Medycyna Paliatywna

Full text

3/2026 vol. 18
Review paper

The role of palliative medicine in the treatment of Parkinson’s disease – a neglected aspect of comprehensive medical care

  1. Klinika Medycyny Paliatywnej, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Warszawa, Polska

  2. Caritas Diecezji Warszawsko-Praskiej, Warszawa, Polska

Medycyna Paliatywna 2026; 18(3): 165–173

Data publikacji online: 2026/06/05
Article file
Udział medycyny paliatywnej.pdf


Wstęp

Choroba Parkinsona (Parkinson’s disease – PD) jest drugą po chorobie Alzheimera najczęściej występującą przewlekłą chorobą neurodegeneracyjną na świecie [1]. Według raportu z 2024 r. w Polsce choruje na nią ok. 90 tys. osób [2], najczęściej powyżej 65. roku życia [3, 4]. Jej źródłem jest zanik neuronów dopaminergicznych istoty czarnej zbitej mózgu odpowiedzialnych za transport dopaminy do prążkowia. W wyniku procesu zwyrodnieniowego istoty czarnej dochodzi do znacznych niedoborów dopaminy w układzie pozapiramidowym, będących główną przyczyną klinicznych objawów parkinsonizmu. Jakkolwiek objawy motoryczne w PD wynikają z zaburzeń w układzie dopaminergicznym, na całokształt obrazu klinicznego wpływ mają dysfunkcje w obrębie innych układów neuronalnych, w tym noradrenergicznego, serotoninergicznego czy cholinergicznego [5]. Choroba Parkinsona charakteryzuje się z reguły powolnym, długoletnim przebiegiem, a wśród symptomów dominują objawy ruchowe: bradykinezja, sztywność mięśniowa, drżenie spoczynkowe, hipomimia oraz ich następstwa pod postacią zaburzeń chodu, równowagi, mowy czy wykonywania czynności precyzyjnych. Towarzyszyć im mogą liczne manifestacje pozaruchowe: depresja, otępienie, dolegliwości bólowe, uczucie zmęczenia, dyzartria, dysfagia, zaburzenia autonomiczne, neuropsychiatryczne oraz zaburzenia zachowania indukowane leczeniem [6, 7].

W ostatnich latach odnotowano poprawę przeżycia długoterminowego pacjentów z PD – obecnie wynosi ono ok. 15–20 lat [7]. Wraz z czasem trwania choroby pojawia się wiele z wyżej wymienionych objawów pozaruchowych, które mimo iż rzadziej są kojarzone z PD, to w znacznym stopniu odpowiadają za obniżenie jakości życia pacjentów, zwiększone obciążenie psychofizyczne opiekunów, wzrost częstości instytucjonalizacji, hospitalizacji oraz śmiertelności chorych [8, 9]. W 2006 r. Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization – WHO) wykazała, że faktyczne obciążenie chorobami neurodegeneracyjnymi jest znacznie niedoszacowane, ponieważ tradycyjne metody epidemiologiczne i statystyczne koncentrują się na śmiertelności, pomijając wskaźniki niepełnosprawności [10]. W Polsce wielu chorych nie otrzymuje optymalnego kompleksowego wsparcia, ponieważ aktualnie rozpoznanie PD nie stanowi odrębnego wskazania do specjalistycznej opieki paliatywnej [11]. Już moment rozpoznania, często traumatyczny, nie uwzględnia potrzeb emocjonalnych pacjentów [12]. Według Miyasaki i wsp. [13] pacjenci z PD doświadczają podobnego obciążenia psychofizycznego, jak pacjenci z nowotworem, w przeciwieństwie do nich jednak nie są objęci odpowiednim wsparciem.

W krajach, gdzie PD jest wskazaniem do objęcia opieką paliatywną, barierę stanowi błędne postrzeganie medycyny paliatywnej, zarówno wśród pacjentów, jak i pracowników ochrony zdrowia, którzy często utożsamiają ją wyłącznie z opieką u schyłku życia, nie doceniając jej zastosowania u chorych wymagających jednoczesnego leczenia przyczynowego. Wpływ na to ma duża zmienność przebiegu i nasilenia choroby, trudności w określeniu rokowania oraz problemy z identyfikacją końcowych etapów schorzenia. W konsekwencji, wielu pacjentów z PD umiera w warunkach szpitalnych, najczęściej na oddziałach internistycznych, mimo braku bezwzględnych wskazań do hospitalizacji. Wskazuje to na niewystarczające planowanie opieki z wyprzedzeniem (advance care planning – ACP) oraz brak koordynacji działań medycznych.

Według Parkinson’s Disease Care Guidelines wszyscy chorujący na PD powinni być objęci podstawową formą opieki paliatywnej [14]. Podobne stanowisko zajmuje WHO, podkreślając, iż opieka paliatywna może być wdrażana na każdym etapie rozwoju PD, w zależności od indywidualnych potrzeb pacjenta i jego rodziny. Ponadto, nie musi być realizowana wyłącznie przez specjalistów medycyny paliatywnej – jej elementy mogą być wprowadzane przez lekarzy neurologów lub też lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej [15].

Najnowsze doniesienia naukowe podkreślają znaczenie medycyny paliatywnej w optymalizacji leczenia pacjentów z PD. W randomizowanym badaniu klinicznym przeprowadzonym przez Klugera i wsp. [8] przeanalizowano wpływ ambulatoryjnej opieki paliatywnej na jakość życia pacjentów z PD. Do badania włączono 210 chorych z diagnozą prawdopodobnej PD lub parkinsonizmu atypowego (m.in. zaniku wieloukładowego, zwyrodnienia korowo-podstawnego, postępującego porażenia nadjądrowego lub otępienia z ciałami Lewy’ego) o umiarkowanych lub dużych potrzebach z zakresu opieki paliatywnej – ocenionych na podstawie zmodyfikowanego dla PD kwestionariusza palliative care needs assessment tool – których następnie losowo przydzielono do jednej z dwóch grup. Grupę kontrolną poddawano standardowemu postępowaniu, obejmującemu wizyty u lekarza pierwszego kontaktu oraz neurologa. Grupę interwencji (palliative care) objęto natomiast zintegrowaną opieką zespołu interdyscyplinarnego – składającego się z neurologa, pielęgniarki, pracownika społecznego, kapelana oraz lekarza medycyny paliatywnej – połączoną ze standardowym postępowaniem, objętej wizytami kontrolnymi co 3 miesiące przez jeden rok. Interwencje z zakresu opieki paliatywnej, realizowane przez interdyscyplinarny zespół w trybie ambulatoryjnym, polegały na wizytach kontrolnych w przychodni lub zdalnych, trwających 2–2,5 godziny). Koncentrowały się na definiowaniu celów leczenia, ACP, łagodzeniu objawów, wsparciu emocjonalnym oraz pomocy opiekunom. Po 6 miesiącach odnotowano statystycznie istotną poprawę jakości życia w grupie poddanej interwencji. Ponadto,

wykazano znaczną przewagę podejścia opartego na opiece paliatywnej w zakresie łagodzenia objawów ruchowych, pozaruchowych, a także redukcji obciążenia opiekunów.

Celem niniejszej pracy jest analiza korzyści i wyzwań płynących z objęcia opieką paliatywną pacjentów z PD. Opierając się na najnowszych danych naukowych, pragniemy skoncentrować się w szczególności na zagadnieniach dotyczących ACP, ocenie wpływu objawów na jakość życia pacjentów i ich opiekunów, identyfikacji wskazań do wprowadzania opieki paliatywnej oraz potrzebie kształcenia w tym zakresie przyszłych i obecnych specjalistów neurologii. Przedstawimy propozycje rozwiązań kwestii ograniczonego dostępu do opieki paliatywnej wśród pacjentów z PD oraz omówimy narzędzia wspomagające jej optymalizację w powyższej grupie chorych.

Planowanie opieki z wyprzedzeniem

Jednym z kluczowych działań z zakresu opieki paliatywnej jest inicjowanie na jak najwcześniejszym etapie choroby rozmów na temat przebiegu schorzenia. Takie postępowanie pozwala na zapewnienie wsparcia emocjonalnego już w momencie diagnozy, zmniejsza tym samym lęk, niepokój, dezorientację oraz poczucie izolacji, często zgłaszane przez pacjentów z PD, zwłaszcza tuż po postawieniu rozpoznania [9]. Ponadto, sprzyja ACP, umożliwiając chorym i ich rodzinom lepsze przygotowanie na moment wystąpienia potencjalnych powikłań, gdy interwencje paliatywne mają kluczowe znaczenie w łagodzeniu cierpienia, zapewniając tym samym komfort i godne warunki w ostatnich etapach życia [16].

Ponieważ ok. 15% pacjentów wykazuje łagodne zaburzenia poznawcze już w momencie diagnozy, a w miarę czasu trwania choroby nawet większość rozwinie otępienie, kluczowe jest ACP [9]. Ustalenie celów opieki na wczesnym etapie choroby uzasadnia również ryzyko nieprzewidywalności przebiegu PD, co w połączeniu z otępieniem oraz często występującymi w przebiegu PD zaburzeniami mowy, znacząco utrudnia uwzględnienie preferencji pacjenta, mających kluczowe znaczenie dla utrzymania jakości życia chorych [17].

Planowanie opieki z wyprzedzeniem to proces polegający na omówieniu osobistych wartości i wierzeń pacjenta, udokumentowaniu jego preferencji w formie dyrektywy na przyszłość, wyznaczeniu przedstawiciela prawnego do podejmowania decyzji medycznych, a następnie przekształceniu tych ustaleń w konkretne plany opieki medycznej.

Inicjowanie rozmów na temat włączenia opieki paliatywnej do planu leczenia należy realizować w sposób indywidualny, uwzględniając gotowość psychiczną pacjenta, jego opiekunów oraz stadium choroby [6].

Wykazano, że wdrażanie ACP zwiększa poszanowanie woli pacjenta dotyczącej opieki u schyłku życia, zmniejsza lęk i depresję u chorych oraz członków ich rodzin, ułatwia akceptację poddania się świadczeniom z zakresu opieki paliatywnej w późniejszych stadiach choroby oraz pozwala zminimalizować ryzyko działań noszących znamiona terapii uporczywej [6, 17]. Rozmowy na temat perspektyw powinny być ponawiane na każdym etapie choroby, tak by na bieżąco dostosowywać plan do zmieniających się potrzeb pacjenta.

Wyzwaniem jest decyzja, w którym momencie pacjenci z PD powinni zostać objęci opieką paliatywną, gdyż zgodnie z dostępną literaturą nie został on jednoznacznie określony [18]. Obecnie nie są dostępne żadne swoiste narzędzia prognostyczne dla pacjentów z PD [19]. Istotną przeszkodą w opracowaniu skutecznego narzędzia prognostycznego dla PD jest duża indywidualna zmienność przebiegu choroby. Zgłębienie czynników zwiastujących krańcowe stadia choroby, umożliwiłoby opracowanie nowych kryteriów i zaleceń praktyki klinicznej, a w efekcie objęcie opieką paliatywną szerszego grona chorych [20]. Goy i wsp. [21] sugerują potencjalną korzyść z objęcia opieką paliatywną chorych o wskaźniku masy ciała poniżej 18 kg/m² w ostatnich 6–18 miesiącach życia, a także tych, u których konieczna jest redukcja leczenia dopaminergicznego do dwóch lub mniejszej liczby leków przyczynowych. Inne badania podkreślają istotę szeregu czynników wyzwalających (triggers), mogących sugerować, że pacjent znajduje się w ostatnich 12 miesiącach życia. Należą do nich: wzmożone napięcie mięśniowe, ból, dysfagia, pobudzenie, zaburzenia poznawcze, pogarszająca się sprawność funkcjonalna, pierwszy epizod zachłystowego zapalenia płuc, nawracające infekcje, utrata masy ciała oraz ogólna ocena zespołu terapeutycznego [9, 13, 18, 22]. Wskazaniem do wdrożenia opieki paliatywnej mogą być również objawy psychiatryczne (depresja, halucynacje, psychozy), wydłużające się okresy nasilenia objawów przed podaniem kolejnej dawki leków zwane okresami off oraz postępujące objawy pozaruchowe [21]. Według The Gold Standards Framework pomocne może być postawienie tzw. pytania zaskoczenia, które brzmi: Czy byłbyś zaskoczony, gdyby pacjent zmarł w ciągu następnego roku, tygodnia lub dnia? Udzielenie odpowiedzi przeczącej może stanowić sygnał do objęcia chorego opieką paliatywną [23].

Narzędzia służące do oceny indywidualnych potrzeb chorych z zakresu opieki paliatywnej

Podobnie jak w wielu innych zespołach chorobowych, również w omawianej grupie pacjentów cennym źródłem wskazówek diagnostyczno- terapeutycznych pozostają narzędzia w postaci skal, umożliwiające szybką identyfikację niezaspokojonych potrzeb pacjentów oraz optymalizację dotychczasowych działań. Pytania w nich zawarte nie ograniczają się wyłącznie do objawów somatycznych, lecz poruszają również aspekty psychospołeczne, duchowe i egzystencjalne, z którymi mogą zmagać się pacjenci z PD. W Tabeli 1 przedstawiono wybrane narzędzia oceny, stosowane w wyżej wymienionej grupie chorych. Istotnym ograniczeniem niektórych narzędzi jest fakt, iż nie zostały opracowane z myślą o opisywanej grupie chorych. Pacjenci z PD, zwłaszcza w zaawansowanych stadiach choroby, borykają się z otępieniem, problemami z poruszaniem oraz dyzartrią, co utrudnia udzielanie odpowiedzi na złożone pytania oraz wypełnianie kwestionariuszy. Skale i kwestionariusze nie były odpowiednio przetestowane w grupach o najwyższym stopniu zaawansowania choroby, gdy postępującej niesprawności ruchowej towarzyszy znaczne upośledzenie funkcji poznawczych, zwykle będące kryterium wykluczenia z badań [24].

Obecnie nie są dostępne żadne swoiste narzędzia prognostyczne dla pacjentów z PD [19], co może być jedną z przyczyn niskiego odsetka pacjentów korzystających z opieki z hospicyjnej (< 1%) oraz wysokiego odsetka zgonów w warunkach szpitalnych (> 40%). Istotną przeszkodą w opracowaniu skutecznego narzędzia prognostycznego dla PD jest duża indywidualna zmienność przebiegu choroby [20].

Modele kompleksowej opieki nad pacjentami z chorobą Parkinsona

Leczenie PD powinno mieć charakter kompleksowy, obejmujący różnorodne aspekty tej choroby – somatyczne, psychologiczne oraz społeczne. Niezbędny jest więc udział interdyscyplinarnego zespołu terapeutycznego, w którego skład wchodziliby: neurolog, specjalista medycyny paliatywnej, przedstawiciel zespołu pielęgniarskiego, fizjoterapeuta, pracownik społeczny, a w określonych przypadkach również duchowny, posiadający doświadczenie w kontakcie z osobami chorującymi na PD [8, 41]. Opieka paliatywna świadczona przez zespół multidyscyplinarny pomogłaby obniżyć całkowite koszty opieki zdrowotnej przy zachowaniu jej wysokiej jakości [42]. Tradycyjne modele opieki paliatywnej zakładały wdrażanie specjalistycznych działań z zakresu medycyny paliatywnej dopiero w schyłkowym okresie choroby lub stopniowe wprowadzanie w miarę jej postępu. Aktualnie podkreśla się, iż wczesne wdrożenie opieki paliatywnej powinno stanowić standard postępowania, a jej zakres i intensywność należy dostosować do indywidualnych potrzeb pacjentów ulegających zmianie na poszczególnych etapach choroby. Wspomniane podejście prezentują Bede i wsp. [43, 44], proponując “model dynamiczny”, który zakłada intensyfikację lub deeskalację działań w odpowiedzi na zmieniające się potrzeby pacjentów [9, 43]. Istnieje kilka modeli na świecie, na podstawie których może być realizowana opieka paliatywna nad pacjentami z PD. Różnią się one zakresem kompetencji poszczególnych specjalistów, a wybór konkretnego modelu podyktowany jest zwykle dostępnością świadczeń. Możliwe jest kompleksowe wdrożenie tych modeli łącznie.

Model konsultacyjny

Neurolog, jako lekarz prowadzący, korzysta z konsultacji ze specjalistą medycyny paliatywnej udzielającym wskazówek podczas wdrażania działań z zakresu opieki paliatywnej.

Model podstawowej opieki paliatywnej

Zakłada się integrację zasad medycyny paliatywnej z praktyką neurologa lub lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Lekarz samodzielnie identyfikuje i leczy potrzeby paliatywne pacjenta, a także prowadzi rozmowy dotyczące rokowania, planowania leczenia i celów opieki. Powyższy model ma szczególne znaczenie w kontekście niedoboru specjalistów medycyny paliatywnej, jednak wymaga dodatkowego szkolenia w tym zakresie neurologów lub lekarzy pierwszego kontaktu.

Model specjalisty neuropaliatywnego

To rozwijająca się dziedzina łącząca kompetencje z zakresu neurologii i medycyny paliatywnej, dostępna obecnie jedynie w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Wielkiej Brytanii. Specjaliści neuropaliatywni są szczególnie dobrze przygotowani do kompleksowego leczenia pacjentów z PD, obejmującego zarówno łagodzenie objawów motorycznych, jak i pozaruchowych. Zazwyczaj pracują w interdyscyplinarnych zespołach, jednak dostęp do nich jest ograniczony, ponieważ większość z nich działa przy dużych ośrodkach akademickich [45].

Wprowadzenie jednego z powyższych modeli pozwoliłoby na wczesne rozpoznanie potrzeb pacjentów z PD oraz zapewnienie zoptymalizowanej opieki.

Kształcenie specjalistów w dziedzinie neurologii w stosowaniu opieki paliatywnej

W polskich realiach warto rozważyć wdrożenie modelu podstawowej opieki paliatywnej realizowanej w głównej mierze przez neurologów. Lekarz prowadzący może zawsze skorzystać z konsultacji specjalisty medycyny paliatywnej, jednak to specjalista neurologii posiada najpełniejszą wiedzę klinicz- ną na temat PD. Plan szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie neurologii powinien uwzględniać podstawowe zagadnienia z zakresu medycyny paliatywnej, tak by przyszli specjaliści dysponowali umiejętnościami w zakresie klarownego przekazywania informacji o diagnozie, rokowaniu, metodach kompleksowego leczenia, a także w zakresie prowadzenia rozmów dotyczących ACP [46]. W celu pełniejszego przygotowania rezydentów neurologii w zakresie opieki paliatywnej, zaleca się włączenie do programu szkolenia staży klinicznych w zespołach opieki paliatywnej, sprzyjających rozwojowi kompetencji komunikacyjnych oraz elementów samokształcenia, takich jak kursy online czy podręczniki [46].

Zaobserwowano, iż neurolodzy często wycofują się z pełnienia aktywnej roli, gdy leczenie przyczynowe przestaje przynosić efekty. Z kolei specjaliści medycyny paliatywnej, przeszkoleni w zakresie chorób wewnętrznych lub posiadający oddzielną specjalizację z tej dziedziny, mogą nie posiadać wystarczającej wiedzy dotyczącej chorób neurologicznych [4].

Rola opiekunów i związane z nią wyzwania w opiece nad pacjentami z chorobą Parkinsona

W rozważaniach nad opisywanym zagadnieniem należy również pochylić się nad obciążeniem, z jakim borykają się opiekunowie osób z PD. Wielu z nich doświadcza negatywnych konsekwencji fizycznych, emocjonalnych i finansowych, co prowadzi do przewlekłego stresu i wypalenia. Opiekunowie często podkreślają potrzebę uzyskania odpowiedzi na nurtujące ich pytania dotyczące przebiegu choroby, rokowań, stosowanych leków i ich działań niepożądanych. Wielu z nich deklaruje brak przygotowania do reagowania w sytuacjach nagłych. Opiekunowie najczęściej wskazują na dużą wartość grup wsparcia, pomagających im radzić sobie z wyzwaniami opieki [47]. W badaniu przeprowadzonym przez Rogers i wsp. [44], w którym udział wzięło 82 uczestników (w tym 18 opiekunów), odnotowano istotną potrzebę odbycia szkolenia w zakresie rozpoznawania objawów wskazujących na zbliżający się kres życia. Wielu opiekunów rozumie, czym jest opieka paliatywna, jednak po uzyskaniu odpowiednich informacji ich reakcje są pozytywne, a wielu z nich wyraża chęć skorzystania z opieki ambulatoryjnej. Dlatego istotne jest zwiększanie świadomości na temat znaczenia i roli opieki paliatywnej [47]. Równie istotnym, lecz rzadko poruszanym problemem, z jakim muszą mierzyć się opiekunowie, jest agresja fizyczna i seksualna ze strony pacjentów z PD. Wykazano, że odpowiednie interwencje mogą skutecznie zmniejszyć ogólne obciążenie opiekunów mierzone za pomocą skali obciążenia opiekuna Zarita (Zarit burden interview) oraz ograniczyć częstość występowania zachowań agresywnych. Do skutecznych działań należą: edukacja opiekunów w zakresie neurobehawioralnych zmian towarzyszących zaawansowanej chorobie, nauka technik deeskalacji, wsparcie psychospołeczne w formie programów dziennych i aktywizacji społecznej, modyfikacja schematów farmakoterapii, a także wsparcie duchowe i emocjonalne [48]. Mnogość problemów, z jakimi borykają się opiekunowie pacjentów z PD uzasadnia konieczność pochylenia się również nad ich jakością ich życia. Odgrywają oni niezwykle istotną rolę w całym procesie leczenia, a mimo to znaczenie ich działań oraz indywidualne potrzeby są niejednokrotnie pomijane.

Cyfrowe rozwiązania w opiece paliatywnej

W Polsce znaczna część pacjentów z rozpoznaną PD doświadcza ograniczonego dostępu do standardowej opieki ambulatoryjnej [2]. Problem ten wynika często z trudności w poruszaniu się, nasilających się w miarę postępu choroby. Z danych retrospektywnego badania przeprowadzonego w Stanach Zjednoczonych przez Fleisher i wsp. [49] wynika, że aż 42% pacjentów nie skonsultowało się z neurologiem w trakcie analizowanego 3-letniego okresu. Pacjenci z PD stanowią grupę chorych mogących odnieść szczególne korzyści z rozwiązań cyfrowych, zwłaszcza że ich badanie opiera się głównie na ocenie wizualnej, a właściwy dobór farmakoterapii często wymaga regularnych wizyt [20]. Wideokonsultacje, e-konsultacje, bezpieczne komunikatory oraz aplikacje mobilne stanowią przykłady narzędzi mogących znaleźć zastosowanie w tej grupie pacjentów. Ponadto, telemedycyna umożliwia udział większej liczby specjalistów w procesie diagnostyczno-terapeutycznym, co ułatwia wdrożenie opieki multidyscyplinarnej, optymalnej dla zapewnienia właściwego leczenia paliatywnego [49]. Choć medycyna paliatywna często obejmuje rozmowy dotyczące wrażliwych osobistych kwestii, zespół z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco wskazuje, że możliwe jest zapewnienie empatycznej, wysokiej jakości opieki również za pośrednictwem telemedycyny [49]. Badanie przeprowadzone przez Fleisher i wsp. [49] udowodniło, że pacjenci z ograniczoną mobilnością, korzystający z interdyscyplinarnych wizyt domowych wspieranych telemedycyną, utrzy-­ mali stabilną jakość życia. W przeciwieństwie do nich, w grupie otrzymującej standardowe leczenie odnotowano jej pogorszenie. Co więcej, w grupie objętej teleopieką zaobserwowano poprawę w trzech obszarach: w zakresie dolegliwości bólowych, poczucia stygmatyzacji oraz komunikacji [49]. Beck i wsp. [50] wykazali, że wirtualne wizyty neurologiczne u pacjentów z PD są wykonalne, bezpieczne i wygodne, a dodatkowo pozwalają zaoszczędzić czas i ograniczyć koszty dojazdu. Mimo iż we wspomnianej grupie nie zaobserwowano obiektywnej poprawy jakości życia, pacjenci preferowali formę wizyt na odległość, zgłaszając subiektywne poczucie poprawy [50]. Kluger i wsp. [51] zauważyli natomiast, że pacjenci pozostający pod opieką neurologa przeszkolonego w zakresie medycyny paliatywnej, dodatkowo wspieranego zdalnie przez zespół opieki paliatywnej, prezentowali lepszą jakość życia wg skal służących jej ocenie. Pomimo powszechnego przekonania, że opieka paliatywna w formie zdalnej cechuje się niższą jakością w porównaniu ze stacjonarną, przedstawione dowody wskazują na coś zupełnie przeciwnego. Niemniej jednak konieczne są dalsze badania w tej dziedzinie.

Podsumowanie

Analiza aktualnych doniesień naukowych wskazuje, iż PD powinna stanowić jedno ze wskazań do wdrożenia opieki neuropaliatywnej, będącej niezbędnym elementem kompleksowej terapii wykraczającym poza tradycyjne leczenie objawowe.

Integracja wczesnego planowania opieki z działaniami mającymi na celu wsparcie opiekunów oraz wykorzystaniem nowoczesnych technologii telemedycznych pozwoliłaby znacząco poprawić jakość życia pacjentów. Przełamanie barier definicyjnych oraz systemowa zmiana orientacji z leczenia jednostki chorobowej na holistyczne wsparcie pacjenta stanowią kluczowe wyzwania, których realizacja jest warunkiem koniecznym dla zapewnienia kompleksowej i etycznej opieki neuropaliatywnej. Wymaga to jednak realistycznego spojrzenia na system ochrony zdrowia w Polsce, w którym z uwagi na deficyt specjalistów medycyny paliatywnej jedynym możliwym do wdrożenia planem wydaje się model podstawowej opieki paliatywnej. Wymagałoby to jednak podnoszenia kwalifikacji lekarzy neurologów oraz lekarzy pierwszego kontaktu w zakresie potrzeb z obszaru medycyny paliatywnej pacjentów cierpiących na choroby neurodegeneracyjne.

DEKLARACJE

1. Zgoda Komisji Bioetycznej na badania: Nie dotyczy.

2. Podziękowania: Brak.

3. Zewnętrzne źródła finansowania: Brak.

4. Konflikt interesów: Brak.

Piśmiennictwo


  1. Ha TY, Kim JB, Kim Y, Park SM, Chang KA. GPR40 agonist ameliorates neurodegeneration and motor impairment by regulating NLRP3 inflammasome in Parkinson’s disease animal models. Pharmacol Res 2024; 209: 107432.
  2. Gierczyński J, Kułakowska A, Rejdak K. Neurologia w Polsce. Stan obecny i perspektywy rozwoju, 2024. Polskie Towarzystwo Neurologiczne 2024.
  3. Poewe W. The natural history of Parkinson’s disease. J Neurol 2006; 253: VII2-6.
  4. Kluger BM, Dolhun R, Sumrall M, Hall K, Okun MS. Palliative care and Parkinson’s disease: time to move beyond cancer. Mov Disord 2021; 36: 1325-1329.
  5. Buddhala C, Loftin SK, Kuley BM, Cairns NJ, Campbell MC, Perlmutter JS, Kotzbauer PT. Dopaminergic, serotonergic, and noradrenergic deficits in Parkinson disease. Ann Clin Transl Neurol 2015; 2: 949-959.
  6. Senderovich H, Jimenez Lopez B. Integration of palliative care in Parkinson’s disease management. Curr Med Res Opin 2021; 37: 1745-1759.
  7. Titova N, Chaudhuri KR. Palliative care and nonmotor symptoms in Parkinson’s disease and Parkinsonism. Int Rev Neurobiol Academic Press Inc. 2017; 134: 1239-1255.
  8. Kluger BM, Miyasaki J, Katz M, Galifianakis N, Hall K, Panti- lat S, Khan R i wsp. Comparison of integrated outpatient palliative care with standard care in patients with Parkinson disease and related disorders: a randomized clinical trial. JAMA Neurol 2020; 77: 51-560.
  9. Oliver D, Veronese S. Specialist palliative care for Parkinson’s disease. Ann Cardiothorac Surg 2020; 9: S52-S62.
  10. Neurological disorders: public health challenges. World Health Organization 2006.
  11. Minister Zdrowia. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej. 2022:t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 262.
  12. Lum HD, Kluger BM. Palliative care for Parkinson disease. Clin Geriatr Med 2020; 36: 149-157.
  13. Miyasaki JM, Long J, Mancini D, Moro E, Fox SH, Lang AE i wsp. Palliative care for advanced Parkinson disease: an interdisciplinary clinic and new scale, the ESAS-PD. Parkinsonism Relat Disord 2012; 18: S6-9.
  14. Parkinson’s disease in adults NICE guideline, 2017.
  15. Bouça-Machado R, Titova N, Chaudhuri KR, Bloem BR, Ferreira JJ. Palliative care for patients and families with Parkinson’s disease. Int Rev Neurobiol Academic Press Inc. 2017; 132: 475-509.
  16. Ghoche R. The conceptual framework of palliative care applied to advanced Parkinson’s disease. Parkinsonism Relat Disord 2012; 18: S2-5.
  17. Kluger BM. Palliative care for Parkinson’s disease and related disorders: stepping into the future. Ann Cardiothorac Surg 2020; 9: S3-S5.
  18. Garon M, Weck C, Rosqvist K, Odin P, Schrag A, Krikmann Ü i wsp. A systematic practice review: providing palliative care for people with Parkinson’s disease and their caregivers. Palliat Med 2024; 38: 57-68.
  19. Ng JSC. Palliative care for Parkinson’s disease. Ann Palliat Med 2018; 7: 296-303.
  20. Kluger BM, Fox S, Timmons S, Katz M, Galifianakis NB, Subramanian I i wsp. Palliative care and Parkinson’s disease: meeting summary and recommendations for clinical research. Parkinsonism Relat Disord 2017; 37: 19-26.
  21. Goy ER, Bohlig A, Carter J, Ganzini L. Identifying predictors of hospice eligibility in patients with Parkinson disease. Am J Hospice Palliat Med 2015; 32: 29-33.
  22. Nair K, Lee M, Hobson E, Oliver D, Husbands E. End-of-life care of people with long-term neurological conditions. Pract Neurol 2022; 22: 385-391.
  23. Thomas K, Watson M, Armstrong Wilson J. The gold standards framework: proactive identification guidance (PIG) (7th ed.). National GSF Centre 2022.
  24. Fabbri M, Kauppila LA, Ferreira JJ, Rascol O. Challenges and perspectives in the management of late-stage Parkinson’s disease. J Parkinsons Dis 2020; 10: S75-S83.
  25. Hoehn MM, Yahr MD. Parkinsonism: onset, progression, and mortality. Neurology 1967; 17: 427-442.
  26. Goetz CG, Poewe W, Rascol O, Sampaio C, Stebbins GT, Counsell C i wsp. Movement Disorder Society Task Force report on the Hoehn and Yahr staging scale: status and recommendations. Mov Disord 2004; 19: 1020-1028.
  27. Goetz CG, Tilley BC, Shaftman SR, Stebbins GT, Fahn S, Martinez-Martin P i wsp. Movement Disorder Society-Sponsored Revision of the Unified Parkinson’s Disease Rating Scale (MDS-UPDRS): scale presentation and clinimetric testing results. Mov Disord 2008; 23: 2129-2170.
  28. Dalrymple-Alford JC, MacAskill MR, Nakas CT, Livingston L, Graham C, Crucian GP i wsp. The M<sup>o</sup>CA: well-suited screen for cognitive impairment in Parkinson disease. Neurology 2010; 75: 1717-1725.
  29. Dzierżanowski T, Gradalski T, Kozlowski M. Palliative performance scale: cross cultural adaptation and psychometric validation for Polish hospice setting. BMC Palliat Care 2020; 19: 52.
  30. Higginson IJ, Gao W, Saleem TZ, Chaudhuri KR, Burman R, McCrone P i wsp. Symptoms and quality of life in late stage Parkinson syndromes: a longitudinal community study of predictive factors. PLoS One 2012; 7: 11.
  31. Waller A, Girgis A, Currow D, Lecathelinais C, Johnson C, Mitchell G i wsp. Development of the palliative care needs assessment tool (PC- NAT) for use by multi-disciplinary health professionals. Palliat Med 2008; 22: 956-964.
  32. Macchi ZA, Koljack CE, Miyasaki JM, Katz M, Galifianakis N, Prizer LP i wsp. Patient and caregiver characteristics associated with caregiver burden in Parkinson’s disease: a palliative care approach. Ann Cardiothorac Surg 2020: S24-S33.
  33. Gao W, Crosby V, Wilcock A, Burman R, Silber E, Hepgul N i wsp. Psychometric properties of a generic, patient-centred palliative care outcome measure of symptom burden for people with progressive long term neurological conditions. PLoS One 2016; 11: 10.
  34. Wilson R, Hepgul N, Saha RA, Higginson IJ, Gao W. Symptom dimensions in people affected by long-term neurological conditions: a factor analysis of a patient-centred palliative care outcome symptom scale. Sci Rep 2019; 9; 4972.
  35. Richfield EW, Johnson MJ. Palliative care in Parkinson’s disease: review of needs assessment tools. Ann Cardiothorac Surg 2020; 9: S6-S15.
  36. Jenkinson C, Fitzpatrick R, Peto V, Greenhall R, Hyman N. The Parkinson’s disease questionnaire (PDQ-39): development and validation of a Parkinson’s disease summary index score. Age Ageing 1997; 26: 353-357.
  37. Turner-Stokes L. Goal attainment scaling (GAS) in rehabilitation: a practical guide. Clin Rehabil 2009; 23: 362-370.
  38. Peterman AH, Fitchett G, Min D, Brady MJ, Hernandez L, Cella D. Measuring spiritual well- being in people with cancer: the functional assessment of chronic illness therapy-spiritual well-being scale (FACIT-Sp). Ann Behav Med 2002; 24: 49-58.
  39. Charlson ME, Pompei P, Ales KL, MacKenzie CR. A new method of classifying prognostic comorbidity in longitudinal studies: development and validation. J Chronic Dis 1987; 40: 373-383.
  40. Gort AM, Mingot M, Gomez X, Soler T, Torres G, Sacristán O i wsp. Use of the Zarit scale for assessing caregiver burden and collapse in caregiving at home in dementias. Int J Geriatr Psychiatry 2007; 22: 957-962.
  41. Ramanathan U, Tanuseputro P. Improving access to palliative care for persons with Parkinson disease. Ann Cardiothorac Surg 2020; 9: 149-151.
  42. Bouça-Machado R, Lennaerts-Kats H, Bloem B, Ferreira JJ. Why palliative care applies to Parkinson’s disease. Mov Disord 2018; 33: 750-753.
  43. Bede P HOOD. An integrated framework of early intervention palliative care in motor neurone disease as a model to progressive neurodegenerative disease. Poster at European ALS Congress, Turin 2009.
  44. Rogers A, Richfield EW, Thomas S, Wee B, Trotter SA. Parkinson’s disease and palliative care: a quality of care Delphi study. BMJ Support Palliat Care 2023; 13: 255-262.
  45. Tarolli CG, Holloway RG. Palliative care and Parkinson’s disease: outpatient needs and models of care over the disease trajectory. Ann Cardiothorac Surg 2020; 9: S44-S51.
  46. Maisha T. Robinson M, Kevin M. Barrett M. Emerging subspecialties in neurology: neuropalliative care. Neurology 2014; 82: e180-182.
  47. Boersma I, Jones J, Coughlan C, Carter J, Bekelman D, Miyasaki J i wsp. Palliative care and Parkinson’s disease: caregiver perspectives. J Palliat Med 2017; 20: 930-938.
  48. Bruno V, Mancini D, Ghoche R, Arshinoff R, Miyasaki JM. High prevalence of physical and sexual aggression to caregivers in advanced Parkinson’s disease. Experience in the Palliative Care Program. Parkinsonism Relat Disord 2016; 24: 141-142.
  49. Fleisher JE, Hess SP, Klostermann EC, Lee J, Myrick E, Mitchem D i wsp. IN-HOME-PD: the effects of longitudinal telehealth-enhanced interdisciplinary home visits on care and quality of life for homebound individuals with Parkinson’s disease. Parkinsonism Relat Disord 2022; 102: 68-76.
  50. Beck CA, Beran DB, Biglan KM, Boyd CM, Dorsey ER, Schmidt PN i wsp. National randomized controlled trial of virtual house calls for Parkinson disease. Neurology 2017; 89: 1152-1161.
  51. Kluger BM, Katz M, Galifianakis NB, Pantilat SZ, Hauser JM, Khan R i wsp. Patient and family outcomes of community neurologist palliative education and telehealth support in Parkinson disease. JAMA Neurol 2023; 81: 39-49.
Copyright: © 2026 Termedia Sp. z o. o. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.
Share
without publication fees
without publication fees