Medycyna Paliatywna

Full text

2/2026 vol. 18
Guidelines/recommendations

Depression in palliative care

Michał Pałuchowski 1
,
Agnieszka Floriańczyk 1
,
Szymon Dumański 1
,
Katarzyna Giemza 1
,
Maciej Sulerzycki 1
,
Katarzyna Pomykała 1
,
Marcin Janecki 2
,
Tomasz Dzierżanowski 1, 3
  1. Klinika Medycyny Paliatywnej, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Warszawa, Polska
  2. Zakład Medycyny i Opieki Paliatywnej, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Polska

  3. Caritas Diecezji Warszawsko-Praskiej, Warszawa, Polska

DOI: https://doi.org/10.5114/mp.2025.154775
Data publikacji online: 2025/09/28
Article file
Depresja w opiece.pdf
Confronting perimenopausal women’s knowledge of coronary heart disease with their health behaviours. Controversial role of hormone replacement therapy in the protection of coronary heart disease

Wstęp

Depresja przejawia się obniżonym nastrojem, zmniejszoną energią i aktywnością chorego. Towarzyszy jej zmęczenie występujące nawet po niewielkim wysiłku, zaburzenia snu, brak apetytu, obniżone poczucie własnej wartości, trudności z odczuwaniem przyjemności i koncentracją. Objawy są niezależne od okoliczności i często towarzyszą im symptomy somatyczne, takie jak spowolnienie psychoruchowe, a także poranne pogorszenie nastroju czy utrata libido [1]. Ocena powinna obejmować strukturalną analizę natężenia objawów, w tym obecności objawów psychotycznych, używania substancji psychoaktywnych oraz współwystępujących zaburzeń lękowych [2].

Psychiczne cierpienie często powoduje znaczne dolegliwości u pacjentów w terminalnym stadium choroby oraz ich rodzin, a także stanowi wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne [3]. Depresja ogranicza zdolności pacjenta zbliżającego się do kresu życia do interakcji z rodziną i bliskimi, a także wpływa negatywnie na jego zdolność do uporządkowania niedokończonych spraw osobistych i finansowych [4]. Depresja u pacjentów objętych opieką paliatywną jest więc zjawiskiem bardzo istotnym z punktu widzenia jej wpływu na poprawę jakości życia pacjenta i jego otoczenia. Stanowi istotne wyzwanie dla opieki paliatywnej, której jednym z celów powinno być uśmierzanie cierpienia i optymalizacja jakości życia pacjenta oraz jego najbliższych [5]. Wraz ze starzeniem się społeczeństwa i zwiększaniem dostępności terapii przedłużających życie zapotrzebowanie na opiekę paliatywną będzie wzrastać, a wraz z nim – potrzeby diagnostyki i terapii wśród tej populacji pacjentów [6].

Praca stanowi próbę kompleksowego przedstawienia problemu depresji wśród pacjentów objętych opieką paliatywną – scharakteryzowano demografię, czynniki ryzyka predysponujące do zachorowania, trudności diagnostyczne, skale służące do badania przesiewowego oraz dostępne interwencje w postaci farmakoterapii i psychoterapii.

Charakterystyka populacji

Rozpowszechnienie depresji różni się znacząco pomiędzy badaniami. W metaanalizie Mitchella i wsp. [7] częstość występowania depresji w poszczególnych badaniach wahała się od 5,1% do 30,1%. Po wykluczeniu dziewięciu badań, które wykorzystywały wątpliwe metody doboru próby do pomiaru częstości występowania depresji, najlepsze oszacowanie częstości występowania ciężkiego zaburzenia depresyjnego wyniosło według autorów metaanalizy 14,1% [7].

W przeglądzie systematycznym opublikowanym przez Walkera i wsp. [8], przeprowadzonym na pacjentach z nowotworami, wśród osób objętych opieką paliatywną rozpowszechnienie depresji wynosiło od 7% do 49% [8]. Pomimo że wszystkie badania wykorzystywały standardowe kryteria diagnostyczne depresji, to w badaniach, w których wywiad był przeprowadzany przez psychiatrę bądź psychologa klinicznego wykazano niższą częstość występowania depresji niż w badaniach, w których wywiad był prowadzony przez osoby bez specjalności w tych dziedzinach [8].

W jednym z najnowszych dostępnych badań przeprowadzonym w Indiach częstość występowanie ciężkiej depresji wynosiła 70% – znacząco więcej niż w poprzednich opracowaniach [9]. Może to częściowo wynikać z wyższej wyjściowej częstości występowania depresji w kraju o średnim wskaźniku rozwoju społecznego w porównaniu z krajami rozwiniętymi [10]. Może być to również potęgowane przez stosunkowo słabe systemy wsparcia społecznego i zdrowotnego dostępne dla osób w placówkach paliatywnych w Indiach, szczególnie w porównaniu z bardziej dostępnymi i lepiej wyposażonymi placówkami w krajach zachodnich [11].

Sytuacja w Polsce

Liczba pacjentów objętych co najmniej jedną z form opieki paliatywnej (ambulatoryjną, domową bądź stacjonarną) wynosiła w Polsce w 2018 r. łącznie 94 901 osób [12]. Z powodu braku dokładnych badań określających wśród nich procent chorujących na depresję możemy jedynie szacować na podstawie badań krajów zbliżonych demograficznie i kulturowo do Polski. W badaniu przeprowadzonym w Czechach w szpitalu w Ostrawie [13] depresję rozpoznano u 107 (47,6%) z 225 pacjentów z chorobą nowotworową, z których 50 (22,3%) cierpiało na depresję o co najmniej umiarkowanym lub ciężkim nasileniu. Procent ten mieści się w przedziale wyznaczonym przez najbardziej aktualne badania przeglądowe [7, 8]. Oznaczałoby to, że ponad 20 000 osób objętych opieką paliatywną ma depresję. Na podstawie wstępnych wyników danych epidemiologicznych w chwili objęcia opieką paliatywną 34% chorych ma objawy depresji lub lęku [14].

Wpływ depresji na jakość i czas przeżycia

W licznych publikacjach stwierdzono, że depresja negatywnie wpływa na jakość życia, a jej natężenie jest silnym negatywnym predykatorem jakości życia u pacjentów w trakcie leczenia choroby nowotworowej [15, 16]. W jednej z najnowszych publikacji [17] nakierowanej na ocenę jakości życia u pacjentów objętych opieką paliatywną udowodniono, że osoby z wyższym poziomem natężenia objawów depresji miały bardziej obniżoną jakość życia. Efekt ten był szczególnie wyrażony w zakresie obniżenia dobrostanu emocjonalnego i domen funkcjonalnych.

W badaniu Giese-Davies’a [18] kobiety chorujące na zaawansowanego raka piersi, które w ciągu roku uzyskały zmniejszenie natężenia objawów depresji, miały dłuższą medianę czasu przeżycia (53,6 miesiąca) w porównaniu z kobietami, u których objawy depresji nasiliły się (25,1 miesiąca) [18]. Skala tego efektu, w przybliżeniu będąca dwa razy dłuższym czasem przeżycia, jest porównywalna z obser­wowaną w badaniach depresji i śmiertelności u chorych z niewydolnością serca [19]. Badacze sugerują nawet, że skuteczna redukcja objawów depresji za pomocą dowolnej formy interwencji może pozytywnie wpłynąć na czas przeżycia – wymagane są jednak dalsze badania, aby potwierdzić tę hipotezę [18].

Wpływ depresji na rodzinę i opiekunów

W pracy badającej relacje między depresją i lękiem w parze pacjent–opiekun wśród pacjentów ze zdiagnozowanym nowotworem depresja pacjenta znacząco wpływała na opiekunów. Efekt był widoczny zarówno w domenie emocjonalnej, jak i pod względem jakości życia opiekunów. Wyniki badań podkreślają potrzebę wsparcia psychologicznego i systemowego skierowanego zarówno na samego pacjenta, jak i na osobę, która przyjęła rolę jego głównego opiekuna [20]. Opiekunowie osób, szczególnie tych objętych leczeniem paliatywnym, doświadczają napięcia emocjonalnego i niepokoju ze względu na wymagający charakter ich roli i zbliżającą się utratę ukochanej osoby. Stany depresyjne pacjentów przyczyniają się do obciążenia emocjonalnego opiekunów i jego rodzinny, często prowadząc do ich wypalenia i obniżenia również ich jakości życia [21].

Czynniki ryzyka depresji

Wyodrębnienie czynników ryzyka depresji u pacjentów objętych opieką paliatywną umożliwia zwrócenie uwagi na osoby szczególnie narażone na wystąpienie tej choroby. Umożliwi to zintensyfikowanie profilaktycznej kontroli oraz zapewnienie im odpowiedniego leczenia w odpowiednim czasie [22]. W tabeli 1 zebrano pogrupowane najważniejsze czynniki ryzyka wystąpienia depresji w tej grupie pacjentów.

Wyzwania diagnostyczne

Diagnostyka różnicowa między depresją a żałobą związaną z chorobą i trudną sytuacją życiową jest dużym wyzwaniem. Stanowi zarazem istotny problem kliniczny, gdyż obie te przypadłości wymagają innego podejścia terapeutycznego [34]. Dla większości pacjentów żałoba jest naturalną reakcją związaną z chorobą, której wysoki stopień zaawansowania powoduje konieczność korzystania z opieki paliatywnej [35]. Może ona objawiać się w postaci wyparcia, szoku, wysokiego natężenia lęku, niepokoju, złości, smutku, bezsenności czy utraty apetytu [36]. Na różnych etapach żałoby przygotowawczej, będącej normalną częścią procesu umierania, mogą pojawić się również objawy powszechnie wykorzystywane do oceny natężenia depresji (np. częsty płacz, utrata masy ciała, myśli o śmierci), przez co u tych pacjentów ocena ta może być zafałszowana i nieprecyzyjna [37].

Należy przy tym zauważyć, że pogorszenie codziennego funkcjonowania, szczególnie w ciągu pierwszych tygodni i miesięcy po usłyszeniu diagnozy, występuje u dużej grupy pacjentów. W większości przypadków jednak nie uniemożliwia ono całkowicie codziennego funkcjonowania, a jedynie je ogranicza – wraz z czasem i zwiększaniem akceptacji nowej rzeczywistości pacjenta objawy się zmniejszają [38]. W tabeli 2 zebrano na podstawie dostępnej literatury cechy różnicujące żałobę od depresji [24, 25, 39].

Skale przesiewowe i diagnostyczne

Skala ESAS

Skala ESAS (ang. Edmonton Symptom Assessment System) jest jedną ze skal powszechnie używanych w opiece paliatywnej [40]. Pacjent ocenia z pomocą numerycznej skali od 0 do 10 każdą z 9 kategorii. Składają się na nie: ból, zmęczenie, nudności, depresja, lęk, senność, apetyt, ogólne samopoczucie i duszność [41]. W badaniu Bagha i wsp. [42] wykazano niską swoistość, ale wysoką czułość skali ESAS przy określonych wartościach odcięcia. Wynik ten sugeruje, że może być ona stosowana do wykluczania niepokoju. W badaniu, które przeprowadzili Brenne i wsp. [43], skala ESAS okazała się mniej przydatna jako badanie przesiewowe względem skali PHQ-9 (ang. Patient Health Questionnaire). Autorzy sugerują, że pomimo iż skala ESAS jest narzędziem pomocnym do pomiaru natężenia objawów, nie wydaje się adekwatna do stosowania w celu diagnozowania lub wykluczania poważnego epizodu depresji klinicznej [43].

Skala PHQ-9

PRIME-MD PHQ-9 (ang. Primary Care Evaluation of Mental Disorders Patient Health Questionnaire) to narzędzie przesiewowe zaburzeń depresyjnych składające się z 9 pytań, w których ocenia się częstość występowania danego objawu na przestrzeni ostatnich dwóch tygodni [44]. Skala PHQ-9 to jedno z najczęściej stosowanych narzędzi przesiewowych o dobrych własnościach psychometrycznych [45]. Skala ta może być również używana w populacji pacjentów z nowotworami [46]. Została przetłumaczona i z sukcesem zwalidowana na populacji polskich pacjentów w przedziale wiekowym między 18. a 60. rokiem życia [47]. Ocenę depresji pacjentów w opiece paliatywnej komplikuje jednak fakt, że objawy somatyczne uwzględniane w kwestionariuszu PHQ-9 (zmęczenie, zaburzenia snu i zmniejszenie apetytu) mogą wynikać też z choroby podstawowej. W rezultacie może to zafałszowywać wyniki testu w tej populacji, szczególnie u pacjentów z dominującymi objawami fizycznymi i bólem [48].

W badaniu Krausego [49] na pacjentach po urazie rdzenia kręgowego napotkano analogiczny problem, zaproponowano więc podział skali PHQ-9 na subskalę somatyczną składającą się z 3 elementów i subskalę kognitywną obejmującą pozostałe 6 pytań [49]. Zarówno w trakcie hospitalizacji, jak i w dwuletnim badaniu follow-up [50] objawy niesomatyczne były lepszymi predykatorami depresji. Efekt ten był szczególnie wyraźny, gdy objawy niesomatyczne były oceniane na początku hospitalizacji, podczas gdy objawy somatyczne stawały się stabilnymi predykatorami dopiero po zakończeniu rehabilitacji szpitalnej. Model ten został również zastosowany u pacjentów będących pod opieką paliatywną i choć niezbędne są dalsze badania, jego użycie wydaje się perspektywiczne [48].

Skala HADS

Jedną z najstarszych skal zwalidowanych i nadal wykorzystywanych do oceny występowania oraz natężenia depresji u pacjentów jest skala HADS (ang. Hospital Anxiety and Depression Scale) [51]. Obejmuje 14 pozycji podzielonych na dwie podskale zawierające po 7 pytań każda: HADS-A – oceniającą nasilenie objawów lękowych, oraz HADS-D – odnoszącą się do objawów depresyjnych. Została zaprojektowana z myślą o pacjentach wyjściowo chorych na chorobę somatyczną, kładąc nacisk na psychologiczne i poznawcze cechy depresji, a nie objawy fizyczne. Jest to szczególnie ważne w opiece paliatywnej, gdzie wiele objawów fizycznych jest nieodłącznie związanych z chorobą podstawową [52]. W najnowszej dostępnej metaanalizie oceniającej skalę HADS-D zaproponowano obniżenie punktu odcięcia do 7 z do tej pory standardowo używanego  8, zwiększając istotnie czułość przy niewielkiej utracie swoistości. Jest to szczególnie ważne w przypadku placówek opieki paliatywnej, w których wczesne i dokładne wykrywanie depresji ma zasadnicze znaczenie. Zastosowanie niższego punktu odcięcia może pomóc w zapewnieniu, że mniej pacjentów z kliniczną depresją zostanie pominiętych kosztem umiarkowanego zwiększenia liczby wyników fałszywie dodatnich [53]. Skala HADS okazała się również praktycznym narzędziem używanym w badaniu PALINT Trial do badania przesiewowego występowania depresji, lęku i cierpienia psychicznego u pacjentów z zaawansowanym nowotworem [54].

Leczenie farmakologiczne

Klasyczne leki przeciwdepresyjne

Najczęściej używane leki przeciwdepresyjne w po­ staci wybiórczych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny (ang. selective serotonin reuptake inhibiotrs – SSRI) oraz inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (ang. selective serotonin and noradrenaline reuptake inhibitors – SNRI) pozostają złotym standardem leczenia farmakologicznego depresji u dorosłych [55]. W ogólnej populacji pacjentów remisja podczas monoterapii SSRI lub SNRI występuje u ok. 25–35% [56], a istotna odpowiedź terapeutycz­na u ok. 1/3 chorych podczas pierwszej próby leczenia [57]. Mechanizm działania tych leków ogranicza jednak ich stosowanie w opiece paliatywnej [58].

W najnowszym przeglądzie systematycznym Cochrane u pacjentów z depresją i chorobą nowotworową stwierdzono potencjalnie korzystny wpływ leków przeciwdepresyjnych w porównaniu z <i><i>placebo</i></i>. Dowody pochodziły jednak z małej liczby badań o niskiej jakości, a sama analiza nie wyróżniała grupy pacjentów pod opieką paliatywną [59]. W metaanalizie skupiającej się na leczeniu depresji wśród pacjentów objętych leczeniem paliatywnym wykazano istotnie statystyczną wyższość SSRI i trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych (TLPD) nad <i><i>placebo</i></i>. Efekt ten był jednak znacząco przesunięty w czasie i najmniejszy w 4.–5. tygodniu od rozpoczęcia terapii, osiągając maksimum dopiero w tygodniach 9.–18. [60]. Opóźniony początek działania SSRI i SNRI, wynoszący standardowo minimum 3–4 tygodnie od rozpoczęcia terapii [61], jest okresem problematycznie długim, zważywszy na krótki czas przeżycia istotnej części pacjentów [62]. Dodatkowo w pierwszym okresie przyjmowania leków pacjenci doświadczają przede wszystkim somatycznych i psychologicznych skutków ubocznych leków, takich jak nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha i głowy, zwiększone natężenie lęku i niepokoju [63]. Objawy te dodatkowo obniżają jakość życia pacjentów, zamiast ją poprawiać. W przypadku zastosowania TLPD uzyskano wyższy odsetek remisji niż przy użyciu SSRI, a także nieznacznie szybszy czas działania [59]. Stosowanie TLPD wiąże się jednak z częstszymi i bardziej poważnymi reakcjami niepożądanymi, w tym reakcjami antycholinergicznymi, hipotensyjnymi czy zaburzeniami funkcji poznawczych [64].

Mirtazapina i mianseryna

Mirtazapina i mianseryna, należące do leków o działaniu noradrenergicznym i swoiście serotoninergicznym (ang. noradrenergic and specific serotonergic antidepressant – NaSSA), są lekami, których użycie może okazać się szczególnie wartościowe w opiece paliatywnej [65]. Mirtazapina działa dwutorowo, osiągając pierwsze efekty już po kilku dniach w postaci zwiększonej sedacji. Efekt ten wykorzystywany jest do leczenia bezsenności. W perspektywie 1–2 ty- godni zwiększa apetyt, a ostatecznie długofalowo zmniejsza objawy depresji (uzyskując efekt potencjalnie szybciej niż leki z grupy SSRI) [66, 67]. Może być przy tym stosowana równocześnie z innymi grupami leków przeciwdepresyjnych bez istotnie zwiększonego ryzyka działań niepożądanych [68]. Należy jednak pamiętać, że u części pacjentów efekt sedacyjny będzie niepożądany oraz że NaSSA mogą powodować obrzęki i hipotensję ortostatyczną [69]. Należy więc uwzględnić potrzeby pacjenta i ocenić ewentualne zagrożenia przed rozpoczęciem terapii.

Ketamina i esketamina

Ketamina to lek od lat stosowany w anestezjologii do znieczulania ogólnego, który poza właściwościami anestetycznymi posiada również właściwości analgetyczne, przeciwdrgawkowe i antydepresyjne [70]. Ketamina i jej enancjomer – esketamina, modulują układ glutaminergiczny, będąc antagonistami receptora N-metylo-D-asparaginowego (NMDA) [71]. Efekt przeciwdepresyjny, w tym w leczeniu depresji lekoopornej, został potwierdzony przez liczne meta­analizy [72, 73]. Pierwsze pozytywne efekty działania leku, po jednorazowym podaniu dożylnym, mogą być zaobserwowane już po mniej niż godzinie, a efekt może utrzymywać się nawet do 14 dni. W przypadku ciężkiego epizodu depresyjnego ketamina osiąga maksymalny efekt po 24 godz. [73]. Dodatkowym atutem ketaminy jest jej pozytywny wpływ na odczuwanie bólu, lęku, a nawet na dolegliwości z układu pokarmowego [74]. W przypadku stosowania ketaminy doustnie (w dawce 0,5 mg/kg) pierwsze efekty działania przeciwdepresyjnego są przesunięte w czasie – średnio widoczne po około tygodniu od rozpoczęcia terapii [74]. Droga doustna może być pomimo to drogą preferowaną przez pacjentów, szczególnie tych pozostających pod opieką hospicjum domowego [74]. Rozwiązaniem hybrydowym zapewniającym szybki efekt i zarazem wygodne stosowanie może być postępowanie zaproponowane przez McNulty’ego [75] w badaniu typu case study, gdzie początkowo wykorzystano podskórną drogę podania ketaminy, uzyskując szybką i znaczącą redukcję objawów u pacjenta na 80 godz., a efekt ten następnie podtrzymano przez zastosowanie ketaminy w formie doustnej.

Stosowanie ketaminy wiąże się jednak także z negatywnymi konsekwencjami, na które składają się m.in. objawy dysocjacyjne, negatywne efekty hemo­dynamiczne, jak i ryzyko uzależnienia [76, 77]. W najnowszym (na dzień publikacji) przeglądzie systematycznym dotyczącym przeciwdepresyjnego użycia ketaminy w opiece paliatywnej, obejmującym 32 badania, nie wykazano żadnego przypadku poważnego działania niepożądanego prowadzącego do dyskontynuacji leczenia. Częstotliwość występowania reakcji niepożądanych między grupami z ketaminą a <i><i>placebo</i></i> była podobna. Autorzy zauważają, że tak korzystne wyniki tolerancji leku mogą przyczynić się do rozpowszechnienia użycia ketaminy w tym wskazaniu [78].

Esketamina, będąca S-enancjomerem ketaminy podawanym w formie sprayu donosowego, została w grudniu 2019 r. zarejestrowana przez Europejską Agencję Leków do leczenia depresji opornej na leczenie [79]. Esketamina została z sukcesem zastosowana u 3 pacjentów objętych leczeniem paliatywnym chorujących zarazem na depresję oporną na leczenie [80]. Obecnie wciąż brakuje wysokiej jakości badań interwencyjnych z użyciem esketaminy w populacji pacjentów objętych leczeniem paliatywnym, jednak jej wygodna droga podania i stosunkowo szybki efekt działania czynią ją potencjalnie bardzo przydatną w opiece paliatywnej.

Metylofenidat

Metylofenidat hamuje wychwyt zwrotny katecholamin, zwiększając ośrodkowe stężenia dopaminy i noradrenaliny. Stosowany jest najczęściej do leczenia zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ang. attention-deficit hyperactivity dis­order – ADHD) [81]. W ostatnich latach pojawia się coraz więcej publikacji dotyczących używania metylofenidatu w opiece paliatywnej w celu zmniejszania objawów depresji i zmęczenia [82]. Część autorów z użyciem badań kontrolnych z randomizacją (ang. randomized controlled trial – RCT) raportuje istotne zmniejszenie natężenia objawów zarówno depresji, jak i zmęczenia [83]. Centeno i wsp. [84] w badaniu typu RCT przeprowadzonym na dwukrotnie liczniejszej grupie pacjentów zauważył jedynie trend spadkowy natężenia objawów depresji, nieosiągający jednak istotności statystycznej. Istotność statystyczna nie została również osiągnięta w badaniu ze wspólnym wykorzystaniem SSRI i metylofenidatu [85], w odróżnieniu od badania RCT z połączniem mirtazapiny i metylofenidatu, gdzie połączona terapia dwoma lekami prowadziła do istotnej poprawy [86]. W największym i na dzień publikacji najnowszym badaniu z randomizacją, trwającym znacznie dłużej niż pozostałe badania (10 tygodni), wykazano istotny przeciwdepresyjny efekt metylofenidatu, nie udowodniono jednak jego istotnie statystycznego wpływu na redukcję zmęczenia [87]. Pomimo braku konsensusu wśród badaczy, metylofenidat jako dodatek do obecnie stosowanych praktyk może okazać się wartościowym uzupełnieniem terapii u części pacjentów.

Psychoterapia

Psychoterapia jest skutecznym narzędziem stosowanym w leczeniu depresji [88]. Dzięki mnogości nurtów i zwiększającej się dostępności psychoterapeutów w Polsce stanowi coraz ważniejszy element terapii [89]. Jej pozytywne efekty zostały również wykazane, gdy zastosowano ją wśród pacjentów objętych opieką paliatywną – zmniejszała natężenie objawów depresji i lęku, poprawiając zarazem jakość życia [90].

Terapia poznawczo-behawioralna

Terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive- behavioural therapy – CBT) należy obecnie do najczęściej stosowanych technik w leczeniu depresji, a jej skuteczność jest najlepiej udokumentowana w literaturze naukowej spośród wszystkich technik psycho­terapeutycznych [91]. Została również częściowo przebadana wśród pacjentów objętych opieką paliatywną i udowodniono jej pozytywne efekty działania na objawy lęku [92], zmęczenia, bólu i zaburzeń snu [93]. Badania nie potwierdzają jednak jej istotnie statystycznego efektu przeciwdepresyjnego w tej populacji [94, 95]. Paradoks ten może być częściowo wyjaśniony przez samych terapeutów CBT, którzy zgłaszali trudności w prowadzeniu terapii w tej populacji. Jako powody podają złe samopoczucie fizyczne pacjentów, zmęczenie i problemy poznawcze spowodowane przez chorobę, które utrudniały pacjentom zrozumienie zasad terapeutycznych i wprowadzanie ich w życie [96].

Praktyka uważności

Praktyka uważności (ang. mindfulness) polega na samoregulacji uwagi w celu utrzymania jej na bieżącym doświadczeniu oraz przyjęciu wobec tego doświadczenia postawy charakteryzującej się ciekawością, otwartością i akceptacją, bez oceniania i rozbudowanego przetwarzania [97]. Skuteczność jej wykazano w zmniejszaniu natężenia objawów depresji [98]. Praktyka ta jest coraz częściej stosowana również w opiece paliatywnej, gdzie w badaniach typu RCT udowodniono jej pozytywny wpływ na wiele objawów, w tym na zmniejszenie natężenia objawów depresji, już przy zastosowaniu pojedynczej 20-minutowej sesji [99]. Badania potwierdzają również jej skuteczność w zmniejszaniu natężenia objawów depresji wśród pacjentek chorujących na raka piersi [100, 101]. Stosowanie mindfulness w opiece paliatywnej jest skuteczne, bezpieczne i dobrze tolerowane, a jej efekt przeciwdepresyjny został dobrze udokumentowany wśród niektórych grup pacjentów. Dodatkowo, terapia może być cennym narzędziem w walce o zwiększenie jakości życia u tych pacjentów [102].

Terapeutyczny przegląd życia

Interwencją dedykowaną dla pacjentów znajdujących się w terminalnej fazie choroby jest terapeutyczny przegląd życia (ang. therapeutic life review – TLR), którego celem jest przegląd przeszłych doświadczeń pacjenta, aby znaleźć znaczenie i pozytywne aspekty historii pacjenta, a także by rozwiązać lub załagodzić przeszłe konflikty [103]. Pomimo pozytywnych rezultatów w aspekcie zmniejszenia natężenia objawów depresji i lęku, a zarazem zwiększenia jakości życia i subiektywnego poczucia przygotowania pacjenta do śmierci [104, 105], interwencja ta pozostaje stosunkowo rzadko stosowana [105].

Terapia wzmacniająca godność

Terapia wzmacniająca godność (ang. dignity therapy – DT) jest bardziej ustrukturyzowaną formą terapii typu TLR, również dedykowaną pacjentom zmagającym się z poważną chorobą, w tym szczególnie osobom objętym opieką paliatywną i zbliżającym się do końca życia. Została zaproponowana przez Chochinova i wsp. [106]. Słada się z jedynie 3–4 spotkań, podczas których pacjent wraz z terapeutą przygotowują tekst opisujący życie pacjenta oraz słowa nadziei dla najbliższych. Proces ten łagodzi cierpienie egzystencjalne, wzmacnia poczucie godności i przygotowuje pacjenta i jego otoczenie na moment odejścia. Pozytywne skutki tej interwencji wykazano również w badaniach typu RCT, gdzie uzyskano istotnie statystyczne zmniejszenie natężenia objawów depresji [107, 108]. Efekt ten utrzymywał się również 30 dni po zakończeniu interwencji [109]. Przeciwdepresyjny efekt DT jest jednak kwestionowany przez część badaczy [110]. W metaanalizie udowodniono pozytywne oddziaływanie DT, której zastosowanie prowadziło do zwiększenia satysfakcji, poczucia celu i sensu zarówno dla pacjentów, jak i ich rodzin [111]. Obecnie istnieje zbyt mało danych, żeby móc jednoznacznie stwierdzić przeciwdepresyjny efekt DT [111], jednak mimo to DT uważa się za interwencję przydatną i efektywną zarówno wśród pacjentów w stanie terminalnym, jak również ich rodzin [21].

Podsumowanie

Depresja wśród pacjentów objętych opieką paliatywną stanowi poważny problem kliniczny istotnie wpływający na jakość życia pacjenta i jego rodziny. Czynnikami ryzyka zachorowania na depresję wśród pacjentów objętych opieką paliatywną są: silne dolegliwości bólowe, brak wsparcia społecznego, zaawansowane stadium choroby, wcześ­niejsze epizody depresji, niższe wykształcenie czy unikanie rozmów o diagnozie. Diagnostyka różnicowa między depresją a żałobą stanowi istotne wyzwanie. W procesie tym pomocne są takie skale przesiewowe, jak ESAS, PHQ-9, a szczególnie HADS-D, która koncentruje się na objawach psychologicznych i najlepiej sprawdza się w tej grupie pacjentów. W leczeniu farmakologicznym klasyczne leki przeciwdepresyjne, takie jak SSRI, SNRI czy TLPD, wykazują ograniczoną przydatność w opiece paliatywnej ze względu na opóźniony początek działania. Coraz większe znaczenie zyskują nowsze, szybciej działające substancje, takie jak mirtazapina, mianseryna, ketamina, esketamina czy metylofenidat. Istotnym elementem postępowania terapeutycznego pozostaje psychoterapia. Ze względu na wymagający charakter i czasochłonność terapia CBT znajduje ograniczone zastosowanie w opiece paliatywnej. Większą skuteczność i lepszą tolerancję wykazuje praktyka mindfulness oraz interwencje dedykowane pacjentom w terminalnym stadium choroby, takie jak TLR i DT. Pomimo dostępności różnych opcji terapeutycznych, istnieje potrzeba dalszych badań nad skutecznością i bezpieczeństwem nowszych interwencji farmakologicznych oraz optymalizacją strategii psychoterapeutycznych w tej unikalnej grupie pacjentów.

Deklaracje

1. Zgoda Komisji Bioetycznej na badania: Nie dotyczy.

2. Podziękowania: Brak.

3. Zewnętrzne źródła finansowania: Brak.

4. Konflikt interesów: Brak

Piśmiennictwo

  1. World Health Organization. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (10-th edition) [Internet]. 2019 [cited 2025 Jan 25]. Available from: https://icd.who.int/
  2. Simon GE, Moise N, Mohr DC. Management of Depression in Adults. JAMA 2024; 332: 141.
  3. Block SD. Assessing and managing depression in the terminally ill patient. ACP-ASIM End-of-Life Care Consensus Panel. American College of Physicians – American Society of Internal Medicine. Ann Intern Med 2000; 132: 209-218.
  4. King DA, Heisel MJ, Lyness JM. Assessment and psychological treatment of depression in older adults with terminal or life-threatening illness. Clinical Psychology: Science and Practice 2005; 12: 339-353.
  5. Dzierżanowski T. Definitions of palliative care – narrative review and new proposal. Palliat Med 2021; 13: 187–200.
  6. Etkind SN, Bone AE, Gomes B, Lovell N, Evans CJ, Higginson IJ, et al. How many people will need palliative care in 2040? Past trends, future projections and implications for services. BMC Med 2017; 15: 102.
  7. Mitchell AJ, Chan M, Bhatti H, Halton M, Grassi L, Johansen C i wsp. Prevalence of depression, anxiety, and adjustment disorder in oncological, haematological, and palliative-care settings: a meta-analysis of 94 interview-based studies. Lancet Oncol 2011; 12: 160-174.
  8. Walker J, Holm Hansen C, Martin P, Sawhney A, Thekkum­purath P, Beale C i wsp. Prevalence of depression in adults with cancer: a systematic review. Ann Oncol 2013; 24: 895-900.
  9. Sudarisan SSP, Abraham B, George C. Prevalence, correlates of depression, and its impact on quality of life of cancer patients attending a palliative care setting in South India. Psychooncology 2019; 28: 1308-1313.
  10. Lim GY, Tam WW, Lu Y, Ho CS, Zhang MW, Ho RC. Preva­lence of Depression in the Community from 30 Countries between 1994 and 2014. Sci Rep 2018; 8: 2861.
  11. Khosla D, Patel FD, Sharma SC. Palliative care in India: current progress and future needs. Indian J Palliat Care 2012; 18: 149-154.
  12. Dzierżanowski T. Accessibility of palliative care for adults in Poland. Palliat Med 2020; 12: 75-83.
  13. Bužgová R, Jarošová D, Hajnová E. Assessing anxiety and depression with respect to the quality of life in cancer inpatients receiving palliative care. Eur J Oncol Nurs 2015; 19: 667-672.
  14. Abstracts for MASCC/ISOO Annual Meeting 2022. Supportive Care in Cancer. 2022; 30: 1-207. Available from: https://doi.org/10.1007/s00520-022-07099-y.
  15. Badger TA, Braden CJ, Mishel MH, Longman A. Depression burden, psychological adjustment, and quality of life in women with breast cancer: Patterns over time. Res Nurs Health 2004; 27: 19-28.
  16. Saevarsdottir T, Fridriksdottir N, Gunnarsdottir S. Quality of life and symptoms of anxiety and depression of patients receiving cancer chemotherapy: longitudinal study. Cancer Nurs 2010; 33: E1-E10.
  17. Gonçalves F, Gaud˜ncio M, Paiva I, Semedo VA, Rego F, Nunes R. Impact of symptom distress on the quality of life of oncology palliative care patients: a Portuguese cross-sectional study. Healthcare 2024; 12: 2487.
  18. Giese-Davis J, Collie K, Rancourt KMS, Neri E, Kraemer HC, Spiegel D. Decrease in depression symptoms is associated with longer survival in patients with metastatic breast cancer: a secondary analysis. J Clin Oncol 2011; 29: 413-420.
  19. Frasure-Smith N, Lesperance F. Depression and cardiac risk: present status and future directions. Heart 2010; 96: 173-176.
  20. Li Q, Lin Y, Xu Y, Zhou H. The impact of depression and anxiety on quality of life in Chinese cancer patient-family caregiver dyads, a cross-sectional study. Health Qual Life Outcomes 2018; 16: 230.
  21. Haneef SH, Abdullah M. Effects of dignity therapy for palliative care patients and family caregivers: a systematic review. Cureus 2024; 16: e70431. DOI: 10.7759/cureus.70431.
  22. Sewtz C, Muscheites W, Grosse-Thie C, Kriesen U, Leithaeuser M, Glaeser D i wsp. Longitudinal observation of anxiety and depression among palliative care cancer patients. Ann Palliat Med 2021; 10: 3836-3846.
  23. Lo C, Zimmermann C, Rydall A, Walsh A, Jones JM, Moore MJ i wsp. Longitudinal study of depressive symptoms in patients with metastatic gastrointestinal and lung cancer. J Clin Oncol 2010; 28: 3084-3089.
  24. Bausewein C, Voltz R, Radbruch L, Simon S. Erweiterte S3-Leitlinie Palliativmedizin für Patienten mit einer nicht-heilbaren Krebserkrankung: Langversion 2.0 . 2.0. Vols 128/001-OL. Berlin: Kohlhammer W.; 2020.
  25. Block SD. Assessing and managing depression in the terminally ill patient. ACP-ASIM End-of-Life Care Consensus Panel. American College of Physicians - American Society of Internal Medicine. Ann Intern Med 2000; 132: 209-218.
  26. Gontijo Garcia GS, Meira KC, de Souza AH, Guimarães NS. Anxiety and depression disorders in oncological patients under palliative care at a hospital service: a cross-sectional study. BMC Palliat Care 2023; 22: 116.
  27. Hayes RD, Lee W, Rayner L, Price A, Monroe B, Hansford P i wsp. Gender differences in prevalence of depression among patients receiving palliative care: the role of dependency. Palliat Med 2012; 26: 696-702.
  28. Burcusa SL, Iacono WG. Risk for recurrence in depression. Clin Psychol Rev 2007; 27: 959-985.
  29. Wilson KG, Chochinov HM, Skirko MG, Allard P, Chary S, Gagnon PR i wsp. Depression and anxiety disorders in pallia­tive cancer care. J Pain Symptom Manage 2007; 33: 118-129.
  30. Khalil A, Faheem M, Fahim A, Innocent H, Mansoor Z, Rizvi S i wsp. Prevalence of depression and anxiety amongst cancer patients in a hospital setting: a cross-sectional study. Psy­chiatry J 2016; 2016: 3964806.
  31. Schroevers MJ, Ranchor AV, Sanderman R. The role of social support and self-esteem in the presence and course of depressive symptoms: a comparison of cancer patients and individuals from the general population. Soc Sci Med 2003; 57: 375-385.
  32. Braam AW, Van den Eeden P, Prince MJ, Beekman AT, Kivelä SL, Lawlor BA i wsp. Religion as a cross-cultural determinant of depression in elderly Europeans: results from the EURODEP collaboration. Psychol Med 2001; 31: 803-814.
  33. Jeong A, Shin DW, Kim SY, Yang HK, Park JH. Avoidance of cancer communication, perceived social support, and anxiety and depression among patients with cancer. Psychooncology 2016; 25: 1301-1307.
  34. Noorani NH, Montagnini M. Recognizing depression in palliative care patients. J Palliat Med 2007; 10: 458-464.
  35. Block SD. Perspectives on care at the close of life. Psychological considerations, growth, and transcendence at the end of life: the art of the possible. JAMA 2001; 285: 2898-2905.
  36. Pop-Jordanova N. Grief: aetiology, symptoms and management. Pril (Makedon Akad Nauk Umet Odd Med Nauki) 2021; 42: 9-18.
  37. Periyakoil VS, Hallenbeck J. Identifying and managing preparatory grief and depression at the end of life. Am Fam Physician 2002; 65: 883-890.
  38. Widera EW, Block SD. Managing grief and depression at the end of life. Am Fam Physician 2012; 86: 259-264.
  39. Pessin H, Olden M, Jacobson C, Kosinski A. Clinical assessment of depression in terminally ill cancer patients: a practical guide. Palliat Support Care 2005; 3: 319-324.
  40. Richardson LA, Jones GW. A review of the reliability and validity of the Edmonton Symptom Assessment System. Curr Oncol 2009; 16: 55.
  41. Bruera E, Kuehn N, Miller MJ, Selmser P, Macmillan K. The Edmonton Symptom Assessment System (ESAS): a simple method for the assessment of palliative care patients. J Palliat Care 1991; 7: 6-9.
  42. Bagha SM, Macedo A, Jacks LM, Lo C, Zimmermann C, Rodin G i wsp. The utility of the Edmonton Symptom Assessment System in screening for anxiety and depression. Eur J Cancer Care (Engl) 2013; 22: 60-69.
  43. Brenne E, Loge JH, Lie H, Hjermstad MJ, Fayers PM, Kaasa S i wsp. The Edmonton Symptom Assessment System: poor performance as screener for major depression in patients with incurable cancer. Palliat Med 2016; 30: 587-598.
  44. Spitzer RL, Kroenke K, Williams JB. Validation and utility of a self-report version of PRIME-MD: the PHQ primary care study. Primary Care Evaluation of Mental Disorders. Patient Health Questionnaire. JAMA 1999; 282: 1737-1744.
  45. Hansson M, Chotai J, Nordstöm A, Bodlund O. Comparison of two self-rating scales to detect depression: HADS and PHQ-9. Br J Gen Pract 2009; 59: e283-288.
  46. Hinz A, Mehnert A, Kocalevent RD, Brähler E, Forkmann T, Singer S i wsp. Assessment of depression severity with the PHQ-9 in cancer patients and in the general population. BMC Psychiatry 2016; 16: 22.
  47. Kokoszka A, Jastrzêbski A, Obrêbski M. Psychometric proper­ties of the Polish version of Patient Health Questionnaire-9. Psychiatria 2016; 13: 187-193.
  48. Chilcot J, Rayner L, Lee W, Price A, Goodwin L, Monroe B i wsp. The factor structure of the PHQ-9 in palliative care. J Psychosom Res 2013; 75: 60-64.
  49. Krause JS, Reed KS, McArdle JJ. Factor structure and predictive validity of somatic and nonsomatic symptoms from the patient Health Questionnaire-9: a longitudinal study after spinal cord injury. Arch Phys Med Rehabil 2010; 91: 1218-1224.
  50. Krause JS, Saunders LL, Bombardier C, Kalpakjian C. Confirmatory factor analysis of the Patient Health Questionnaire-9: a study of the participants from the spinal cord injury model systems. PM R 2011; 3: 533-540.
  51. Zigmond AS, Snaith RP. The hospital anxiety and depression scale. Acta Psychiatr Scand 1983; 67: 361-370.
  52. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in adults with a chronic physical health problem: recognition and management (CG91). 2009.
  53. Wu Y, Levis B, Sun Y, He C, Krishnan A, Neupane D i wsp. Accuracy of the Hospital Anxiety and Depression Scale Depression subscale (HADS-D) to screen for major depression: systematic review and individual participant data meta-analysis. BMJ 2021; 373: n972.
  54. Světláková L, Sláma O, Světlák M, Pochop L, Šedo J, Alexan­drová R i wsp. Prevalence of anxiety and depression and their impact on the quality of life of cancer patients treated with palliative antineoplasic therapy – results of the PALINT Trial. Klin Onkol 2019; 32: 201-207.
  55. Qaseem A, Owens DK, Etxeandia-Ikobaltzeta I, Tufte J, Cross JT, Wilt TJ i wsp. Nonpharmacologic and pharmacologic treatments of adults in the acute phase of major depressive disorder: a living clinical guideline from the American College of Physicians. Ann Intern Med 2023; 176: 239-252.
  56. Nierenberg AA, Wright EC. Evolution of remission as the new standard in the treatment of depression. J Clin Psychiatry 1999; 60 Suppl 22: 7-11.
  57. Rush AJ, Trivedi MH, Wisniewski SR, Nierenberg AA, Ste-wart JW, Warden D i wsp. Acute and longer-term outcomes in depressed outpatients requiring one or several treatment steps: a STAR*D report. Am J Psychiatry 2006; 163: 1905-1917.
  58. Grabowski J, Przybylak M. Farmakoterapia depresji u pacjentów z zaawansowanymi chorobami. Palliative Medicine in Practice 2019; 13: 82-89.
  59. Vita G, Compri B, Matcham F, Barbui C, Ostuzzi G. Antidepressants for the treatment of depression in people with cancer. Cochrane Database Syst Rev 2023; 3: CD011006.
  60. Rayner L, Price A, Evans A, Valsraj K, Hotopf M, Higginson IJ. Antidepressants for the treatment of depression in palliative care: systematic review and meta-analysis. Palliat Med 2011; 25: 36–51.
  61. Quitkin FM, McGrath PJ, Rabkin JG, Stewart JW, Harrison W, Ross DC i wsp. Different types of placebo response in patients receiving antidepressants. Am J Psychiatry 1991; 148: 197-203.
  62. Vitetta L, Kenner D, Kissane D, Sali A. Clinical outcomes in terminally ill patients admitted to hospice care: diagnostic and therapeutic interventions. J Palliat Care 2001; 17: 69-77.
  63. Ferguson JM. SSRI antidepressant medications: adverse effects and tolerability. Prim Care Companion J Clin Psychiatry 2001; 3: 22-27.
  64. Peretti S, Judge R, Hindmarch I. Safety and tolerability considerations: tricyclic antidepressants vs. selective serotonin reuptake inhibitors. Acta Psychiatr Scand Suppl 2000; 403: 17-25.
  65. Rhondali W, Reich M, Filbet M. A brief review on the use of antidepressants in palliative care: Table 1. European Journal of Hospital Pharmacy 2012; 19: 41-44.
  66. Anttila SAK, Leinonen EVJ. A Review of the pharmacological and clinical profile of mirtazapine. CNS Drug Rev 2001; 7: 249-264.
  67. Rayner L, Price A, Hotopf M, Higginson IJ. The development of evidence-based European guidelines on the management of depression in palliative cancer care. Eur J Cancer 2011; 47: 702-712.
  68. Rojo JE, Ros S, Agüera L, de la Gándara J, de Pedro JM. Combined antidepressants: clinical experience. Acta Psychiatr Scand Suppl 2005; 428: 25-31.
  69. Calvi A, Fischetti I, Verzicco I, Belvederi Murri M, Zanetidou S, Volpi R i wsp. Antidepressant drugs effects on blood pressure. Front Cardiovasc Med 2021; 8: 704281. DOI: 10.3389/fcvm.2021.704281.
  70. Mercadante S, Caruselli A, Casuccio A. The use of ketamine in a palliative-supportive care unit: a retrospective analysis. Ann Palliat Med 2018; 7: 205-210.
  71. Hirota K, Lambert DG. Ketamine: its mechanism(s) of action and unusual clinical uses. Br J Anaesth 1996; 77: 441-444.
  72. Fond G, Loundou A, Rabu C, Macgregor A, Lançon C, Brittner M i wsp. Ketamine administration in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis. Psychopharmacology (Berl) 2014; 231: 3663-3676.
  73. Coyle CM, Laws KR. The use of ketamine as an antidepressant: a systematic review and meta-analysis. Human Psychopharmacology: Clinical and Experimental 2015; 30: 152-163.
  74. Irwin SA, Iglewicz A, Nelesen RA, Lo JY, Carr CH, Romero SD i wsp. Daily oral ketamine for the treatment of depression and anxiety in patients receiving hospice care: a 28-day open-label proof-of-concept trial. J Palliat Med 2013; 16: 958-965.
  75. McNulty JP, Hahn K. Compounded oral ketamine. Int J Pharm Compd 2012; 16: 364-368.
  76. Goldman N, Frankenthaler M, Klepacz L. The efficacy of ketamine in the palliative care setting: a comprehensive review of the literature. J Palliat Med 2019; 22: 1154-1161.
  77. Coyle CM, Laws KR. The use of ketamine as an antidepressant: a systematic review and meta-analysis. Human Psychopharmacology: Clinical and Experimental 2015; 30: 152-163.
  78. Barbosa MG, Garcia GT, Sarin LM, Jackowski AP. Efficacy and safety of ketamine for the treatment of depressive symptoms in palliative care: a systematic review. Braz J Psychiatry 2023; 45: 182-195.
  79. Swainson J, Thomas RK, Archer S, Chrenek C, MacKay MA, Baker G i wsp. Esketamine for treatment resistant depression. Expert Rev Neurother 2019; 19: 899-911.
  80. Tomy M, Alexander W, Gupta S, Schaefer D, Case AA. Adjunctive intranasal esketamine for comorbid treatment-resistant depression with suicidal ideation in patients receiving palliative care at a comprehensive cancer center: a case series. J Palliat Med 2025; 28: 131-136.
  81. Kimko HC, Cross JT, Abernethy DR. Pharmacokinetics and clinical effectiveness of methylphenidate. Clin Pharmacokinet 1999; 37: 457-470.
  82. Star A, Candy B, Jones L, Tookman A, King M, Stone P. 167 Methylphenidate for depression in palliative care – what’s new? BMJ Support Palliat Care 2018; 8: A70-A71.
  83. Kerr CW, Drake J, Milch RA, Brazeau DA, Skretny JA, Bra-zeau GA i wsp. Effects of methylphenidate on fatigue and depression: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. J Pain Symptom Manage 2012; 43: 68-77.
  84. Centeno C, Sanz A, Cuervo MA, Ramos D, Hernansanz S, Gonzalez J i wsp. Multicentre, double-blind, randomised placebo-controlled clinical trial on the efficacy of methylphenidate on depressive symptoms in advanced cancer patients. BMJ Support Palliat Care 2012; 2: 328-333.
  85. Sullivan DR, Mongoue-Tchokote S, Mori M, Goy E, Ganzini L. Randomized, double-blind, placebo-controlled study of methylphenidate for the treatment of depression in SSRI-treated cancer patients receiving palliative care. Psychooncology 2017; 26: 1763-1769.
  86. Ng CG, Boks MPM, Roes KCB, Zainal NZ, Sulaiman AH, Tan SB i wsp. Rapid response to methylphenidate as an add-on therapy to mirtazapine in the treatment of major depressive disorder in terminally ill cancer patients: a four-week, randomized, double-blinded, placebo-controlled study. EurNeuropsychopharmacol 2014; 24: 491-498.
  87. Stone PC, Minton O, Richardson A, Buckle P, Enayat ZE, Marston L i wsp. Methylphenidate versus placebo for treating fatigue in patients with advanced cancer: randomized, double-blind, multicenter, placebo-controlled trial. J Clin Oncol 2024; 42: 2382-2392.
  88. Cuijpers P, van Straten A, Andersson G, van Oppen P. Psychotherapy for depression in adults: a meta-analysis of comparative outcome studies. J Consult Clin Psychol 2008; 76: 909-922.
  89. Suszek H, Grzesiuk L, Styła R, Krawczyk K. Who and how conducts psychotherapy in Poland. Part II. Results from a nationwide survey. Psychiatria 2017; 14: 90-100.
  90. Fulton JJ, Newins AR, Porter LS, Ramos K. Psychotherapy targeting depression and anxiety for use in palliative care: a meta-analysis. J Palliat Med 2018; 21: 1024-1037.
  91. Cuijpers P, Berking M, Andersson G, Quigley L, Kleiboer A, Dobson KS. A meta-analysis of cognitive-behavioural therapy for adult depression, alone and in comparison with other treatments. Can J Psychiatry 2013; 58: 376-385.
  92. Greer JA, Traeger L, Bemis H, Solis J, Hendriksen ES, Park ER i wsp. A pilot randomized controlled trial of brief cognitive-behavioral therapy for anxiety in patients with terminal cancer. Oncologist 2012; 17: 1337-1345.
  93. Kwekkeboom KL, Abbott-Anderson K, Cherwin C, Roiland R, Serlin RC, Ward SE. Pilot randomized controlled trial of a patient-controlled cognitive-behavioral intervention for the pain, fatigue, and sleep disturbance symptom cluster in cancer. J Pain Symptom Manage 2012; 44: 810-822.
  94. Serfaty M, King M, Nazareth I, Moorey S, Aspden T, Mannix K i wsp. Effectiveness of cognitive–behavioural therapy for depression in advanced cancer: CanTalk randomised controlled trial. Br J Psychiatry 2020; 216: 213-221.
  95. Moorey S, Cort E, Kapari M, Monroe B, Hansford P, Mannix K i wsp. A cluster randomized controlled trial of cognitive behaviour therapy for common mental disorders in patients with advanced cancer. Psychol Med 2009; 39: 713-723.
  96. Hassan S, Bennett K, Serfaty M. Delivering cognitive behavioural therapy to advanced cancer patients: A qualitative exploration into therapists’ experiences within a UK psychological service. Clin Psychol Psychother 2018; 25: 565-574.
  97. Bishop SR, Lau M, Shapiro S, Carlson L, Anderson ND, Carmody J i wsp. Mindfulness: a proposed operational definition. Clinical Psychology: Science and Practice 2004; 11: 230-241.
  98. Strauss C, Cavanagh K, Oliver A, Pettman D. Mindfulness-based interventions for people diagnosed with a current episode of an anxiety or depressive disorder: a meta-analysis of randomised controlled trials. PLoS One 2014; 9: e96110. DOI: 10.1371/journal.pone.0096110.
  99. Look ML, Tan SB, Hong LL, Ng CG, Yee HA, Lim LY i wsp. Symptom reduction in palliative care from single session mindful breathing: a randomised controlled trial. BMJ Support Palliat Care 2021; 11: 433-439.
  100. Reangsing C, Punsuwun S, Keller K. Effects of mindfulness-based interventions on depression in patients with breast cancer: a systematic review and meta-analysis. Integr Cancer Ther 2023; 22: 15347354231220616. DOI: 10.1177/15347354231220617.
  101. Zhang Q, Zhao H, Zheng Y. Effectiveness of mindfulness-based stress reduction (MBSR) on symptom variables and health-related quality of life in breast cancer patients – a systematic review and meta-analysis. Support Care Cancer 2019; 27: 771-781.
  102. Wojczulis T, Ziemek K, ¯ukowska E, Janota A, Dzier¿anow­ski T. The use of mindfulness practices in alleviating mental disorders in patients under palliative care. Palliat Med 2024; 16: 161-166.
  103. Haber D. Life review: implementation, theory, research, and therapy. Int J Aging Hum Dev 2006; 63: 153-171.
  104. Steinhauser KE, Alexander SC, Byock IR, George LK, Olsen MK, Tulsky JA. Do preparation and life completion discussions improve functioning and quality of life in seriously ill patients? Pilot randomized control trial. J Palliat Med 2008; 11: 1234-1240.
  105. Keall RM, Clayton JM, Butow PN. Therapeutic life review in palliative care: a systematic review of quantitative evaluations. J Pain Symptom Manage 2015; 49: 747-761.
  106. Chochinov HM, Hack T, Hassard T, Kristjanson LJ, McClement S, Harlos M. Dignity and psychotherapeutic considerations in end-of-life care. J Palliat Care 2004; 20: 134-142.
  107. Julião M, Barbosa A, Oliveira F, Nunes B, Vaz Carneiro A. Efficacy of dignity therapy for depression and anxiety in terminally ill patients: early results of a randomized controlled trial. Palliat Support Care 2013; 11: 481-489.
  108. Chochinov HM, Kristjanson LJ, Breitbart W, McClement S, Hack TF, Hassard T i wsp. Effect of dignity therapy on distress and end-of-life experience in terminally ill patients: a randomised controlled trial. Lancet Oncol 2011; 12: 753-762.
  109. Julião M, Oliveira F, Nunes B, Vaz Carneiro A, Barbosa A. Efficacy of dignity therapy on depression and anxiety in Portuguese terminally ill patients: a phase II randomized controlled trial. J Palliat Med 2014; 17: 688-695.
  110. Seiler A, Amann M, Hertler C, Christ SM, Schettle M, Kaeppeli BM i wsp. Effects of dignity therapy on psychological distress and wellbeing of palliative care patients and family caregivers – a randomized controlled study. BMC Palliat Care 2024; 23: 73. DOI: 10.1186/s12904-024-01408-4.
  111. Fitchett G, Emanuel L, Handzo G, Boyken L, Wilkie DJ. Care of the human spirit and the role of dignity therapy: a systematic review of dignity therapy research. BMC Palliat Care 2015; 14: 8. doi: 10.1186/s12904-015-0007-1.
Copyright: © 2025 Termedia Sp. z o. o. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.
SUBMIT YOUR PAPER
Share
without publication fees
without publication fees
Coverage in
Integrated with
plagiat pl
Editorial Policies
Sarajevo Declaration on Integrity and Visibility of Scholarly Publications