Diagnoza kategorialna i podejście wymiarowe w psychiatrii – konsekwencje kliniczne dla farmakoterapii

Współczesna psychiatria kliniczna opiera się głównie na kategorialnych systemach klasyfikacyjnych DSM i ICD, które pełnią istotne funkcje organizacyjne i komunikacyjne, jednak w ograniczonym stopniu wspierają racjonalny dobór farmakoterapii. Zwiększa się liczba danych empirycznych wskazujących, że psychopatologia ma w dużej mierze charakter wymiarowy i heterogeniczny, a mechanizmy leżące u podstaw objawów często przekraczają granice tradycyjnych rozpoznań. W artykule omówiono kluczowe ograniczenia diagnozy kategorialnej oraz przedstawiono podejścia wymiarowe, w szczególności modele RDoC i HiTOP, jako alternatywne ramy konceptualne lepiej odzwierciedlające ciągłość objawów, współchorobowość i zróżnicowanie kliniczne. Na przykładzie depresji i zaburzeń lękowych zaprezentowano dane neurobiologiczne i kliniczne wskazujące na istnienie odmiennych profili funkcjonowania i odpowiedzi na leczenie. Integracja modeli wymiarowych z koncepcją psychofarmakoterapii skoncentrowanej na leku i z neurobiologią emocji prowadzi do wniosku, że cele terapeutyczne oparte na wymiarach funkcjonowania psychicznego stanowią bardziej precyzyjną podstawę doboru farmakoterapii niż same kategorie diagnostyczne.

Contemporary psychiatry relies primarily on categorical classification systems such as DSM and ICD, which serve important organizational and communicative functions but provide limited guidance for rational pharmacotherapy. Growing empirical evidence indicates that psychopathology is largely dimensional and heterogeneous, and that the mechanisms underlying psychiatric symptoms often cut across traditional diagnostic boundaries. This article discusses key limitations of categorical diagnosis and presents dimensional approaches – particularly the RDoC and HiTOP frameworks – as alternative models that better capture symptom continuity, comorbidity, and clinical heterogeneity. Using depression and anxiety disorders as illustrative examples, neurobiological and clinical data are reviewed that demonstrate distinct functional profiles and differential treatment responses within the same diagnostic categories. Integrating dimensional models with the concept of drug-centred psychopharmacotherapy and with affective neuroscience leads to the conclusion that therapeutic targets defined in terms of dimensions of mental functioning provide a more precise and clinically useful basis for pharmacological treatment than categorical diagnoses alone.