Wstęp

Osobowość stresowa, określana jako osobowość typu D, charakteryzuje się nasilonym przeżywaniem negatywnych emocji, takich jak lęk, gniew czy skłonność do zamartwiania się. Jednocześnie osoby z cechami osobowości typu D wykazują tendencję do świadomego powstrzymywania ekspresji emocji, głównie z obawy przed odrzuceniem społecznym (Nowak i wsp. 2016). Osoby te cechują się również mniejszą skłonnością do nawiązywania relacji interpersonalnych, niższą jakością kontaktów społecznych i obniżonym poczuciem własnej wartości (Kaleta-Pilarska 2023). Długotrwałe tłumienie emocji może prowadzić do utrzymywania się podwyższonego napięcia psychicznego, co potencjalnie sprzyja rozwojowi zaburzeń somatycznych (Versteeg i wsp. 2012). Z tego względu osobowość typu D jest uznawana za jeden z czynników mogących wpływać na jakość życia i stan zdrowia człowieka.

Ocena stabilności cech osobowości typu D w czasie ma istotne znaczenie w kontekście zdrowia publicznego, ponieważ może dostarczyć informacji dotyczących ich potencjalnej roli jako predyktorów rozwoju chorób.

Ze względu na ograniczoną liczbę badań poświęconych tej tematyce podjęto próbę oceny stabilności cech osobowości typu D w czasie. Dodatkowym celem badania była ocena częstości występowania cech osobowości typu D w populacji osób zdrowych w różnych grupach wiekowych.

Materiał i metody

W badaniu uczestniczyły 152 osoby, w tym 60 mieszkańców osiedla domów jednorodzinnych w Czeladzi-Piaskach (średni wiek: 51,0 ±15,9 roku) oraz 92 studentów kierunku lekarskiego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach (średni wiek: 20,6 ±1,4 roku). Udział w badaniu był dobrowolny i anonimowy, a wszystkie osoby zakwalifikowane wyraziły świadomą zgodę na uczestnictwo.

Badanie miało charakter powtarzanych pomiarów i polegało na 3-krotnym udzieleniu odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu przez mieszkańców Czeladzi-Piasków oraz 4-krotnym przez studentów. Odstęp pomiędzy badaniami (test–retest) wynosił miesiąc, rok i 2 lata.

W badaniu wykorzystano polską wersję językową kwestionariusza do pomiaru osobowości typu D (DS-14). Polska adaptacja narzędzia została opracowana przez Ogińską-Bulik i Juczyńskiego (Denollet i wsp. 2000). Kwestionariusz składa się z 14 stwierdzeń ocenianych przez respondentów przy użyciu pięciostopniowej skali odpowiedzi (0 – fałszywe, 1 – raczej fałszywe, 2 – trudno powiedzieć, 3 – raczej prawdziwe, 4 – prawdziwe).

Na osobowość typu D składają się dwa wymiary: negatywna emocjonalność i hamowanie społeczne (Ogińska-Bulik 2010). Wśród 14 stwierdzeń kwestionariusza 7 określa wymiar negatywnej emocjonalności, a pozostałych 7 tworzy wymiar hamowania społecznego. Oddzielnie obliczana jest suma uzyskanych wyników dla wymiaru negatywna emocjonalność i hamowanie społeczne. Uzyskanie minimum 10 punktów w danym wymiarze jest podstawą do zakwalifikowania badanego do danej kategorii. Uzyskanie w obydwu wymiarach minimum 10 punktów uzasadnia rozpoznanie osobowości typu D (Ogińska-Bulik i Juczyński 2004, 2008).

Dodatkowo uczestnicy udzielali informacji dotyczących wieku, płci, wykształcenia i stanu cywilnego.

Istotność statystyczną różnic dla zmiennych jakościowych oceniano przy użyciu testu c² lub dokładnego testu Fishera, natomiast dla zmiennych ilościowych zastosowano test U Manna-Whitneya ze względu na brak rozkładu normalnego. W celu oceny zgodności wyników uzyskanych w kolejnych pomiarach obliczono wartość współczynnika k. Interpretację wartości współczynnika przeprowadzono zgodnie z kryteriami zaproponowanymi przez Landisa i Kocha (1977): < 0,00 – brak powtarzalności, 0,00–0,20 – powtarzalność słaba, 0,21–0,40 – powtarzalność średnia, 0,41–0,60 – powtarzalność umiarkowana, 0,61–0,80 – powtarzalność dobra, 0,81–1,00 – powtarzalność bardzo dobra.

W celu oceny różnic w częstości występowania cech osobowości typu D pomiędzy kolejnymi pomiarami wykonywanymi u tych samych osób zastosowano test Q Cochrana.

Za istotne statystycznie uznawano wartości p niższe od przyjętego poziomu istotności α = 0,05.

Analizę statystyczną wykonano przy użyciu pakietu statystycznego Statistica 13.3.

Wyniki

Analizie poddano dane uzyskane od 152 osób (86 kobiet i 66 mężczyzn) w wieku 32,6 ±17,9 roku (19–76 lat). Jedną z badanych grup stanowili mieszkańcy osiedla domów jednorodzinnych w Czeladzi-Piaskach (n = 60,
średni wiek: 51,0 ±15,9 roku), natomiast drugą – studenci kierunku lekarskiego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach (n = 92, średni wiek: 20,6 ±1,4 roku). Porównywane grupy różniły się istotnie pod względem płci (p = 0,02), wykształcenia (p < 0,001), stanu cywilnego (p < 0,02) i wieku (p < 0,001) (tab. 1 i 2).

W grupie mieszkańców osiedla większość stanowili mężczyźni (55,0%). Wykształcenie średnie lub wyższe deklarowało 76,7% badanych. Zdecydowana większość uczestników nie pozostawała w związku formalnym (93,3%). W grupie studentów większość stanowiły kobiety (64,1%), a niemal wszyscy badani deklarowali wykształcenie średnie lub wyższe (98,9%). Żaden ze studentów nie pozostawał w związku formalnym.

W grupie mieszkańców osiedla podczas pierwszego pomiaru cechy osobowości typu D stwierdzono u 25,0% badanych (n = 60). W drugim pomiarze, przeprowadzonym po miesiącu, odsetek ten wynosił 28,3% (n = 60), natomiast po roku od pierwszego badania cechy osobowości typu D obserwowano u 24,1% uczestników
(n = 54). Różnice pomiędzy kolejnymi pomiarami nie były istotne statystycznie (p = 0,8).

W grupie studentów podczas pierwszego badania cechy osobowości typu D występowały u 42,4% badanych (n = 92). W drugim pomiarze odsetek ten wynosił 43,7% (n = 87), w trzecim – 53,7% (n = 67), natomiast po
2 latach od pierwszego badania cechy osobowości typu D stwierdzono u 34,3% uczestników
(n = 35). Nie wykazano istotnych statystycznie różnic pomiędzy kolejnymi pomiarami (p = 0,4).

Ocena zgodności rozpoznawania cech osobowości typu D w grupie mieszkańców wykazała bardzo dobrą powtarzalność po miesiącu od pierwszego badania (k = 0,83) oraz dobrą powtarzalność po roku obserwacji (k = 0,80).

W grupie studentów po miesiącu oraz po roku od pierwszego pomiaru wykazano dobrą powtarzalność wyników (odpowiednio: k = 0,62 oraz k = 0,65). Po 2 latach obserwacji wartość współczynnika k wskazywała na umiarkowaną powtarzalność diagnozowania cech osobowości typu D (k = 0,49).

Dyskusja

Uzyskane wyniki wykazywały wysoką powtarzalność w diagnozowaniu cech osobowości typu D w grupie osób starszych. W grupie młodszej obserwowano natomiast stopniowe obniżanie stabilności wyników wraz z wydłużaniem czasu obserwacji. Może to sugerować, że cechy osobowości typu D u osób starszych mają bardziej utrwalony charakter, podczas gdy u osób młodszych większe znaczenie mogą mieć czynniki sytuacyjne, zmiany związane z etapem życia lub podatność na wpływ bieżących doświadczeń. Jednocześnie brak istotnych zmian w częstości występowania cech osobowości typu D w kolejnych pomiarach wskazuje, że mimo częściowej zmienności indywidualnych wyników ogólny poziom występowania tych cech pozostaje względnie stabilny w czasie. Brak bezpośrednich badań nad powtarzalnością w takim układzie czasowym i w tak dobranych grupach uniemożliwia odniesienie tej obserwacji do wyników innych autorów.

Z przeglądu piśmiennictwa wynika, że liczba badań dotyczących stabilności cech osobowości typu D w obserwacji długoterminowej jest ograniczona. W badaniu Ogińskiej-Bulik i Juczyńskiego (2009) przeprowadzonym wśród 1200 osób ocenę powtarzalności diagnozowania osobowości typu D przeprowadzono w grupie pacjentów z przewlekłą chorobą układu krążenia oraz wśród osób zdrowych. Odstęp pomiędzy kolejnymi pomiarami wynosił 3 miesiące. W grupie osób zdrowych wykazano dobrą powtarzalność wyników, co pozostaje w zgodzie z obserwacjami uzyskanymi w badaniu własnym.

Kaleta i Zejda (2019) również uzyskali podobne wyniki w badaniu przeprowadzonym wśród 95 osób: pacjentów z rakiem jelita grubego, przewlekłą chorobą układu krążenia oraz osób zdrowych. Autorzy wykazali bardzo dobrą powtarzalność wyników (k = 0,85), co koresponduje z wynikami naszego badania. Należy jednak uwzględnić fakt, że w omawianym badaniu odstęp pomiędzy testem i retestem wynosił 2 dni.

Stabilność cech osobowości typu D wykazano również w badaniu przeprowadzonym w populacji zdrowych bliźniąt (Kupper i wsp. 2011) . Autorzy oceniali stabilność wyników na przestrzeni 18 miesięcy. Jest to więc zbliżony okres obserwacji do badania własnego. Wyniki te wspierają hipotezę, że cechy osobowości typu D mogą mieć względnie trwały charakter.

Dodatkowego potwierdzenia stabilności osobowości typu D dostarczają badania Romppela i wsp. (2012), którzy wykazali utrzymywanie się cech typu D w wieloletniej obserwacji pacjentów kardiologicznych. W świetle tych badań typ D może stanowić względnie trwały konstrukt psychologiczny, choć jego nasilenie może podlegać częściowym zmianom w czasie.

Warto podkreślić znaczenie właściwości psychometrycznych kwestionariusza DS-14 zastosowanego w badaniu własnym. Autor narzędzia – Denollet – wykazał wysoką rzetelność oraz stabilność dwóch głównych wymiarów osobowości typu D – negatywnej emocjonalności i hamowania społecznego. Potwierdza to zasadność wykorzystania kwestionariusza DS-14 w ocenie stabilności cech osobowości typu D (Denollet 2005).

W badaniu własnym zaobserwowano wyższy odsetek cech osobowości typu D w grupie młodszych uczestników niż wśród osób starszych. Odmienny wniosek płynie z badania Ogińskiej-Bulik i Juczyńskiego (2009), w którym większość osób z osobowością typu D stanowiły osoby starsze. Podobnie w badaniu Basińskiej i Andruszkiewicz (2016) osobowość typu D częściej występowała w grupie osób starszych. Różnice te mogą wynikać z faktu, że do omawianych badań rekrutowane były osoby z chorobami przewlekłymi, co może być czynnikiem zakłócającym wynik. Z kolei badania przeprowadzone wśród studentów (Nowak i wsp. 2016) czy maturzystów (Mataczyńska i Kucharska 2022) wskazują na wysoki odsetek osób z cechami osobowości typu D. W grupie studentek dietetyki cechy te prezentowało 43% respondentów (Nowak i wsp. 2016), natomiast w grupie maturzystów – 54,2% (Mataczyńska i Kucharska 2022). Są to wartości podobne do uzyskanych w badaniu własnym w grupie studentów medycyny.

Ograniczeniem badania była stosunkowo niewielka liczebność grup i zmniejszająca się liczba uczestników w kolejnych etapach obserwacji, szczególnie w grupie studentów. Dodatkowo porównywane grupy różniły się nie tylko wiekiem, lecz także strukturą socjodemograficzną, co ogranicza możliwość jednoznacznej oceny wpływu wieku na stabilność cech osobowości typu D. Należy również uwzględnić, że ocena osobowości opierała się na metodzie samoopisowej.

Mocną stroną badania było zastosowanie wielokrotnych pomiarów przeprowadzanych w różnych odstępach czasu i wykorzystanie standaryzowanego kwestionariusza DS-14. Dodatkowo analiza dwóch odmiennych grup osób zdrowych umożliwiła ocenę stabilności cech osobowości typu D w populacjach różniących się wiekiem i charakterystyką społeczną. Uzyskane wyniki mogą stanowić podstawę do dalszych badań nad znaczeniem osobowości typu D w kontekście zdrowia publicznego oraz jej potencjalnej roli jako czynnika predykcyjnego rozwoju chorób.

Wnioski

Cechy osobowości typu D wykazywały wysoką powtarzalność w grupie osób starszych, natomiast w grupie młodszej obserwowano niższą zgodność w dłuższej obserwacji. Częstość występowania cech osobowości typu D nie ulegała istotnym zmianom w kolejnych pomiarach. Wyższy odsetek cech osobowości typu D obserwowano w grupie młodszych uczestników badania.

Oświadczenia

Źródło finansowania: Umowa młodego naukowca ŚUM BNW-2-065/N/5/Z „Stabilność cech osobowości typu D w populacji osób zdrowych”.

Zgoda komisji etycznej: nie dotyczy.

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Piśmiennictwo