@Article{Tryjanowski2025,
journal="Neuropsychiatria i Neuropsychologia/Neuropsychiatry and Neuropsychology",
issn="1896-6764",
volume="20",
number="3",
year="2025",
title="Od aktywnego wnioskowania do predostatycznego umysłu – integracja modeli predykcyjnych w ornitologii terapeutycznej i birdwatchingu",
abstract="Współczesna neuronauka kognitywna coraz wyraźniej akcentuje rolę mechanizmów predykcyjnych w regulacji psychicznej. Koncepcja predostatycznego umysłu opisuje trzy podstawowe tryby funkcjonowania mózgu – alarm, seek i balance – oraz wskazuje, że zdrowie psychiczne opiera się na elastycznym przełączaniu między nimi. Teoria aktywnego wnioskowania dostarcza natomiast formalnych podstaw tego procesu, traktując mózg jako system bayesowski, minimalizujący zaskoczenie i entropię poprzez budowanie i aktualizację generatywnych modeli. W niniejszym artykule proponujemy integrację obu podejść i pokazujemy, że razem tworzą one spójną ramę do zrozumienia zarówno regulacji psychicznej, jak i jej zaburzeń (ADHD, depresja, uzależnienia). Dla zilustrowania tych procesów odwołujemy się do birdwatchingu – praktyki obserwacji ptaków – jako naturalnego laboratorium aktywnego wnioskowania. Wskazujemy także na ornitologię terapeutyczną jako użyteczne narzędzie poprawy zdrowia psychicznego. Obserwacja ptaków, angażująca czujność, ciekawość i kontemplację, aktywnie trenuje wszystkie trzy tryby predostatycznego umysłu, a jednocześnie świetnie pokazuje działanie wnioskowania bayesowskiego. Szczególną rolę odgrywa tu zjawisko „jizz”, czyli błyskawicznego rozpoznania gatunku, które można interpretować jako przykład wnioskowania bayesowskiego: łączenia wcześniejszych oczekiwań (priors) z niepełnymi danymi sensorycznymi. Bird­watching, rozumiany nie tylko jako hobby, lacz jako ćwiczenie w przechodzeniu między trybami umysłu, może być użyteczny w terapii zaburzeń, w których ta elastyczność jest ograniczona, takicj jak ADHD (dominacja alarm i seek), depresja (utrata seek, przeciążenie alarm) czy uzależnienia (kompulsywne seek bez równoważącego balance).",
author="Tryjanowski, Piotr
and Murawiec, Sławomir",
pages="186--192",
doi="10.5114/nan.2025.158650",
url="http://dx.doi.org/10.5114/nan.2025.158650"
}