@Article{Niedziela2026,
journal="Neuropsychiatria i Neuropsychologia/Neuropsychiatry and Neuropsychology",
issn="1896-6764",
year="2026",
title="Zmęczenie poznawcze u dzieci i młodzieży z zaburzeniami psychicznymi i neurorozwojowymi – niedoceniany wymiar oceny neuropsychologicznej",
abstract="      Zmęczenie poznawcze jest niedostatecznie uwzględnianym wymiarem oceny dzieci i młodzieży z zaburzeniami psychicznymi i neurorozwojowymi. W praktyce klinicznej rzadko bywa zgłaszane wprost jako skarga na zmęczenie, częściej ujawnia się pośrednio przez spadek tempa pracy, narastanie błędów, dezorganizację działania, drażliwość, wycofanie, odmowę współpracy lub szybkie przerywanie aktywności. Zachowania te mogą być błędnie interpretowane jako brak motywacji, opór wobec wymagań albo lenistwo. Celem pracy jest przedstawienie zmęczenia poznawczego jako wskaźnika ograniczonej tolerancji wysiłku poznawczego, przeciążenia systemów kontroli wykonawczej i zwiększonego kosztu regulacyjnego działania. Praca ma charakter poglądowy i narracyjno-kliniczny, nie stanowi przeglądu systematycznego ani metaanalizy. Zaproponowano ujęcie oparte na trzech wymiarach: kompetencji, wydolności i regeneracji. Kompetencja oznacza rozumienie zadania lub posiadanie umiejętności, wydolność – zdolność korzystania z tej kompetencji w czasie i pod obciążeniem, a regeneracja – możliwość powrotu do równowagi po wysiłku. Omówiono znaczenie uwagi podtrzymywanej, pamięci roboczej, hamowania reakcji, tempa przetwarzania, elastyczności poznawczej, snu, stresu i obciążenia sensorycznego. Podkreślono różnicę między wykonaniem zadania a kosztem jego wykonania, który może się ujawniać dopiero po zakończeniu aktywności w postaci dezorganizacji, drażliwości lub wydłużonej potrzeby odpoczynku. Zmęczenie poznawcze nie jest odrębną jednostką diagnostyczną, lecz transdiagnostycznym wymiarem funkcjonowania. Jego uwzględnienie w ocenie neuropsychologicznej może poprawić interpretację zachowania dziecka, ograniczyć ryzyko moralizowania trudności oraz wspierać trafniejsze planowanie oddziaływań klinicznych, edukacyjnych i terapeutycznych.  ",
author="Niedziela, Krzysztof",
doi="10.5114/nan.2026.163554",
url="http://dx.doi.org/10.5114/nan.2026.163554"
}