka i współpraca reumatologa, okulisty, laryngologa, a także neurologa jest niezwykle ważna.





Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Piśmiennictwo

 1. Al-Hashimi I. Xerostomia secondary to Sjögren's syndrome in the elderly: recognition and management. Drugs Aging 2005; 22: 887-899.

 2. Chai J, Logigian EL. Neurological manifestations of primary Sjögren’s syndrome. Curr Opin Neurol 2010; 23: 509-513.

 3. Pavlakis PP, Alexopoulos H, Kosmidis ML, et al. Peripheral neuropathies in Sjögren's syndrome: A critical update on clinical features and pathogenetic mechanisms. J Autoimmun 2012; 39: 27-33.

 4. Go/ransson LG, Herigstad A, Tjensvoll AB, et al. Peripheral neuropathy in primary Sjögren syndrome. A population-based study. Arch Neurol 2006; 63: 1612-1615.

 5. Mellgren SI, Göransson LG, Omdal R. Primary Sjögren's syndrome associated neuropathy. Can J Neurol Sci 2007; 34: 280-287.

 6. Delalande S, de Seze J, Fauchais AL, et al. Neurologic manifestations in primary Sjögren syndrome: a study of 82 patients. Medicine (Baltimore) 2004; 83: 280-291.

 7. Se`ne D, Jallouli M, Lefaucheur JP, et al. Peripheral neuropathies associated with primary Sjögren syndrome: immunologic profiles of nonataxic sensory neuropathy and sensorimotor neuropathy. Medicine (Baltimore) 2011; 90: 133-138.

 8. Mori K, Iijima M, Koike H, et al. The wide spectrum of clinical ma-nifestations in Sjögren's syndrome-associated neuropathy. Brain 2005; 128: 2518-2534.

 9. Ramos-Casals M, Solans R, Rosas J, et al. Primary Sjögren syndrome in Spain: clinical and immunologic expression in 1010 patients. Medicine (Baltimore) 2008; 87: 210-219.

10. Terrier B, Lacroix C, Guillevin L, et al. Diagnostic and prognostic relevance of neuromuscular biopsy in primary Sjögren's syndrome-related neuropathy. Arthritis Rheum 2007; 57: 1520-1529.

11. Ramos-Casals M, Anaya JM, García-Carrasco M, et al. Cutaneous vasculitis in primary Sjögren syndrome: classification and clinical significance of 52 patients. Medicine (Baltimore) 2004; 83: 96-106.

12. Murata Y, Maeda K, Kawai H, et al. Antiganglion neuron antibodies correlate with neuropathy in Sjögren's syndrome. Neuroreport 2005; 16: 677-681.

13. Witte T. Antifodrin Antibodies in Sjögren’s Syndrome. A Review Ann N Y Acad Sci 2005; 1051: 235-239.

14. Dawson LJ, Stanbury J, Venn N, et al. Antimuscarinic antibodies in primary Sjögren's syndrome reversibly inhibit the mechanism of fluid secretion by human submandibular salivary acinar cells. Arthritis Rheum 2006; 54: 1165-1173.

15. Mandl T, Hammar O, Theander E, et al. Autonomic nervous dysfunction development in patients with primary Sjögren’s

syndrome: a follow-up study. Rheumatology (Oxford) 2010; 49: 1101-1106.

16. Tobón GJ, Pers JO, Devauchelle-Pensec V, et al. Neurological disorders in Primary Sjögren's Syndrome. Autoimmune Dis 2012; 2012: 645967.

17. Bhanji RA, Eystathioy T, Chan EK, et al. Clinical and serological features of patients with autoantibodies to GW/P bodies. Clin Immunol 2007; 125: 247-256.

18. Ruiz-Tíscar JL, López-Longo FJ, Sánchez-Ramón S, et al. Prevalence of IgG anti-{alpha}-fodrin antibodies in Sjögren's syndrome. Ann N Y Acad Sci 2005; 1050: 210-216.

19. Ruffatti A, Ostuni P, Grypiotis P, et al. Sensitivity and specificity for primary Sjögren's syndrome of IgA and IgG anti-alpha-fodrin antibodies detected by ELISA. J Rheumatol 2004; 31: 504-507.

20. Newton JL, Frith J, Powell D, et al. Autonomic symptoms are common and are associated with overall symptom burden and disease activity in primary Sjogren's syndrome. Ann Rheum Dis 2012; 71: 1973-1979.

21. Morozumi S, Kawagashira Y, Iijima M, et al. Intravenous immunoglobulin treatment for painful sensory neuropathy associated with Sjögren's syndrome. J Neurol Sci 2009; 29: 57-61.

22. Peri Y, Agmon-Levin N, Theodor E, Shoenfeld Y. Sjögren's syndrome, the old and the new. Best Pract Res Clin Rheumatol 2012; 26: 105-117.

23. Marbini B, Pavesi G, Cattaneo L, Marbini A. Long-term efficacy of interferon-alpha in chronic inflammatory demyelinating polyneuropathy. J Neurol 2002; 249: 777-779.

24. Landete L, Blasco R. Sjögren syndrome and subacute demyelinating polyradiculopathy: an unusual association. Rev Neurol 1998; 27: 995-997.

25. Gemignani F, Marbini A, Pavesi G, et al. Peripheral neuropathy associated with primary Sjögren's syndrome. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1994; 57: 983-986.

26. Mekinian A, Ravaud P, Hatron PY, et al. Efficacy of rituximab in primary Sjogren's syndrome with peripheral nervous system involvement: results from the AIR registry. Ann Rheum Dis 2012; 71: 84-87.

27. Andonopoulos AP, Christodoulou J, Ballas C, et al. Autonomic cardiovascular neuropathy in Sjögren's syndrome. A controlled study. J Rheumatol 1998; 25: 2385-2388.

28. Griffin JW, Cornblath DR, Alexander E, et al. Ataxic sensory neuropathy and dorsal root ganglionitis associated with Sjögren's syndrome. Ann Neurol 1990; 27: 304-315.

29. Waterschoot MP, Guerit JM, Lambert M, de Barsy T. Bilateral tonic pupils and polyneuropathy in Sjögren's syndrome: a common pathophysiological mechanism? Eur Neurol 1991; 31: 114-116.
Copyright: © 2013 Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.






Quick links
© 2022 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.