Od aktywnego wnioskowania do predostatycznego umysłu – integracja modeli predykcyjnych w ornitologii terapeutycznej i birdwatchingu - Tryjanowski, Piotr; Murawiec, Sławomir (Neuropsychiatria i Neuropsychologia/Neuropsychiatry and Neuropsychology, 2025)
Współczesna neuronauka kognitywna coraz wyraźniej akcentuje rolę mechanizmów predykcyjnych w regulacji psychicznej. Koncepcja predostatycznego umysłu opisuje trzy podstawowe tryby funkcjonowania mózgu – alarm, seek i balance – oraz wskazuje, że zdrowie psychiczne opiera się na elastycznym przełączaniu między nimi. Teoria aktywnego wnioskowania dostarcza natomiast formalnych podstaw tego procesu, traktując mózg jako system bayesowski, minimalizujący zaskoczenie i entropię poprzez budowanie i aktualizację generatywnych modeli. W niniejszym artykule proponujemy integrację obu podejść i pokazujemy, że razem tworzą one spójną ramę do zrozumienia zarówno regulacji psychicznej, jak i jej zaburzeń (ADHD, depresja, uzależnienia). Dla zilustrowania tych procesów odwołujemy się do birdwatchingu – praktyki obserwacji ptaków – jako naturalnego laboratorium aktywnego wnioskowania. Wskazujemy także na ornitologię terapeutyczną jako użyteczne narzędzie poprawy zdrowia psychicznego. Obserwacja ptaków, angażująca czujność, ciekawość i kontemplację, aktywnie trenuje wszystkie trzy tryby predostatycznego umysłu, a jednocześnie świetnie pokazuje działanie wnioskowania bayesowskiego. Szczególną rolę odgrywa tu zjawisko „jizz”, czyli błyskawicznego rozpoznania gatunku, które można interpretować jako przykład wnioskowania bayesowskiego: łączenia wcześniejszych oczekiwań (priors) z niepełnymi danymi sensorycznymi. Birdwatching, rozumiany nie tylko jako hobby, lacz jako ćwiczenie w przechodzeniu między trybami umysłu, może być użyteczny w terapii zaburzeń, w których ta elastyczność jest ograniczona, takicj jak ADHD (dominacja alarm i seek), depresja (utrata seek, przeciążenie alarm) czy uzależnienia (kompulsywne seek bez równoważącego balance).