Artykuł specjalnyAtopowe zapalenie skóry – współczesne poglądy na patomechanizm oraz metody postępowania diagnostyczno-leczniczego. Stanowisko grupy specjalistów Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego - Silny, Wojciech; Czarnecka-Operacz, Magdalena; Gliński, Wiesław; Samochocki, Zbigniew; Jenerowicz, Dorota (Advances in Dermatology and Allergology/Postępy Dermatologii i Alergologii, 2010)
Niniejsza publikacja stanowi zestawienie najnowszej wiedzy dotyczącej etiopatogenezy, manifestacji klinicznej i postępowania w atopowym zapaleniu skóry (AZS). Pomimo stale doskonalonych metod badawczych, patomechanizm schorzenia nadal nie został jednoznacznie wyjaśniony. Uznaje się, że w patofizjologii AZS istotną rolę spełniają interakcje pomiędzy genetycznie uwarunkowanymi zaburzeniami struktury i funkcji bariery naskórkowej, zaburzeniami pierwotnej i adaptacyjnej odpowiedzi immunologicznej oraz zapalnej, czynnikami infekcyjnymi oraz elementami otaczającego środowiska (alergeny powietrznopochodne oraz, w młodszych grupach wiekowych, także alergeny pokarmowe). Przedmiotem intensywnych badań jest także rola autoantygenów – wiadomo bowiem, że przeciwciała w klasie IgE skierowane przeciwko autoantygenom mogą stymulować reakcję typu natychmiastowego, a także stymulować komórki dendrytyczne. Obecnie wyodrębnia się dwie fazy kliniczne atopowego zapalenia skóry: typ wypryskowaty (występujący u niemowląt i małych dzieci) oraz typ liszajowaty (dotyczy dzieci, młodzieży i dorosłych). Przy ocenie nasilenia schorzenia pomocne są różne wskaźniki (EASI, W-AZS, SCORAD, POEM), spośród których szczególną precyzyjnością charakteryzuje się wskaźnik W-AZS, przydatny w badaniach naukowych, przy porównywaniu grup chorych lub indywidualnego przebiegu choroby w różnych odstępach czasu. Postępowanie z chorym na AZS obejmuje trzy główne elementy: profilaktykę (pierwotną, wtórną oraz dodatkową), właściwą pielęgnację skóry atopowej, leczenie miejscowe oraz leczenie ogólne. Właściwa i systematyczna pielęgnacja pozwala na odtworzenie i wzmocnienie prawidłowego funkcjonowania bariery skórnej. Preparaty nawilżające i natłuszczające skórę określa się jako emolienty, występujące w dwóch generacjach: starszej (kremy, lotiony, maści i maści tłuste) oraz nowszej (crelo, lipokrem i krem nanocząsteczkowy). Ze względu na ograniczony czas działania (maksymalnie do 6 godz.) emolienty powinny być stosowane przynajmniej trzy razy dziennie. W miejscowym leczeniu przeciwzapalnym atopowego zapalenia skóry stosuje się glikokortykosteroidy i miejscowe inhibitory kalcyneuryny. W zależności od wskazań zastosowanie znajdują ponadto miejscowo działające preparaty przeciwdrobnoustrojowe (przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze). Pomimo wcześniejszych doniesień, aktualne szeroko prowadzone badania sugerują brak związku przyczynowego pomiędzy miejscowym leczeniem inhibitorami kalcyneuryny a występowaniem nowotworów. Obiecujące natomiast wydają się doniesienia dotyczące zastosowania tej grupy leków w ramach tzw. terapii proaktywnej, mającej na celu kontrolowanie choroby przy minimalnym zużyciu leków przeciwzapalnych oraz zapobieganie nawrotom. Terapia systemowa atopowego zapalenia skóry obejmuje zastosowanie leków przeciwhistaminowych, immunosupresyjnych, a w niektórych przypadkach antybiotykoterapii i leków przeciwwirusowych według wskazań. Z kolei w odniesieniu do leczenia przyczynowego na obecnym poziomie wiedzy jedyną możliwością takiego postępowania w przypadku choroby atopowej jest immunoterapia swoista. Ponadto ze względu na istotny udział złożonych mechanizmów immunologicznych w etiopatogenezie schorzenia obiecującym sposobem leczenia wydaje się terapia biologiczna, zwłaszcza że stwarza ona możliwość postępowania bardziej swoistego i mniej toksycznego w porównaniu z niektórymi innymi grupami leków.