Wstęp

Tematyka osi mikrobiota–jelita–mózg, znaczenia mikrobioty jelitowej dla zdrowia psychicznego oraz potencjalnej roli probiotyków, prebiotyków, postbiotyków i psychobiotyków jest obecna w polskiej psychiatrii od około dekady [1–6]. W tym czasie wiedza na ten temat docierała do lekarzy wieloma kanałami – poprzez publikacje naukowe, wystąpienia konferencyjne, szkolenia i kursy doskonalące, materiały edukacyjne przedstawiane przez przedstawicieli medycznych, a także za pośrednictwem popularnonaukowych i medialnych doniesień dotyczących osi jelitowo-mózgowej. Istotne znaczenie miało również prowadzenie badań naukowych przez kilka polskich ośrodków akademickich, których wyniki były systematycznie publikowane i prezentowane.

Po ok. 10 latach intensywnego rozwoju tej dziedziny zasadne wydaje się postawienie pytania, w jakim stopniu wiedza dotycząca mikrobioty została przyjęta jako element wiedzy zarówno o zdrowiu psychicznym, jak i o zaburzeniach psychicznych przez środowisko psychiatrów oraz czy znalazła odzwierciedlenie w codziennej praktyce klinicznej. Celem niniejszej pracy nie były podsumowanie rozwoju badań nad osią jelitowo-mózgową ani analiza dowodów dotyczących skuteczności psychobiotyków. Przedmiotem zaintere­sowania było natomiast określenie aktualnego stanu wiedzy, postaw i praktyki lekarzy psychiatrów w 2026 r. oraz ocena, czy proces upowszechniania wiedzy przełożył się na jej praktyczne wykorzystanie.

Patrząc z perspektywy dekady – pierwszy etap rozwoju tej dziedziny przypada na lata 2013–2015. W 2013 r. Dinan i wsp. wprowadzili termin psychobiotics [7], definiując go jako żywe drobnoustroje, które po podaniu w odpowiednich ilościach mogą wywierać korzystny wpływ na zdrowie psychiczne. W tym okresie zagadnienie to pozostawało jednak przede wszystkim przedmiotem nowatorskich badań i było znane głównie środowiskom naukowym. W polskiej psychiatrii informacje na temat osi jelitowo-mózgowej pojawiały się sporadycznie, ale już z tego okresu należy odnotować publikację dotyczącą związku zaburzenia ciągłości bariery jelitowej z następczą aktywacją odpowiedzi zapalnej z depresją [1], a także publikację będącą przedstawieniem zależności pomiędzy mikrobiotą jelitową a funkcjonowaniem ośrodkowego układu nerwowego (OUN) oraz potencjału suplementacji probiotykami w terapii zaburzeń psychicznych, głównie depresyjnych i lękowych [2].

Kolejny etap można datować na lata 2016–2018, kiedy zaczęły się ukazywać pierwsze polskie opraco­wania przeglądowe poświęcone psychobiotykom oraz biologicznym mechanizmom komunikacji między jelitem a mózgiem. Między innymi w 2015 r. została opublikowana praca Karakuły-Juchnowicz i wsp. w „Farmakoterapii w Psychiatrii i Neurologii” [3], pierwszy autor niniejszej pracy opublikował w 2016 r. rozdział poświęcony temu zagadnieniu w monografii „Depresja 2016” [4], w 2018 r. ukazała się publikacja w czasopiśmie „Psychiatria Polska” [5] i w tym samym roku publikacja w czasopiśmie międzynarodowym [6]. Tematyka ta zaczęła się pojawiać na konferencjach naukowych i w czasopismach psychiatrycznych, jednak nadal miało to przede wszystkim charakter poznawczy i edukacyjny. Dla większości psychiatrów była to nowa koncepcja, która spotykała się najczęściej z dużym zainteresowaniem

Lata 2019–2022 stanowiły okres dynamicznego wzrostu zainteresowania osią jelitowo-mózgową [8]. Znacząco zwiększyła się liczba publikacji dotyczących związku mikrobioty z depresją, zaburzeniami lękowymi, schizofrenią czy zaburzeniami neurorozwojowymi [8–12]. Równocześnie zaczęły się pojawiać metaanalizy randomizowanych badań klinicznych oraz pierwsze próby określenia miejsca psychobiotyków jako leczenia wspomagającego w wybranych zaburzeniach psychicznych [12, 13]. W Polsce zagadnienie to coraz częściej było obecne w programach konferencji psychiatrycznych, na szkoleniach oraz w działaniach edukacyjnych kierowanych do lekarzy. Autorki i autorzy wymienionych publikacji, uczestnicząc jako prelegenci w konferencjach naukowych skierowanych do psychiatrów, propagowali wiedzę na temat zagadnień poruszanych w swoich publikacjach.

Mniej więcej od lat 2022–2023 można mówić o wejściu problematyki mikrobioty do szerszej świadomości klinicznej psychiatrów, o czym świadczą m.in. międzynarodowe rekomendacje i rosnąca liczba publikacji z obszaru osi jelitowo-mózgowej i zaburzeń psychicznych [8, 14]. Oś jelitowo-mózgowa stała się jednym z często dyskutowanych zagadnień psychiatrii biologicznej i psychiatrii spersonalizowanej [8, 10]. Jednocześnie nadal nie opracowano jednoznacznych wytycznych dotyczących stosowania probiotyków, prebiotyków i postbiotyków w większości zaburzeń psychicznych.

W piśmiennictwie międzynarodowym istotnym etapem rozwoju tej dziedziny było opublikowanie w 2022 r. wspólnych wytycznych World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) oraz Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) [14] dotyczących stosowania nutraceutyków i fitoterapeutyków w leczeniu zaburzeń psychicznych. Probiotyki zostały w nich uwzględnione jako potencjalny element postępowania w psychiatrii. Na podstawie dostępnych metaanaliz i randomizowanych badań klinicznych autorzy wytycznych uznali probiotyki za warunkowo rekomendowane (provisionally recommended) jako leczenie wspomagające (adjunctive treatment) dużej depresji oraz słabo rekomendowane (weakly recommended) w monoterapii. Jednocześnie podkreślono, że dotychczasowe dowody nie pozwalają na wskazanie optymalnych szczepów bakterii ani jednoznacznych schematów ich stosowania, a interwencje ukierunkowane na mikrobiotę powinny stanowić uzupełnienie standardowego leczenia psychiatrycznego, a nie je zastępować. Autorzy tych wytycznych podkreślają niewielką liczebność dotychczasowych badań, brak jednoznacznych danych dotyczących optymalnych szczepów oraz konieczność dalszych prac. W tym kontekście nabiera znaczenia określenie aktualnego stanu wiedzy i praktyk psychiatrów w rekomendowaniu psychobiotyków.

Obecnie psychobiotyki, czyli probiotyki wspierające zdrowie psychiczne, cieszą się dużym zainteresowaniem badaczy, lekarzy oraz pacjentów cierpiących na zaburzenia psychiczne, a także osób narażonych na stres. Pionierami badań nad psychobiotykami byli John F. Cryan i Timothy G. Dinan, którzy wprowa­dzili ten termin do słownika medycznego [7]. Badania na zwierzętach dostarczyły pierwszych dowodów na rolę probiotyków w kształtowaniu zdrowia emocjonalnego. Udowodniono, że podawanie psychobiotyków wpływa na skład mikrobioty jelitowej i może zmieniać zachowanie badanych zwierząt [15, 16]. Ponadto wykazano, że wybrane szczepy probiotyczne, należące do grupy psychobiotyków, wpływają na aktywność nerwu błędnego, a przy odpowiednio długim podawaniu mogą zmieniać ekspresję receptorów GABA (gamma-aminobutyric acid) związanych z patogenezą zaburzeń lękowo-depresyjnych [17]. Co więcej, liczne badania eksperymentalne i kliniczne wykazały, że niektóre probiotyki są w stanie obniżyć stężenie kortyzolu u ludzi [18] i jego odpowiednika – kortykosteronu – u zwierząt [19]. Wynika z tego, że są one również pośrednio zaangażowane w regulację osi podwzgórze–przysadka–nadnercza [20].

Wyniki prowadzonych w ostatnich latach badań wyraźnie wskazują, że stosowanie psychobiotyków może przynosić korzyści zdrowotne pacjentom leczonym z powodu zaburzeń psychicznych. Jednymi z najlepiej przebadanych szczepów bakterii z grupy psychobiotyków są Lactobacillus helveticus Rosell-52 i Bifidobacterium longum Rosell-175. Wykazano, że podawanie L. helveticus Rosell-52 zwierzętom narażonym na stres zmniejsza adhezję patogenów do komórek nabłonka jelitowego, zapobiega ich translokacji oraz zmniejsza syntezę cytokin prozapalnych i może mieć działanie ochronne na struktury układu limbicznego narażone na długotrwały stres [21]. Co ciekawe, podawanie L. helveticus Rosell-52 i B. longum Rosell-175 matkom szczurów poddanych wysokiemu stresowi może uchronić kolejne pokolenia przed negatywnymi konsekwencjami tego obciążenia [22]. Szczególnie obecnie, w dobie badań nad przenoszeniem się skutków stresu z pokolenia na pokolenie, obserwacja ta daje ogromną nadzieję na skuteczną pomoc nie tylko bezpośrednio obciążonym jednostkom, lecz także ich potomstwu. Badania kliniczne wykazały, że podawanie zdrowym osobom szczepów bakterii L. helveticus Rosell-52 i B. longum Rosell-175 zmniejsza dyskomfort żołądkowo-jelitowy wywołany nadmiernym stresem [23] i ma pozytywny wpływ na samopoczucie badanych, zmniejsza nasilenie lęku i wydalanie kortyzolu [18]. W bazie Licensed Natural Health Products Database Health Canada dla produktu zawierającego te szczepy (Probiostick/Cerebiome; NPN 80021343) wskazano następujące zastosowania [24]: redukcja lub łagodzenie objawów łagodnego do umiarkowanego stresu, wspieranie zdrowej równowagi nastroju, redukcja dolegliwości żołądkowo-jelitowych związanych ze stresem.

Poniżej omówione zostaną kwestie związane ze stosowaniem psychobiotyków u pacjentów z depresją, objawami lęku i stresu.

Depresja

W wielu badaniach wykazano, że u pacjentów z depresją skład mikrobioty jelitowej jest inny niż u osób zdrowych [9, 25, 26]. Zwierzęta doświadczalne, którym przeszczepiono stolec od pacjentów z depresją, zaczęły przejawiać zachowania depresyjne [25, 26]. Chociaż mechanizm tej zależności pozostaje nieznany [9], postuluje się, że zmiany taksonomiczne obserwowane u pacjentów z depresją są związane z efektami prozapalnymi, zmniejszoną produkcją SCFA, upośledzoną integralnością bariery jelitowej i zaburzonymi szlakami metabolicznymi (m.in. tryptofanu i GABA). Tylko w kilku publikacjach potwierdzono te obserwacje przy użyciu analizy metagenomicznej i metabolomicznej oraz oceny parametrów immunologicznych lub markerów przepuszczalności jelitowej. W badaniach klinicznych nie zaobserwowano jednoznacznego wpływu leków przeciwdepresyjnych na mikrobiotę, jednak kolejne projekty badawcze wymagają zaangażowania większej liczby pacjentów i analiz mechanistycznych [27, 28]. Liczne badania i metaanalizy wykazały korzystny wpływ psychobiotyków na nastrój [13, 29]. Większość z nich przeprowadzono u osób zdrowych lub z niepotwierdzoną depresją. Niedawno opublikowany przegląd systematyczny i metaanaliza obejmowały dziesięć randomizowanych badań klinicznych, w których analizowano skuteczność i mechanizmy działania psychobiotyków u pacjentów z depresją [29]. Spośród przeanalizowanych badań w czterech odnotowano zmniejszenie objawów depresji, a w dwóch poprawę funkcji poznawczych. Uważa się, że probiotyki wpływają na ekspresję genów bakteryjnych i mogą indukować odpowiedź przeciwzapalną w komórce, ponadto zmniejszają stężenie neurotoksycznej kynureniny we krwi i wpływają na metabolizm tryptofanu. Wykazano, że podawanie psychobiotyków powodowało wzrost stężenia neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego (brain-derived neurotrophic factor – BDNF) we krwi, co może zmniejszać nasilenie objawów depresji [30]. Ze względu na niewielką liczbę badań nie można wyciągnąć jednoznacznych wniosków na temat szczepów lub ich kombinacji, dawek i czasu ich podawania w depresji, wiadomo jednak, że pacjenci mogą odnieść korzyści ze stosowania probiotyków, zwłaszcza w połączeniu z lekami przeciwdepresyjnymi.

Lęk

Właściwości anksjolityczne probiotyków zostały zaobserwowane w badaniach przedklinicznych i klinicznych, w których oceniano wpływ tej grupy preparatów na objawy lęku towarzyszące innym chorobom, takim jak zespół jelita nadwrażliwego (irritable bowel syndrome – IBS). Dotychczas opublikowano tylko jedno badanie, w którym analizowano wpływ probiotyków na uogólnione zaburzenia lękowe (kryteria DSM-V – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-V) u pacjentów leczonych sertraliną. Po 8 tygodniach badania zaobserwowano poprawę w wynikach skali lęku Hamiltona (Hamilton Anxiety Rating Scale – HAM-A) [31].

Stres

Stwierdzono, że choroby współistniejące ze stresem, takie jak depresja i lęk, są związane ze zmianami mikrobiomu jelitowego wśród pracowników ochrony zdrowia pracujących bezpośrednio (na pierwszej linii) z chorymi na COVID-19. Podczas półrocznej obserwacji kilka drobnoustrojów było powiązanych ze stanem zdrowia psychicznego, w tym „głównie Faecalibacterium spp. i [Eubacterium] eligens group spp. – oba o działaniu przeciwzapalnym. Warto zauważyć, że model predykcyjny wykazał, że niska liczebność niehodowanych bakterii z grupy [Eubacterium] hallii i wysoka liczebność Bacteroides eggerthii […] (bezpośrednio po dwumiesięcznej pracy »na pierwszej linii«) były istotnymi determinantami ponownego pojawienia się objawów przewlekłego stresu pourazowego” u tych pracowników [32].

Profilaktyka

Należy podkreślić, że działanie psychobiotyków jest zależne od szczepu i wskazania klinicznego [33] oraz że fermentowana żywność, np. jogurty czy kiszonki, nie jest automatycznie probiotykiem [34]. Ponadto probiotyki mogą nie działać w ten sam sposób u wszystkich osób ze względu na ich cechy genetyczne, dietę i potencjał kolonizacyjny probiotyków. W związku z tym jeden psychobiotyk może nie działać skutecznie we wszystkich przypadkach lęku i depresji. Ważne jest również, że psychobiotyki nie są lekami psychotropowymi i ich działanie może jedynie uzupełniać farmakoterapię i psychoterapię [14]. Potrzebne są dalsze badania na zróżnicowanej populacji w celu określenia skuteczności, czasu stosowania, działań niepożądanych i dawkowania tej grupy produktów. Przyszłe badania mogą również obejmować uwarunkowania genetyczne, np. odnoszące się do kolonizacji psychobiotyków i ich skuteczności. Spersonalizowana medycyna zyskuje coraz większą popularność wśród naukowców i świadczeniodawców opieki zdrowotnej. W szczególności testowanie interwencji dietetycznych i analiza mikrobiomów pacjentów mogą okazać się skuteczną strategią poprawy samopoczucia i zdrowia psychicznego. Psychobiotyki jako środki niedrogie i bezpieczne mogą być postrzegane (zwłaszcza w krajach rozwijających się) jako suplementy diety skuteczne u osób z czynnikami ryzyka, które są narażone na wysokie ryzyko depresji lub innych chorób współistniejących związanych ze stresem [35].

Materiał i metody

Projekt badania i uczestnicy

Przeprowadzono przekrojowe badanie ankietowe wśród lekarzy psychiatrów i lekarzy odbywających szkolenie specjalizacyjne w dziedzinie psychiatrii. Dane zebrano za pomocą anonimowej ankiety w wersji papierowej, dystrybuowanej wśród uczestników konferencji „Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach”, która odbyła się w Warszawie w dniach 30–31 stycznia 2026 r. Łącznie rozdano 300 kwestionariuszy i uzyskano zwrotnie 62 prawidłowo wypełnione ankiety (wskaźnik zwrotu wynosił 20,7%). Udział w badaniu był dobrowolny i anonimowy. Zwrot wypełnionej ankiety był traktowany jako wyraz świadomej zgody uczestnika na udział w badaniu oraz wykorzystanie zebranych danych w postaci zagregowanej do celów naukowych. Badanie było anonimowe, nie obejmowało zbierania danych umożliwiających identyfikację uczestników.

Analizie poddano odpowiedzi 62 respondentów. Badanie miało charakter opisowo-analityczny i służyło ocenie deklarowanej wiedzy, postaw oraz praktyki klinicznej dotyczącej mikrobioty jelitowej, probiotyków, prebiotyków, postbiotyków i psychobiotyków w kontekście psychiatrii.

Narzędzie badawcze i opracowanie zmiennych

W badaniu wykorzystano autorską ankietę obejmującą pytania dotyczące charakterystyki respondentów, źródeł kontaktu z tematyką mikrobioty i probiotyków, deklarowanego rozróżniania podstawowych pojęć, przekonań dotyczących znaczenia modulacji mikrobioty dla funkcjonowania psychicznego człowieka, praktyki zalecania probiotyków, prebiotyków i postbiotyków, barier w ich stosowaniu oraz osobistych lub rodzinnych doświadczeń związanych z ich użyciem. Na potrzeby porządkowania bazy danych, prezentacji wyników i analiz statystycznych pytania ankietowe oznaczono jako zmienne Q1–Q19. W przypadku pytań wieloelementowych zachowano podpunkty odpowiadające poszczególnym składowym pytania, np. Q8.1–Q8.4 dla deklarowanego rozróżniania pojęć: probiotyki, prebiotyki, postbiotyki i psychobiotyki. Pytania wielokrotnego wyboru analizowano jako zestawy zmiennych binarnych odpowiadających poszczególnym kategoriom odpowiedzi, w takich przypadkach odsetki nie sumowały się do 100%.

Analiza opisowa

Zmienne kategorialne przedstawiono jako liczebności i odsetki. Zmienne ilościowe opisano za pomocą średniej i odchylenia standardowego.

Analiza czynników związanych z częstością zaleceń

Główną zmienną opisującą praktykę kliniczną była częstość zalecania probiotyków, prebiotyków i postbiotyków (Q12), traktowana jako zmienna porządkowa. Związek pomiędzy częstością zalecania a płcią, wiekiem, stażem pracy oraz miejscem pracy oceniono z wykorzystaniem porządkowej regresji logistycznej. Wiek analizowano jako zmienną ciągłą, natomiast staż pracy jako zmienną porządkową. Ze względu na możliwość wskazania przez respondentów więcej niż jednego miejsca pracy odpowiedzi dotyczące miejsca zatrudnienia przekształcono do zestawu wskaźników binarnych odpowiadających głównym typom placówek: oddziałowi szpitalnemu, oddziałowi dziennemu, publicznej poradni zdrowia psychicznego i gabinetowi prywatnemu. Wyniki modeli prezentowano jako współczynniki regresji oraz ilorazy szans (odds ratio – OR) z 95-procentowymi przedziałami ufności. Pomocniczo stosowano korelację rang Spearmana.

Definicja i analiza rozbieżności między wiedzą, postawami i praktyką

W analizie dodatkowej oceniono występowanie rozdźwięku pomiędzy deklarowaną wiedzą i przekonaniami a praktyką kliniczną, określanego jako knowledge-attitude-practice gap. Utworzono binarną zmienną typu gap identyfikującą respondentów, którzy jednocześnie: deklarowali wyższy poziom wiedzy w zakresie podstawowych pojęć związanych z mikrobiotą, wyrażali pozytywne przekonanie o znaczeniu modulacji mikrobioty dla funkcjonowania psychicznego człowieka oraz rzadko lub nigdy nie zalecali probiotyków, prebiotyków lub postbiotyków w praktyce klinicznej. Za wyższy poziom deklarowanej wiedzy przyjęto odpowiedzi „tak” lub „raczej tak” w co najmniej 3 z 4 podpunktów Q8.1–Q8.4. Za pozytywne przekonanie uznano odpowiedzi „raczej się zgadzam” lub „zdecydowanie się zgadzam” w pytaniu Q9. Za niskie wdrożenie w praktyce przyjęto odpowiedzi „nie, nigdy”, „bardzo rzadko” lub „rzadko” w pytaniu Q12.

Następnie oceniono, czy częstość występowania gap różniła się w zależności od płci, wieku, stażu pracy i miejsca pracy respondentów. Dla zmiennych kategorialnych stosowano analizę tabelaryczną oraz modele regresji logistycznej z binarną zmienną gap jako zmienną zależną.

W celu oceny potencjalnych przyczyn obserwowanej luki przeanalizowano również związek pomiędzy występowaniem gap a deklarowanymi barierami i potrzebami dotyczącymi stosowania probiotyków, prebiotyków i postbiotyków (Q16).

Oprogramowanie i poziom istotności

Analizę statystyczną oraz prezentację graficzną wyników wykonano w środowisku R (wersja 4.5.2). Za poziom istotności statystycznej przyjęto p < 0,05.

Wyniki

Charakterystyka respondentów i kontakt z tematyką

Analizie poddano odpowiedzi 62 respondentów. Badana grupa obejmowała głównie kobiety (n = 45, 72,6%), a średni wiek wynosił 42,7 ±13,2 roku. Specjalizację z psychiatrii miało 69,4% badanych. Najczęściej wskazywanym miejscem pracy był gabinet prywatny (75,8%), przy czym znaczna część respondentów łączyła kilka miejsc pracy jednocześnie. Większość badanych deklarowała regularny kontakt z informacjami naukowymi lub medycznymi dotyczącymi mikrobioty i probiotyków, najczęściej poprzez konferencje i szkolenia, publikacje naukowe oraz informacje od przedstawicieli firm farmaceutycznych lub suplementacyjnych (tab. 1).

Wiedza deklarowana i postawy wobec znaczenia mikrobioty

Najlepiej rozpoznawalnym pojęciem były probiotyki: odpowiedzi „tak” lub „raczej tak” udzieliło 95,2% respondentów. Dla prebiotyków i psychobiotyków odsetek odpowiedzi pozytywnych wynosił po 76,7%, natomiast dla postbiotyków tylko 40,0%, co wskazuje na szczególną niejednoznaczność tego pojęcia w badanej grupie. Jednocześnie 79,0% respondentów zgadzało się, że modulacja mikrobioty ma znaczenie dla funkcjonowania psychicznego człowieka. Za najważniejsze potencjalne obszary zastosowania uznawano zaburzenia depresyjne, zaburzenia lękowe i zaburzenia psychosomatyczne (tab. 1).

Praktyka kliniczna i bariery wdrożeniowe

Pomimo relatywnie częstego kontaktu z tematyką i pozytywnego nastawienia rekomendowanie probiotyków, prebiotyków lub postbiotyków pozostawało ograniczone. Największa część badanych deklarowała, że zaleca takie preparaty rzadko (35,5%) lub bardzo rzadko (29,0%), a 14,5% nie zalecało ich nigdy. Częstsze zalecanie („dość często” lub „często”) zadeklarowało 21,0% respondentów. Wśród sytuacji klinicznych, w których takie zalecenia się pojawiały, dominowały wskazania związane z antybiotykoterapią oraz objawami ze strony przewodu pokarmowego; rzadziej wskazywano kontekst psychiatryczny, taki jak obniżony nastrój lub lęk (tab. 1).

Najczęściej wskazywanymi barierami były brak jednoznacznych wytycznych klinicznych (53,2%), trudności w doborze odpowiednich preparatów (41,9%) oraz ograniczona liczba badań wysokiej jakości (33,9%).

Czynniki związane z częstością zalecania preparatów

Analiza porządkowej regresji logistycznej wskazała, że dłuższy staż pracy był istotnie związany z częstszym zalecaniem preparatów (OR = 1,62, 95% CI: 1,11–2,40, p = 0,0135). Dla wieku obserwowano słabszą, granicznie istotną zależność w modelu porządkowym (OR = 1,03 na każdy rok, p = 0,054), potwierdzoną słabą dodatnią korelacją rang Spearmana (r = 0,285, p = 0,026). Nie stwierdzono istotnego związku częstości zaleceń z płcią. Spośród miejsc pracy jedynie praca na oddziale dziennym była niezależnie związana z rzadszym zalecaniem preparatów (OR ~0,25, 95% CI: 0,07–0,92, p = 0,036).

Rozbieżność między wiedzą, postawami i praktyką

Zestawienie wyników dotyczących wiedzy, przekonań i praktyki ujawniło wyraźną rozbieżność między wiedzą, postawami i praktyką (knowledge-attitude-practice gap). Wśród respondentów z kompletem danych (n = 60) 23 osoby (38,3%) spełniały kryteria gap, natomiast u 37 osób (61,7%) taka luka nie występowała. Szczególnie istotny był wynik w grupie respondentów charakteryzujących się jednocześnie wyższą wiedzą i pozytywnym przekonaniem o znaczeniu modulacji mikrobioty: spośród 35 takich osób aż 23 (65,7%) nadal deklarowały niskie wdrożenie praktyczne. Oznacza to, że sama deklarowana znajomość pojęć i aprobata dla znaczenia mikrobioty nie były wystarczające do przełożenia tej wiedzy na częstsze zalecenia kliniczne (ryc. 1A).

Występowanie opisywanej rozbieżności nie różniło się istotnie w zależności od płci, wieku, stażu pracy ani miejsca pracy (ryc. 1B). Luka miała zatem charakter dość powszechny, a nie ograniczony do jednej grupy demograficznej lub sytuacji zawodowej. Analiza barier wskazała natomiast, że osoby charakteryzujące się rozbieżnością między wiedzą, postawami i praktyką częściej zgłaszały problemy bezpośrednio utrudniające wdrożenie wiedzy: brak jednoznacznych wytycznych klinicznych, trudności w doborze odpowiednich preparatów oraz brak czasu na omówienie tego zagadnienia z pacjentem (ryc. 1C).

Dyskusja

Najważniejszym wynikiem prezentowanej pracy jest wykazanie, że psychiatrzy oraz osoby w trakcie specjalizacji z psychiatrii wykazują wysoką akceptację koncepcji znaczenia osi jelitowo-mózgowej i mikrobioty w kontekście zdrowia psychicznego i zaburzeń psychicznych, a jednocześnie ta wiedza i akceptacja nie przekładają się na zachowania w codziennej praktyce w ramach niesienia pomocy psychiatrycznej. Tak więc istotnym wynikiem badania jest pokazanie, że większość respondentów uznaje znaczenie mikrobioty dla funkcjonowania psychicznego (79%) oraz deklaruje znajomość podstawowych pojęć związanych z tym obszarem. Świadczy to o tym, że koncepcja osi jelitowo-mózgowej została w znacznym stopniu zaakceptowana przez środowisko psychiatryczne. Jednocześnie akceptacja, wiedza i przekonanie o znaczeniu osi jelitowo-mózgowej i mikrobiomu mają w przypadku części osób charakter deklaratywny i nie muszą oznaczać gotowości do podejmowania określonych decyzji terapeutycznych [36, 37].

W związku z tym najważniejszym wynikiem badania jest istnienie wyraźnej luki wdrożeniowej.

Pomimo pozytywnych przekonań większość respondentów rzadko lub nigdy nie zaleca probiotyków, prebiotyków i postbiotyków. Szczególnie wymowne jest to, że w grupie lekarzy deklarujących zarówno dobrą znajomość zagadnienia, jak i przekonanie o znaczeniu mikrobioty niemal dwie trzecie nadal nie wdraża tych interwencji do codziennej praktyki. Oznacza to, że sama wiedza nie jest wystarczającym warunkiem zmiany zachowań klinicznych [36, 37]. Można założyć, że obserwowana luka prawdopodobnie odzwierciedla ostrożność kliniczną, a nie brak zainteresowania takimi interwencjami. Uzyskane wyniki sugerują, że ograniczone stosowanie psychobiotyków nie wynika z negowania ich potencjalnego znaczenia, lecz z ostrożności lekarzy. W praktyce klinicznej psychiatrzy oczekują przede wszystkim jednoznacznych rekomendacji, wysokiej jakości dowodów naukowych oraz możliwości wyboru preparatów o udokumentowanej skuteczności [14, 37]. W tym kontekście niewielkie wykorzystanie psychobiotyków można interpretować jako przejaw medycyny opartej na dowodach (evidence-based medicine – EBM), a nie niechęci wobec nowych metod leczenia. W takim ujęciu brak wytycznych sformułowanych przez odpowiednie instytucje wydaje się ważniejszą barierą niż brak wiedzy, ponieważ najczęściej wskazywanymi przeszkodami były brak jednoznacznych wytycznych klinicznych, trudności w doborze preparatów oraz ograniczona liczba badań wysokiej jakości [13, 14, 37]. Oznacza to, że głównym problemem nie jest edukacja lekarzy, lecz brak narzędzi umożliwiających bezpieczne wdrażanie wiedzy do praktyki [36]. Wynik ten sugeruje potrzebę opracowania praktycznych rekomendacji dotyczących stosowania interwencji ukierunkowanych na mikrobiotę w psychiatrii [14].

Jako istotną przeszkodę w stosowaniu probiotyków, szczególnie w grupie „rozbieżności między wiedzą a praktyką”, podano „brak czasu na omówienie tego zagadnienia z pacjentem”. Ten problem dotyczy struktury czasowej wizyty lekarskiej i czasu przeznaczonego na psychoedukację. Być może rozwiązaniem tego problemu jest zaangażowanie w proces edukacji z zakresu mikrobioty i probiotyków innych pracowników ochrony zdrowia, takich jak psychologowie, psychoterapeuci lub psychodietetycy. Ostatnio wprowadzony kierunek psychogastroenterologii dobrze wpisuje się w te działania.

Co ważne, dłuższe doświadczenie zawodowe sprzyja wdrażaniu nowych interwencji. Jedyną cechą respondentów związaną z częstszym zalecaniem preparatów był dłuższy staż pracy. Można przypuszczać, że bardziej doświadczeni psychiatrzy łatwiej integrują nowe metody z dotychczasową praktyką kliniczną lub częściej podejmują decyzje indywidualizowane. Jednocześnie brak zależności od płci czy wieku wskazuje, że obserwowana luka ma charakter systemowy, a nie pokoleniowy. Ze względu na niewielką liczebność badanej grupy obserwacje te wymagają jednak potwierdzenia w większych badaniach. Wyniki wskazują także, że psychobiotyki są obecnie postrzegane głównie jako element opieki gastroenterologicznej. Respondenci najczęściej zalecali probiotyki w związku z antybiotykoterapią lub objawami ze strony przewodu pokarmowego, znacznie rzadziej w kontekście zaburzeń psychicznych. Może to świadczyć o tym, że pomimo rosnącego zainteresowania osią jelitowo-mózgową praktyka kliniczna pozostaje zakorzeniona w tradycyjnych wskazaniach gastroenterologicznych, dla których istnieją odrębne rekomendacje i opracowania kliniczne dotyczące probiotyków [38]. Rozszerzenie zastosowań psychiatrycznych będzie prawdopodobnie zależało od pojawienia się silniejszych dowodów naukowych oraz rekomendacji towarzystw naukowych [13, 14].

Interwencje ukierunkowane na mikrobiotę wpisują się w rozwijający się model psychiatrii spersonalizowanej, jednak ich praktyczne wykorzystanie pozostaje ograniczone [6, 8, 10]. Wyniki badania wskazują, że skuteczne wdrażanie nowych metod terapeutycznych wymaga nie tylko publikacji kolejnych badań klinicznych, lecz także opracowania standardów postępowania, edukacji lekarzy oraz wskazania konkretnych szczepów i preparatów, których skuteczność została potwierdzona w określonych zaburzeniach psychicznych [14, 33]. Badanie nie wykazało przede wszystkim niedostatecznej wiedzy psychiatrów na temat mikrobioty, lecz istnienie istotnej luki między deklarowaną wiedzą i pozytywnymi postawami a praktyką kliniczną. Luka ta wydaje się wynikać głównie z braku jednoznacznych wytycznych, ograniczonej jakości dowodów oraz trudności z wyborem preparatów, a nie z negatywnego nastawienia lekarzy do interwencji ukierunkowanych na mikrobiotę [13, 14, 36, 37].

Przy interpretacji przedstawionych wyników należy uwzględnić kilka ograniczeń. Po pierwsze, badanie przeprowadzono w stosunkowo niewielkiej grupie respondentów, a wskaźnik zwrotu ankiet wyniósł 20,7%, co stwarza ryzyko wystąpienia błędu doboru próby (response bias). Można przypuszczać, że w badaniu chętniej uczestniczyły osoby bardziej zainteresowane tematyką mikrobioty, co mogło prowadzić do przeszacowania poziomu deklarowanej wiedzy i pozytywnych postaw. Po drugie, badanie opierało się na samoopisie. Zarówno poziom wiedzy, jak i praktyka kliniczna były oceniane na podstawie deklaracji respondentów, bez obiektywnej weryfikacji rzeczywistej wiedzy ani analizy rzeczywistych decyzji terapeutycznych. Uzyskane wyniki odzwierciedlają zatem deklarowane postawy i zachowania, które mogą się różnić od codziennej praktyki klinicznej. Po trzecie, zastosowano autorski kwestionariusz ankiety oraz autorską definicję rozbieżności między wiedzą, postawami i praktyką (knowledge-attitude-practice gap). Chociaż przyjęte kryteria zostały opracowane na podstawie założeń badania i umożliwiły identyfikację respondentów charakteryzujących się wysoką deklarowaną wiedzą przy niskim poziomie wdrożenia praktycznego, wymagają one dalszej walidacji w niezależnych badaniach. Po czwarte, przekrojowy charakter badania uniemożliwia wnioskowanie o zależnościach przyczynowo-skutkowych. Nie można jednoznacznie określić, czy ograniczone stosowanie probiotyków wynika z niewystarczającej wiedzy, braku rekomendacji klinicznych, indywidualnych przekonań lekarzy czy innych czynników organizacyjnych.

Wreszcie – badanie przeprowadzono wśród uczestników jednej konferencji naukowej, co może ograniczać możliwość uogólnienia wyników na całą populację lekarzy psychiatrów w Polsce. Potrzebne są wieloośrodkowe badania obejmujące większe i bardziej reprezentatywne grupy respondentów oraz wykorzystujące obiektywne miary wiedzy i praktyki klinicznej.

Wnioski

Lekarze psychiatrzy wykazują wysoką świadomość znaczenia osi jelitowo-mózgowej oraz pozytywne nastawienie do potencjalnej roli modulacji mikrobioty w zdrowiu psychicznym, jednak wiedza ta nie przekłada się w pełni na codzienną praktykę kliniczną.

U znacznej części respondentów stwierdzono występowanie rozbieżności między deklarowaną wiedzą, pozytywnymi przekonaniami a rzeczywistym wdrażaniem interwencji ukierunkowanych na mikrobiotę (knowledge-attitude-practice gap), co wskazuje na istnienie istotnej luki wdrożeniowej.

Najważniejszymi barierami ograniczającymi stosowanie probiotyków, prebiotyków i postbiotyków w psychiatrii wydają się brak jednoznacznych wytycznych klinicznych, trudności w wyborze odpowiednich preparatów oraz ograniczona liczba wysokiej jakości dowodów naukowych.

Uzyskane wyniki wskazują na potrzebę opracowania opartych na dowodach rekomendacji dotyczących stosowania interwencji ukierunkowanych na mikrobiotę w psychiatrii oraz prowadzenia dalszych badań obejmujących reprezentatywne grupy lekarzy i ocenę rzeczywistej praktyki klinicznej.

Mikrobiota jelitowa i probiotykoterapia powinny stać się elementem psychoedukacji, która może być prowadzona w tym zakresie przez innych niż lekarze pracowników ochrony zdrowia (psycholodzy, psychoterapeuci, psychodietetycy, psychogastroentero­lodzy).

Podziękowania

Autorzy dziekują Doktorowi Piotrowi Wierzbińskiemu, Kierownikowi Naukowemu konferencji „Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach” za wyrażenie zgody na przeprowadzenie badania w trakcie konferencji.

Oświadczenia/Disclosures

Badanie nie otrzymało zewnętrznego finansowania./Financial support and sponsorship: none.

Zgoda komisji etycznej: nie dotyczy./Institutional review board statement: none.

Konflikt interesów: K.P. jest pracownikiem firmy Sanprobi, I.Ł. ma udziały w firmach badających mikrobiom, prowadzących badania kliniczne oraz dystrybucję leków i suplementów diety, w tym probiotyków. S.M. i K.J. deklarują brak konfliktu interesów./Conflicts of interest: K.P. is an employee of Sanprobi; I.Ł. holds shares in companies specialising in microbiome research, conducting clinical trials and distributing medicines and dietary supplements, including probiotics. S.M. and K.J. declare that there are no conflicts of interest.

Piśmiennictwo