Wstęp

Palenie tytoniu pozostaje jednym z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego na świecie oraz istotnie wpływa na przebieg leczenia i rokowanie pacjentów. Według Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization – WHO) każdego roku z tego powodu umiera ponad 8 mln osób, w tym ok. 7 mln stanowią osoby palące czynnie [1]. Nikotynizm jest przewlekłą nawrotową chorobą prowadzącą do licznych powikłań, w tym nowotworów, zwłaszcza raka płuca [2]. Rak płuca to główna przyczyna zgonów nowotworowych na świecie [3], w Polsce co roku diagnozuje się ok. 22 tys. nowych przypadków, z czego 85–90% jest skutkiem palenia tytoniu [4]. Zaprzestanie palenia stanowi jeden z kluczowych elementów postępowania wpływających na rokowanie i jakość życia pacjentów [5–7].

Istotnym punktem odniesienia do działań profilaktycznych i terapeutycznych są zalecenia systemowe zawarte w raporcie Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Profilaktyka uzależnień od tytoniu (nikotyny). Wskazuje on, że w Polsce ok. 26% populacji ludzi dorosłych regularnie używa tytoniu, a palenie wyrobów tytoniowych odpowiada za blisko 80 tys. zgonów rocznie. Dokument ten podkreśla konieczność wdrażania zintegrowanych programów profilaktycznych, obejmujących interwencje medyczne, edukacyjne oraz wsparcie psychologiczne, szczególnie w warunkach podstawowej opieki zdrowotnej oraz na oddziałach szpitalnych, w tym pulmonologicznych i onkologicznych [8].

Podejrzenie choroby nowotworowej lub jej rozpoznanie stanowi dla pacjenta szczególną sytuację kliniczną, jednak u części chorych obserwuje się utrzymywanie zachowań sprzecznych z zaleceniami medycznymi, w tym kontynuowanie palenia tytoniu [6]. Wskazuje to na złożoność mechanizmów motywacyjnych oraz fakt, że świadomość konsekwencji zdrowotnych nie zawsze jest wystarczająca do trwałej zmiany zachowań [6, 9].

Zjawisko to potwierdza, że skuteczne zaprzestanie palenia u pacjentów onkologicznych wymaga kompleksowych działań terapeutycznych, wykraczających poza informowanie o konsekwencjach zdrowotnych [6, 9].

W procesie zaprzestania palenia tytoniu istotną rolę odgrywa wsparcie społeczne i rodzinne, które może wzmacniać motywację pacjenta, ułatwiać radzenie sobie z obciążeniem emocjonalnym oraz sprzyjać utrzymywaniu abstynencji tytoniowej [9]. Szczególnie istotne jest zwrócenie uwagi na zależności pomiędzy diagnozą choroby nowotworowej, motywacją do zaprzestania palenia oraz rolą wsparcia rodzinnego w kształtowaniu postaw i zachowań zdrowotnych pacjentów, które mogą być pomocne w wyznaczaniu kierunków efektywnej edukacji zdrowotnej [5–7, 9].

Celem badań była ocena poziomu motywacji pacjentów diagnozowanych w kierunku raka płuca do zaprzestania palenia tytoniu oraz identyfikacja czynników indywidualnych i środowiskowych wpływających na decyzję o zerwaniu z nałogiem palenia tytoniu.

Materiał i metody

Materiał

W badaniu wzięło udział 111 pacjentów Kliniki Chirurgii Klatki Piersiowej Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego w Gdańsku rekrutowanych w sposób ciągły spośród kolejnych pacjentów hospitalizowanych w okresie od listopada 2024 r. do marca 2025 r. Do udziału w badaniu kwalifikowano osoby spełniające kryteria włączenia, które wyraziły świadomą pisemną zgodę. Ankieta była wypełniana samodzielnie przez pacjentów w dniu przyjęcia na oddział, na etapie hospitalizacji związanej z diagnostyką raka płuca. W trakcie wypełniania kwestionariusza pacjenci nie otrzymywali pomocy personelu medycznego, co miało na celu ograniczenie wpływu czynników zewnętrznych na udzielane odpowiedzi. Ostatecznie do analizy statystycznej zakwalifikowano 107 pacjentów, spełniających wszystkie kryteria włączenia. Czterech pacjentów wykluczono z analizy z powodu braku danych ankietowych, co uniemożliwiało wiarygodne opracowanie statystyczne.

Kryteria włączenia do badania

Kryterium kwalifikacji do badania stanowiły osoby spełniające następujące warunki:

• wiek ≥ 18 lat,

• aktualne, czynne palenie tytoniu,

• wyrażenie świadomej pisemnej zgody na udział w badaniu,

• uczestnictwo w procesie diagnostyki raka płuca w Klinice Chirurgii Klatki Piersiowej.

Kryteria wyłączenia z badania

Z udziału w badaniu wykluczono osoby, które:

• nie wyraziły zgody na udział,

• nie spełniały kryteriów aktywnego uzależnienia tytoniowego,

• były w wieku < 18 lat,

• znajdowały się w stanie klinicznym uniemożliwiającym wypełnienie ankiety.

Metody

Badanie miało charakter przekrojowy i opisowy, a do jego realizacji wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego. Zastosowano autorski kwestionariusz ankiety obejmujący 24 pytania, opracowany na podstawie przeglądu piśmiennictwa oraz doświadczeń klinicznych autorów.

Kwestionariusz ankiety obejmował cztery główne obszary tematyczne:

• dane demograficzne – płeć, wiek, miejsce zamieszkania, poziom wykształcenia, sytuacja rodzinna, warunki mieszkaniowe, status materialny,

• zachowania związane z paleniem tytoniu – wiek inicjacji nikotynowej, liczba wypalonych papierosów dziennie, czas trwania nałogu oraz wcześniejsze próby jego zaprzestania,

• czynniki zdrowotne – choroby współistniejące, wcześniejsze rozpoznania nowotworowe oraz samoocena stanu zdrowia,

• czynniki motywacyjne – wpływ rodziny, sytuacji życiowej, warunków ekonomicznych oraz świadomości skutków zdrowotnych.

Test Niny Schneider

Poziom motywacji do zaprzestania palenia oceniono przy użyciu testu motywacji do zaprzestania palenia wg Niny Schneider, który obejmuje 12 pytań o charakterze dychotomicznym („tak”/„nie”). Pytania dotyczyły postaw, przekonań oraz gotowości badanych do rezygnacji z palenia tytoniu. Za każdą odpowiedź twierdzącą przyznawano 1 pkt, natomiast za odpowiedź przeczącą 0 pkt, co dawało łączny wynik w zakresie 0–12 pkt. Wyższa liczba uzyskanych punktów odzwierciedlała wyższy poziom motywacji do zaprzestania palenia tytoniu (zgodnie z konstrukcją oryginalnego narzędzia). W analizie statystycznej wynik testu traktowano jako zmienną ilościową [10].

Aspekty etyczne

Badanie przeprowadzono za zgodą kierownika Kliniki Chirurgii Klatki Piersiowej. Miało ono charakter anonimowej ankiety obserwacyjnej. Udział w badaniu był dobrowolny.

Analiza statystyczna

Zebrane dane poddano analizie statystycznej przy użyciu pakietu IBM SPSS Statistics 27, natomiast ryciny i tabele opracowano z wykorzystaniem programu Microsoft Excel 2019. Do analizy danych zastosowano metody statystyczne: miary tendencji centralnej (średnia, mediana), miary zmienności (odchylenie standardowe), test niezależności ², współczynnik V Craméra do określenia siły związku między zmiennymi jakościowymi, test U Manna-Whitneya do wykazania różnic między rozkładami grup niezależnych.

Za istotne statystycznie uznawano wartości p < 0,05, a za wysoko istotne – p < 0,001. Wyniki przedstawiono w postaci liczebności (n), odsetków (%), wartości ², współczynnika V Craméra oraz odpowiadających im poziomów istotności (p).

Wyniki

Struktura socjodemograficzna

W badaniu większość stanowili mężczyźni – 62,6% (n = 67), kobiety – 37,4% (n = 40). Wiek osób badanych zamykał się w przedziale 35–89 lat, średnia wynosiła 59,7 ±12,4 roku. Połowa badanych to były osoby do 56. roku życia, najliczniejszą grupę tworzyli respondenci w przedziale wiekowym 51–60 lat. Niewielką przewagę liczebną zauważono wśród osób posiadających wykształcenie zawodowe lub wyższe, których liczba łącznie wynosiła 60,7% (n = 65). Osoby z wykształceniem podstawowym lub średnim stanowiły 39,3% (n = 42). Większość respondentów to byli mieszkańcy miast – 76,6% (n = 82) (Tabela 1).

Zachowania związane z paleniem tytoniu

Długość okresu palenia tytoniu w badanej grupie wynosiła 2–60 lat, co odpowiadało 3,8–75,4% długości życia badanych osób. Średnia długość okresu palenia wynosiła 30,7 roku. Połowa pacjentów deklarowała palenie tytoniu przez co najmniej 30 lat. Największa część respondentów paliła do 10 papierosów dziennie – 45,8% (n = 49), ponad 20 papierosów dziennie wypalało 12,1% badanych. Próby zaprzestania palenia w przeszłości podejmowało 67,3% (n = 72) respondentów, przy czym najczęściej były to próby wielokrotne. Osoby podejmujące próby zaprzestania palenia charakteryzowały się istotnie statystycznie dłuższym średnim czasem palenia tytoniu (32,5 ±13,6 roku) w porównaniu z osobami nie podejmującymi takich prób (26,9 ±13,5 roku).

Motywacja do rezygnacji z palenia wg testu Niny Schneider

Badanych zaklasyfikowano na podstawie testu Niny Schneider do grupy różniących się poziomem motywacji do zaprzestania palenia tytoniu. Wysoki poziom motywacji (≥ 7 pkt) stwierdzono u 76,6% badanych (n = 82), niski poziom motywacji u 23,4% (n = 25). Dowodzi to, że wśród pacjentów diagnozowanych w kierunku raka płuca dominowała wysoka gotowość do zmiany zachowań zdrowotnych (Rycina 1).

Stan zdrowia badanych a motywacja do zaprzestania palenia

Większość badanych pacjentów postrzegała swój stan zdrowia jako czynnik motywujący do zaprzestania palenia – deklarację taką złożyło ponad 75% respondentów (n = 79). Jedynie 5,6% (n = 6) badanych wskazało, że ich stan zdrowia zdecydowanie nie wpływał na motywację do rzucenia palenia. W grupie pacjentów deklarujących niższą samoocenę stanu zdrowia częściej obserwowano wysoki poziom motywacji do zaprzestania palenia, co potwierdza istotną rolę subiektywnego postrzegania zdrowia w procesie zmiany zachowań zdrowotnych (Rycina 2).

Wpływ rodziny na decyzję o zaprzestaniu palenia

Kolejnym etapem analizy było zbadanie wpływu czynników rodzinnych na decyzję o zaprzestaniu palenia. Osoby, które doświadczały wsparcia ze strony bliskich, częściej deklarowały chęć rezygnacji z nałogu. Blisko dwie trzecie badanych (n = 68) wskazało rodzinę jako ważne źródło motywacji do rezygnacji z nałogu. Osoby deklarujące możliwość uzyskania wsparcia emocjonalnego ze strony bliskich częściej charakteryzowały się wysokim poziomem motywacji do zaprzestania palenia w porównaniu z osobami pozbawionymi takiego wsparcia (Rycina 3).

Motywacja a czynniki demograficzno-społeczne

Analizę zależności pomiędzy poziomem motywacji a czynnikami demograficzno-społecznymi przeprowadzono w podgrupie pacjentów z wysokim poziomem motywacji do zaprzestania palenia (n = 82) (Tabela 2).

Uzyskane wyniki wskazują, że płeć i wiek nie różnicowały istotnie poziomu motywacji do zaprzestania palenia (p > 0,05). Istotne statystycznie zależności odnotowano natomiast w odniesieniu do poziomu wykształcenia (p = 0,006), sytuacji rodzinnej (p = 0,011), możliwości uzyskania wsparcia rodziny i bliskich (p < 0,001) oraz zadowolenia z sytuacji finansowej (p = 0,002). Osoby z wyższym wykształceniem oraz pozostające w związkach częściej deklarowały wysoki poziom motywacji do zaprzestania palenia w porównaniu z osobami o niższym wykształceniu i samotnymi. Najwyższy poziom motywacji obserwowano wśród respondentów, którzy mogli liczyć na wsparcie rodziny i bliskich, a także byli zadowoleni ze swojej sytuacji materialnej (ryciny 4, 5).

Analiza przypadków braku motywacji

W badanej grupie cztery osoby nie deklarowały zamiaru zaprzestania palenia. Byli to głównie mężczyźni w średnim wieku, o niższym poziomie wykształcenia, niezadowoleni z sytuacji życiowej i nieświadomi szkodliwości palenia. Wyniki te potwierdzają, że brak wiedzy i wsparcia społecznego może znacząco obniżać motywację do zmiany zachowań zdrowotnych.

Dyskusja

Przeprowadzone badania pozwoliły na ocenę poziomu motywacji pacjentów diagnozowanych w kierunku raka płuca oraz identyfikację czynników indywidualnych i środowiskowych wpływających na decyzję o zaprzestaniu palenia tytoniu. Uzyskane wyniki dowodzą, że większość badanych charakteryzowała się wysokim poziomem motywacji do rezygnacji z nadużywania dymu tytoniowego. Obserwacje te są zgodne z doniesieniami innych autorów, którzy wskazują na rosnącą świadomość zdrowotną wśród pacjentów onkologicznych oraz podkreślają znaczenie czynników psychologicznych i społecznych w podejmowaniu decyzji prozdrowotnych [11].

W ostatnich latach coraz większą uwagę zwraca się na rolę prehabilitacji i interwencji antynikotynowych. Wynika to m.in. z raportu Profilaktyki uzależnień od tytoniu (nikotyny) opracowanego przez Agencję Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, w którym podkreślono, że samodzielne próby zrywania z nałogiem palenia tytoniu okazują się skuteczne jedynie w ok. 5%. Zdecydowanie większą skuteczność osiąga się w przypadku wczesnej identyfikacji osób palących oraz wprowadzeniu wsparcia specjalistycznego, obejmującego terapię farmakologiczną, poradnictwo, działania behawioralne oraz krótkie interwencje antynikotynowe w procesie hospitalizacji [8]. Wyniki badań własnych potwierdzają zasadność wdrażania takich interwencji już na etapie diagnostyki i hospitalizacji, ponieważ aż 76,6% badanych pacjentów charakteryzowało się wysokim poziomem motywacji do zaprzestania palenia. Również Han i wsp. [11] podkreślają, że nawet krótkie, intensywne programy rehabilitacji oddechowej i wsparcia psychologicznego w okresie okołooperacyjnym skutecznie wzmacniają motywację do zmian zdrowotnych, w tym rezygnacji z nałogu palenia. Podobne wnioski przedstawili Alsanad i wsp. [12], wskazując, że krótkoterminowe interwencje antynikotynowe przed zabiegiem znacząco zwiększają liczbę osób podejmujących próbę zaprzestania palenia, co pozostaje spójne z wynikami badań własnych, wskazującymi na okres okołodiagnostyczny jako szczególnie korzystny moment do podejmowania działań antynikotynowych.

Znaczące zależności odnotowano pomiędzy znajomością konsekwencji zdrowotnych nałogu a motywacją do jego porzucenia (p < 0,001), co sugeruje, że decyzja o rezygnacji z palenia częściej wynika ze świadomości zagrożeń i subiektywnego postrzegania własnego zdrowia. Można przypuszczać, że osoby posiadające większą wiedzę na temat skutków palenia wykazują większą gotowość do zmiany zachowań, nawet jeśli nie doświadczają jeszcze poważnych objawów somatycznych.

Podobne obserwacje odnotowali Falk i wsp. [13] oraz McBride i wsp. [14]. Potwierdza to, że świadomość ryzyka i percepcja zagrożeń mają kluczowe znaczenie dla motywacji do zaprzestania palenia, co podkreśla znaczenie edukacji zdrowotnej i interwencji ukierunkowanych na wzmacnianie świadomości ryzyka, zwłaszcza u pacjentów z chorobami przewlekłymi.

Również Land i wsp. [15] wykazali, że osoby charakteryzujące się wyższą oceną zagrożeń zdrowotnych wynikających z palenia tytoniu oraz większym poziomem obaw dotyczących jego wpływu na zdrowie częściej podejmowały próbę zaprzestania palenia i częściej osiągały abstynencję palenia tytoniu w okresie obserwacji. Autorzy zwrócili również uwagę, że uwzględnianie oceny zagrożeń zdrowotnych może mieć istotne znaczenie w projektowaniu i wdrażaniu programów wspierających zaprzestanie palenia, ukierunkowanych na wzmacnianie motywacji do zmiany zachowań zdrowotnych u osób palących.

Analiza uzyskanych danych wykazała, że czynniki społeczne mają istotne znaczenie dla kształtowania motywacji do rezygnacji z palenia tytoniu. Płeć i wiek nie różnicowały poziomu motywacji, natomiast zauważalne zależności odnotowano w odniesieniu do poziomu wykształcenia, sytuacji rodzinnej, możliwości uzyskania wsparcia ze strony bliskich oraz zadowolenia z sytuacji materialnej. Osoby z wyższym wykształceniem, pozostające w związkach i deklarujące zadowolenie z warunków materialnych częściej wykazywały wysoką motywację do zaprzestania palenia. Sugeruje to, że wyższe wykształcenie może znacznie wpływać na poczucie odpowiedzialności za własne zdrowie, indukując chęć zmiany dotychczasowych nawyków.

Zgromadzone dane ujawniły, że wsparcie rodziny miało silniejszy wpływ na motywację do zaprzestania palenia niż czynniki demograficzno-społeczne. Chociaż poziom wykształcenia czy sytuacja materialna były istotnie związane z motywacją, to najwyższe wartości motywacji obserwowano wśród osób deklarujących możliwość otrzymania wsparcia ze strony bliskich (p < 0,001). Oznacza to, że to czynniki emocjonalne i społeczne, a nie cechy demograficzne odgrywają dominującą rolę w decyzji o rezygnacji z palenia.

Uzyskane wyniki są zgodne z badaniami Neumann i wsp. [16] oraz Kraemer i wsp. [17], którzy podkreślają, że czynniki społeczne i ekonomiczne, takie jak wsparcie bliskich, stabilna sytuacja finansowa czy wyższy poziom wykształcenia, odgrywają kluczową rolę w motywacji do zaprzestania palenia. Z kolei niedostatek wsparcia ze strony otoczenia i negatywne wzorce rodzinne mogą istotnie utrudniać ten proces [18, 19].

Zależność pomiędzy poziomem wykształcenia a zaprzestaniem palenia potwierdzili również Ruokolainen i wsp. [20], którzy w 11-letnim badaniu udowodnili, że osoby z wyższym wykształceniem wykazywały istotnie większe prawdopodobieństwo zaprzestania palenia w porównaniu z osobami o niższym poziomie wykształcenia niezależnie od innych czynników socjodemograficznych. Autorzy zwrócili ponadto uwagę, że zależność ta była wyraźniejsza w grupie mężczyzn, co wskazuje na możliwe zróżnicowanie wpływu wykształcenia na zachowania zdrowotne w zależności od płci.

Rodzina i najbliższe otoczenie stanowią jedno z najważniejszych źródeł wsparcia w procesie motywowania do rzucenia palenia. W przeprowadzonym badaniu osoby, które mogły liczyć na zachętę i pomoc ze strony rodziny, znacznie częściej deklarowały gotowość do rezygnacji z nałogu. Natomiast obecność osób palących tytoń w rodzinie okazała się czynnikiem osłabiającym motywację do zaprzestania palenia. Wyniki te potwierdzają, że środowisko rodzinne może zarówno wzmacniać, jak i utrudniać proces zmiany zachowań zdrowotnych. Wsparcie emocjonalne i pozytywne postawy bliskich sprzyjają utrzymaniu motywacji i zwiększają prawdopodobieństwo trwałej abstynencji od palenia tytoniu, natomiast brak zrozumienia w otoczeniu rodzinnym może utrudniać ten proces. Uzyskane wyniki są zgodne z badaniami Neumann i wsp. [16] oraz Kim i wsp. [21], którzy potwierdzają, że wsparcie emocjonalne ze strony rodziny istotnie zwiększa szanse powodzenia w procesie zaprzestania palenia tytoniu. Jednocześnie obecność osób palących wyroby tytoniowe w najbliższym otoczeniu, zgodnie z obserwacjami Nagawa i wsp. [18] oraz Choi i wsp. [22], może znacząco osłabiać motywację i sprzyjać nawrotom nałogu.

W badaniach jakościowych Gill i wsp. [23] przedstawiono, że relacje z najbliższym otoczeniem, w tym z własnymi dziećmi, stanowią ważne źródło motywacji do zmiany zachowań zdrowotnych w zakresie zaprzestania palenia tytoniu. Autorzy podkreślili, że odpowiedzialność rodzicielska, obawa o negatywny wpływ biernego palenia na zdrowie dzieci oraz chęć zachowania zdrowia i sprawności w celu aktywnego uczestnictwa w ich życiu sprzyjają podejmowaniu decyzji o zaprzestaniu palenia tytoniu. Wskazano również, że motywacja oparta na relacjach rodzinnych może sprzyjać utrzymaniu abstynencji od palenia tytoniu.

Podobne wnioski przedstawili Pereira i wsp. [24], analizując motywacje oraz trudności związane z ograniczaniem lub zaprzestaniem palenia tytoniu. Autorzy wskazali, że wsparcie emocjonalne ze strony rodziny oraz pozytywne postawy najbliższego otoczenia sprzyjają podejmowaniu prób zerwania z nałogiem palenia i wzmacniają motywację do zmiany zachowań zdrowotnych. Jednocześnie w badaniach tych zwrócono uwagę, że środowisko rodzinne może odgrywać zróżnicowaną rolę w procesie zaprzestania palenia, co zależy od jakości relacji oraz postaw zdrowotnych panujących w otoczeniu chorego.

Powyższe doniesienia pozostają spójne z wynikami badań własnych, w których możliwość uzyskania wsparcia ze strony rodziny istotnie zwiększała poziom motywacji do zaprzestania palenia. Wyniki te potwierdzają znaczenie uwzględniania czynników rodzinnych w planowaniu działań edukacyjnych i terapeutycznych ukierunkowanych na ograniczenie palenia tytoniu. Motywacja do zaprzestania palenia tytoniu wynika głównie z świadomości zdrowotnej i wsparcia społecznego, a nie z samego stanu zdrowia. Rodzina i otoczenie społeczne pełnią kluczową rolę w procesie zmiany zachowań prozdrowotnych [23, 24].

Uzyskane wyniki wskazują na potrzebę uwzględniania czynników społecznych i rodzinnych w działaniach profilaktycznych oraz terapeutycznych ukierunkowanych na ograniczenie palenia tytoniu. Skuteczność programów antynikotynowych może być istotnie większa, jeśli oprócz edukacji zdrowotnej obejmują one także wsparcie emocjonalne ze strony bliskich oraz włączanie rodziny w proces motywowania do zaprzestania palenia. Włączenie najbliższego otoczenia w proces terapii sprzyja utrzymaniu motywacji i zwiększa trwałość efektów leczenia.

Ważnym kierunkiem praktycznym jest rozwijanie i promowanie programów edukacji zdrowotnej prowadzonych przez wyspecjalizowanych edukatorów zdrowotnych, przeszkolony personel pielęgniarski i terapeutów uzależnień, którzy potrafią skutecznie łączyć elementy edukacyjne z interwencjami wspierającymi motywację wewnętrzną pacjenta. Programy te powinny obejmować nie tylko przekaz wiedzy o konsekwencjach palenia, lecz także trening umiejętności radzenia sobie z nałogiem, wsparcie emocjonalne oraz aktywne zaangażowanie rodziny w proces zmiany zachowań.

Szczególną rolę w realizacji działań edukacyjnych mogą odgrywać oddziały szpitalne, zwłaszcza pulmonologiczne, torakochirurgiczne i onkologiczne, gdzie pacjenci są szczególnie podatni na motywację zdrowotną. Jak wskazują Brat i wsp. [25] oraz Han i wsp. [11], włączenie edukacji antynikotynowej do rutynowej opieki szpitalnej – zarówno w ramach prehabilitacji, jak i okresu okołooperacyjnego – znacząco zwiększa skuteczność interwencji oraz zmniejsza ryzyko powikłań pooperacyjnych i poprawia wyniki leczenia.

Skuteczność takich działań potwierdzają badania Papadakis i wsp. [26] oraz Stead i wsp. [27], którrzy wykazali, że szkolenia dla personelu medycznego i edukatorów zdrowotnych znacząco zwiększają odsetek pacjentów podejmujących próbę rzucenia palenia. Włączenie edukatorów do zespołów terapeutycznych oraz stosowanie podejścia opartego na modelu 5A (ang. ask, advise, assess, assist, arrange – pytać, doradzać, oceniać, pomagać, organizować) uznaje się za jeden z najskuteczniejszych sposobów wspierania motywacji i utrzymania abstynencji tytoniowej [28, 29].

Przeprowadzone badania potwierdziły, że decyzja o zaprzestaniu palenia tytoniu wśród pacjentów diagnozowanych i przygotowywanych do operacji z powodu raka płuca jest procesem złożonym i wieloczynnikowym. Najsilniejszy wpływ na motywację do rezygnacji z nałogu mają czynniki psychologiczne, społeczne i rodzinne, podczas gdy sama diagnoza choroby nowotworowej nie stanowi wystarczającego bodźca do zmiany zachowań zdrowotnych. Włączenie edukacji zdrowotnej oraz wsparcia emocjonalnego ze strony rodziny do działań terapeutycznych może znacząco zwiększyć skuteczność interwencji antynikotynowych. Szczególne znaczenie mają oddziały szpitalne, gdzie pacjenci znajdują się w okresie wzmożonej gotowości do zmiany – to właśnie tam interwencje edukacyjne prowadzone przez przeszkolony personel i edukatorów zdrowotnych mogą przynieść najbardziej trwałe efekty.

Ograniczenia badań

Badanie ma charakter przekrojowy, co ogranicza możliwość ustalenia zależności przyczynowo-skutkowych oraz pozwala ocenić postawy i motywację badanych jedynie w momencie pomiaru. Kolejnym ograniczeniem jest liczebność i dobór próby – badanie obejmowało określoną grupę pacjentów, co może utrudniać uogólnienie wyników na całą populację osób palących. Próba mogła być również niejednorodna pod względem wieku, poziomu wykształcenia czy sytuacji życiowej, co może wpływać na interpretację niektórych zależności statystycznych.

Wnioski

Świadomość zdrowotna stanowi kluczowy czynnik motywujący do zaprzestania palenia tytoniu przez pacjentów diagnozowanych w kierunku raka płuca.

Wyższą motywację do zaprzestania palenia tytoniu obserwowano u osób o ustabilizowanej sytuacji życiowej, pozostających w związkach i zadowolonych z warunków materialnych, co podkreśla znaczenie sprzyjającego otoczenia społecznego.

Rodzina jest ważnym źródłem wsparcia emocjonalnego i motywacji – osoby otrzymujące wsparcie od bliskich częściej podejmowały próbę zaprzestania palenia, natomiast obecność osób palących w rodzinie obniżała poziom motywacji.

Deklaracje

1. Zgoda Komisji Bioetycznej na badania: Pozytywna opinia Niezależnej Komisji Bioetycznej ds. Badań Naukowych przy Gdańskim Uniwersytecie Medycznym (numer decyzji: KB/124-549/2024, data: 22.10.2024 r.) – badanie ankietowe, anonimowe.

2. Podziękowania: Brak.

3. Zewnętrzne źródła finansowania: Brak.

4. Konflikt interesów: Brak.

5. Zgoda pacjenta: Uzyskano świadomą zgodę pacjenta na publikację tego raportu.

Piśmiennictwo