facebook
eISSN: 2084-9893
ISSN: 0033-2526
Dermatology Review/Przegląd Dermatologiczny
Current issue Archive Manuscripts accepted About the journal Special Issues Editorial board Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors Ethical standards and procedures
Editorial System
Submit your Manuscript
SCImago Journal & Country Rank
6/2015
vol. 102
 
Share:
Share:
Original paper

Pemphigus foliaceus in a patient with skin cancer with metastases to lymph nodes

Paulina Kiluk
,
Anna Baran
,
Małgorzata Janczyło-Jankowska
,
Iwona Flisiak

Przegl Dermatol 2015, 102, 514–519
Online publish date: 2015/11/27
Article file
- Pecherzyca lisciasta.pdf  [2.66 MB]
Get citation
 
PlumX metrics:
 

WPROWADZENIE

Pęcherzyca jest rzadką, autoimmunologiczną chorobą pęcherzową skóry i/lub błon śluzowych o przewlekłym, potencjalnie śmiertelnym przebiegu, charakteryzującą się powstawaniem śródnaskórkowych pęcherzy na skutek utraty łączności pomiędzy komórkami naskórka w procesie akantolizy. Na podstawie obrazu klinicznego, histopatologicznego, immunopatologicznego oraz identyfikacji docelowych antygenów, rozpoznawanych przez patogenne autoprzeciwciała powstające w przebiegu pęcherzycy, dokonano jej klasyfikacji na: pęcherzycę zwykłą (pemphigus vulgaris – PV, antygen docelowy – desmogleina 3), pęcherzycę liściastą (pemphigus foliaceus – PF, antygen docelowy – desmogleina 1), pęcherzycę paraneoplastyczną, bujającą oraz pęcherzycę IgA. Podstawowy profil przeciwciał jest głównym wyznacznikiem obrazu klinicznego.
Częstość występowania pęcherzycy zwykłej wynosi 1–5 na 1 milion rocznie, dotyczy ona w jednakowym odsetku kobiet i mężczyzn, jednak częściej mieszkańców basenu Morza Śródziemnego oraz Żydów aszkenazyjskich [1, 2]. W pęcherzycy liściastej stwierdza się zmiany nadżerkowo-złuszczające oraz powierzchowne, nietrwałe pęcherze, które samoistnie pękają i przekształcają się w miodowożółte strupy. Zmiany zlokalizowane są głównie w górnej części klatki piersiowej i pleców, szczególnie w okolicach łojotokowych, a także na twarzy i skórze owłosionej głowy. Błony śluzowe nie są zajęte. Choroba może być ograniczona lub ulegać progresji do postaci uogólnionej i erytrodermii złuszczającej [2, 3].
Potwierdzeniem rozpoznania pęcherzycy jest stwierdzenie w bezpośrednim badaniu immunofluo­rescencyjnym obecności przeciwciał IgG, związanych in vivo w przestrzeniach międzykomórkowych naskórka lub nabłonka. Odmianę kliniczną pęcherzycy określa się na podstawie badania surowicy metodami immunologicznymi. Przebieg chorób pęcherzowych jest zwykle przewlekły, z okresami zaostrzeń i remisji. Pęcherzyca liściasta najczęściej przebiega łagodniej, remisja jest łatwiejsza do osiągnięcia mniej agresywnymi środkami, jednak problemem jest jej nietrwałość. W leczeniu pęcherzycy podstawowe znaczenie mają glikokortykosteroidy (GKS) doustne, których zastosowanie znacząco przyczyniło się do zmniejszenia śmiertelności do 5–10%. W przypadkach o ciężkim przebiegu prowadzi się leczenie skojarzone GKS z lekami immunosupresyjnymi, głównie azatiopryną [3].
Nie są znane mechanizmy wyzwalające autoimmunizację u chorych na pęcherzycę liściastą. Opisano liczne przypadki wystąpienia pęcherzycy sprowokowanej określonymi czynnikami, m.in.: lekami, promieniowaniem ultrafioletowym, radioterapią, oparzeniem oraz uszkodzeniem skóry [4]. Ponadto obserwowano współwystępowanie pęcherzycy liściastej z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak: reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy, zapalenie skórno-mięśniowe, nużliwość mięśni, co potwierdza autoimmunologiczną patogenezę pęcherzycy [5]. Powiązanie pęcherzycy z nowotworami, poza jej odmianą paraneoplastyczną, jest w dalszym ciągu kontrowersyjne.

CEL PRACY

Przedstawienie przypadku 76-letniej pacjentki po przebytej resekcji zmiany o charakterze carcinoma adnexogenes probabiliter trichoides, zlokalizowanej w obrębie lewego barku, z przerzutami do okolicznych węzłów chłonnych, u której rozwinęła się pęcherzyca liściasta, początkowo w miejscu rany chirurgicznej.

OPIS PRZYPADKU

Pacjentka 76-letnia, w wywiadzie z cukrzycą typu 2, po przebytym przed 4 miesiącami sanacyjnym usunięciu guza nowotworowego o wymiarach 17 cm × 16 cm × 6 cm, zlokalizowanego w obrębie okolicy barku i łopatki lewej, została przyjęta do Kliniki Dermatologii i Wenerologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku w celu diagnostyki i leczenia zmian rumieniowo-złuszczających w miejscu przeszczepu skórno-mięśniowego. Zmiana guzowata w obrębie lewego ramienia pojawiła się przed rokiem, a stosunkowo szybka progresja oraz krwawienie skłoniły pacjentkę do rozpoczęcia leczenia onkologicznego. Na podstawie badania histopatologicznego usuniętych tkanek rozpoznano złośliwy nowotwór wywodzący się z przydatków skórnych carcinoma adnexogenes probabiliter trichoides. Ponadto podczas kolejnej hospitalizacji pacjentki na oddziale chirurgii onkologicznej stwierdzono przerzuty do węzłów chłonnych pachowych i nadobojczykowych. Wykluczono operacyjne leczenie przerzutów i zalecono pacjentce zgłoszenie się do poradni radioterapii. Ze względu na obecność nasilonych zmian skórnych odstąpiono także od radioterapii do czasu poprawy stanu skóry.
Jak wynika z wywiadu dermatologicznego, pierwsze zmiany skórne o charakterze rumieniowo-złuszczającym pojawiły się kilka dni po operacji, początkowo w obrębie operowanego barku, a następnie na plecach. Wystąpienie zmian wstępnie traktowano jako reakcję kontaktową na zastosowane miejscowe preparaty odkażające pod opatrunkiem pooperacyjnym, jednak ich odstawienie nie przyniosło spodziewanej poprawy, przeciwnie – obserwowano znaczną progresję zmian w kierunku dekoltu, pleców oraz kończyny górnej lewej. W chwili przyjęcia do Kliniki Dermatologii stwierdzono rozległe zmiany rumieniowo-złuszczające z sączeniem, częściowo pokryte nawarstwionymi, miodowożółtymi strupami, zlokalizowane w obrębie skóry dekoltu, sutków oraz pleców, obejmujące niemal całą ich powierzchnię (ryc. 1). Na skórze lewego ramienia widoczna była ponadto płytka, sącząca nadżerka wielkości około 6 cm × × 4 cm (ryc. 2). W badaniach laboratoryjnych stwierdzono zwiększone stężenie białka C-reaktywnego (ang. C-reactive protein – CRP), fibrynogenu, odchylenia w proteinogramie w postaci hipoalbuminemii oraz zwiększonego stężenia g-globulin, a2-globulin i b-globulin, a także niedokrwistość z niedoboru żelaza oraz nadpłytkowość. W leczeniu miejscowym zastosowano preparaty glikokortykosteroidowe w postaci maści oraz aerozolu z dodatkiem antybiotyku, obojętne środki natłuszczające oraz maść z argentum nitricum na nadżerkę w obrębie lewego ramienia. W wymazie z nadżerki wyhodowano Staphylococcus aureus, szczep metycylinooporny. Prowadzono anty­biotykoterapię zgodną z wynikiem antybiogramu. W toku leczenia obserwowano nieznaczną poprawę stanu miejscowego. W diagnostyce różnicowej rozważano chorobę pęcherzową, łojotokowe zapalenie skóry oraz przerzuty nowotworowe do skóry. W badaniu immunologicznym wykonanym metodą pośredniej immunofluorescencji w surowicy pacjentki wykryto przeciwciała pemphigus foliaceus o mianie 40 na przełyku małpy i o mianie 160 na przełyku świnki morskiej. W badaniu immunopatologicznym wycinka z okolicy zmian stwierdzono związane in vivo w naskórku przeciwciała typu pemphigus klasy IgG i składową C3 dopełniacza w tej samej lokalizacji. W badaniu histopatologicznym wycinka pobranego ze zmiany skórnej obraz mikroskopowy był nie w pełni charakterystyczny, mógł odpowiadać łojotokowemu zapaleniu skóry. Podczas kolejnej hospitalizacji obserwowano znaczną progresję choroby do postaci uogólnionej. Pacjentkę skonsultowano w poradni chemioterapii nowotworów, gdzie wykluczono zastosowanie chemioterapii. Ze względu na znacznie nasilone zmiany skórne, po konsultacji z onkologiem, zdecydowano o włączeniu do leczenia ogólnego azatiopryny w dawce 50 mg/dobę. Pacjentka dobrze zareagowała na terapię, stopniowo zmiany zaczęły przybierać charakter obrączkowaty z tendencją do centralnego ustępowania. W 10. dobie leczenia azatiopryną oraz wankomycyną stwierdzono ponowny wzrost parametrów stanu zapalnego oraz pogorszenie stanu ogólnego pacjentki. Po konsultacji ze specjalistą chorób zakaźnych odstawiono leczenie immunosupresyjne oraz włączono antybiotykoterapię o szerokim zakresie działania. W toku leczenia uzyskano stopniową poprawę stanu ogólnego pacjentki oraz normalizację parametrów zapalnych. Rozpoczęto ponadto insulinoterapię, wyrównywano zaburzenia wodno-elektrolitowe, prowadzono leczenie hipotensyjne oraz profilaktycznie przeciwgrzybicze. W ciągu kolejnego miesiąca pogorszył się zarówno stan miejscowy, jak i ogólny pacjentki (ryc. 3). Chora wymagała przetoczenia preparatów krwiopochodnych, utrzymano leczenie preparatem zawierającym trimetoprim i kotrimoksazol. Dalszą opiekę paliatywną pacjentka otrzymała w hospicjum stacjonarnym, gdzie zmarła w niedługim czasie.

OMÓWIENIE

Pęcherzyca jest chorobą autoimmunologiczną, w której patogenezie mają znaczenie zarówno predyspozycje genetyczne, jak i różnorodne czynniki egzogenne. Współwystępowanie pęcherzycy z innymi chorobami z autoagresji w pewien sposób potwierdza autoimmunologiczną naturę tego schorzenia. Opisywano współistnienie z pęcherzycą liściastą takich schorzeń, jak: toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów, choroba Gravesa-Basedowa oraz zapalenie skórno-mięśniowe [5]. Mechanizmy odpowiedzialne za wywołanie procesu autoimmunologicznego w pęcherzycy nie zostały w pełni poznane, natomiast opisywano przypadki, w których czynnikami prowokującymi były leki, promieniowanie ultrafioletowe, oparzenia, a także pokarmy zawierające związki tiolowe i disulfidowe [6–9]. Za wywołanie pęcherzycy indukowanej lekami najczęściej odpowiadają penicylamina oraz inhibitory konwertazy angiotensyny zawierające grupy sulfhydrylowe, a ponadto inhibitory receptora dla angiotensyny, -adrenolityki, cefalosporyny, ryfampicyna, piroksykam i fenylobutazon [1, 3]. Najczęstszą odmianą kliniczną pęcherzycy sprowokowanej lekami jest pęcherzyca liściasta [1]. Opisywano ponadto nieliczne przypadki wywołania pęcherzycy liściastej przez promieniowanie X w związku z prowadzoną radioterapią zmian nowotworowych. Cianchini i wsp. [10] przedstawili przypadek 70-letniej pacjentki, u której po 12 miesiącach od radioterapii zastosowanej w związku z rakiem lewej piersi rozwinęła się pęcherzyca liściasta. Pierwsze zmiany pojawiły się w okolicy poddanej napromieniowaniu. Remisję zmian osiągnięto przy zastosowaniu dapsonu, zwracając tym samym uwagę na możliwość wykorzystania tego preparatu w terapii łagodnych postaci pęcherzycy. Autorzy podkreślili, że możliwy jest długi okres między ekspozycją na promieniowanie X a manifestacją kliniczną zmian [10]. Z kolei Inadomi przedstawił przypadek pacjentki z wywiadem pęcherzycy liściastej będącej w remisji klinicznej, u której radioterapia raka piersi spowodowała nawrót zmian skórnych [11].
W prezentowanym przypadku własnym pierwsze zmiany pojawiły się w miejscu rany pooperacyjnej powstałej po usunięciu raka skóry. Podobnej obserwacji dokonali Vignale i wsp. [4]. Przedstawili oni chorego, u którego do rozwoju zmian pęcherzowych doszło w wyniku leczenia ogniska raka podstawnokomórkowego metodą elektrochirurgii opartej na termicznym uszkodzeniu tkanek. Autorzy sugerowali, że oparzenie mogło spowodować modyfikację antygenów powierzchownych keratynocytów i wywołać reakcję z udziałem autoprzeciwciał [4].
Ciekawych spostrzeżeń dokonali Rotunda i wsp. [12] u pacjentki po przebytym zabiegu chirurgicznym usunięcia raka kolczystokomórkowego w obrębie nosa, przeprowadzonym metodą Mohsa, z jednoczesnym pokryciem ubytku skórnego przeszczepem oraz zabiegiem kriochirurgii z powodu zmiany o typie rogowacenia słonecznego w obrębie czoła. U chorej w ciągu 2 tygodni od wykonania tych procedur wystąpiła znaczna bolesność oraz sączenie w obrębie ran pooperacyjnych. Podejrzewając zakażenie rany pooperacyjnej, rozpoczęto antybiotykoterapię. Brak poprawy oraz pojawianie się zmian na skórze nieobjętej wcześniej zabiegami skłoniły do przeprowadzenia dalszej diagnostyki, w toku której rozpoznano pęcherzycę liściastą. Autorzy w pracy przytoczyli wcześniej opisywane przykłady wystąpienia pęcherzycy zwykłej w miejscu operowanym zarówno u pacjentów z poprzedzającym wywiadem choroby pęcherzowej, jak i bez niego, podkreślając, że niektóre przypadki można uznać za manifestację typowego objawu Koebnera [12]. Mechanizmy odpowiedzialne za powstawanie zmian skórnych o charakterze pęcherzycy w miejscach wcześniejszych urazów są nieznane. Autorzy omawianej pracy rozważali kilka hipotez. Jedna z nich określa miejsca urazów jako „obszary zmniejszonej oporności”, w obrębie których pod wpływem uszkodzenia czy zapalenia dochodzi do zmian w tkance łącznej oraz w funkcji naczyń, co predysponuje do rozwoju chorób skóry. Według innej hipotezy uszkodzenie skóry wyzwala antygeny pęcherzycy lub eksponuje nowe epitopy, co prowadzi do produkcji autoprzeciwciał [12]. Kolejną możliwą przyczyną wywołania zmian pęcherzowych mogła być ekspresja zmienionych cząsteczek adhezyjnych w obrębie ogniska raka kolczystokomórkowego, co zainicjowało produkcję autoprzeciwciał [12].
Inoaki i wsp. stwierdzili ekspresję desmogleiny 1 i potwierdzili rozpoznanie pęcherzycy liściastej u pacjentki, u której na powierzchni przerzutów do skóry raka kolczystokomórkowego sromu pojawiły się rozsiane zmiany rumieniowo-złuszczające [13]. Powiązanie występowania pęcherzycy z nowotworami jest w dalszym ciągu dyskutowane. Opisywano przypadki, w których złośliwy proces nowotworowy wyprzedzał pojawienie się zmian pęcherzowych, co może wskazywać na pewną rolę guzów złośliwych w indukcji autoprzeciwciał, np. poprzez reakcje krzyżowe między antygenami guza a białkami desmosomalnymi [13]. Shinkuma i wsp. [14] przedstawili przypadek pacjenta z pęcherzycą liściastą, u którego w trakcie diagnostyki związanej z narastającymi problemami z przełykaniem rozpoznano raka przełyku. Interesujący wydaje się fakt, że po operacyjnym usunięciu nowotworu obserwowano ustąpienie zmian skórnych [14]. Iwashita i wsp. [15] stwierdzili występowanie nowotworów narządów wewnętrznych u 11,2% pacjentów z pęcherzycą. Najczęściej obecne były nowotwory układu pokarmowego (rak przełyku) oraz nowotwory pęcherza moczowego. Spośród odmian pęcherzycy częstość występowania nowotworów była najwyższa w przypadku pęcherzycy paraneoplastycznej (100%), rumieniowej (20%), następnie w pęcherzycy liściastej (15%) i pęcherzycy zwykłej (5%). Na uwagę zasługuje fakt, że nowotwory były obecne u 15% chorych w wieku powyżej 65 lat, a u 6,5% pacjentów poniżej 65 lat. Pacjenci z pęcherzycą, szczególnie w starszym wieku, powinni być więc szczegółowo badani w kierunku nowotworów narządów wewnętrznych [15].
Przedstawiany przypadek oraz przegląd dostępnego piśmiennictwa wskazują, że istnieją potencjalne, jednak nadal niewyjaśnione mechanizmy prowokujące powstawanie chorób pęcherzowych. Autorzy podkreślają konieczność przeprowadzenia u pacjentów z pęcherzycą szczegółowego wywiadu odnośnie do przyjmowanych leków, pokarmów, a także narażenia na czynniki fizyczne, m.in. promieniowanie i urazy. Zwracają ponadto uwagę na istnienie prawdopodobnego związku pęcherzycy z nowotworami, co powinno skłaniać do pogłębienia diagnostyki onkologicznej u pacjentów z chorobami pęcherzowymi. Należy podkreślić także konieczność uważnej oceny długo utrzymujących się, niereagujących na leczenie zmian skórnych powstających w obrębie ran pooperacyjnych, które szczególnie w przypadku pęcherzycy liściastej mogą naśladować inne miejscowe powikłania pooperacyjne, co przyczynia się do opóźnienia procesu diagnostyczno-terapeutycznego potencjalnie zagrażającej życiu choroby pęcherzowej.

Konflikt interesów

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Piśmiennictwo

1. Zillikens D.: Choroby pęcherzowe autoimmunologiczne. [w:] Braun-Falco Dermatologia. W.H.C. Burgdorf, G. Plewig, H.H. Wolf, M. Landhaler (red.). Wydawnictwo Czelej, Lublin, 2010, 663-673.
2. Wolff K., Johnson R.A., Saavedra A.P.: Uwarunkowane genetycznie i nabyte choroby pęcherzowe. [w:] Fitzpatrik. Atlas i zarys dermatologii klinicznej. Wydawnictwo Czelej, Lublin, 2014, 96-101.
3. Kowalewski C., Dmochowski M., Placek W., Waszczykowska E., Nowicki R., Flisiak I. i inni: Diagnostyka i leczenie pęcherzycy – konsensus Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego. Przegl Dermatol 2014, 101, 147-155.
4. Vignale R., Espasandin J., Cassinelli A., Casella de Vilaboa E., Gonzalez V.: Pemphigus vulgaris after electrosurgery (thermal-heat therapy) of a basal cell carcinoma. Int J Dermatol 1993, 32, 307-308.
5. Fujimoto N., Takayama S., Hamaguchi Y., Fujimoto M., Tanaka T.: Pemphigus foliaceus associated with anti-NXP2 autoantibody-positive dermatomyositis. Acta Derm Venereol 2014, 94, 478-479.
6. Igawa K., Matsunaga T., Nishioka K.: Involvement of UV-irradiation in pemphigus foliaceus. JEADV 2004, 18, 216-217.
7. Marańska D., Łoza K., Gręda A.: Pęcherzyca liściasta u pacjenta z łuszczycą zwykłą. Przegl Dermatol 2010, 97, 43-47.
8. Chorzelski T., Jabłońska S., Beutner E., Kowalska M.: Can pemphigus be provoced by burn? Br J Dermatol 1971, 85, 320-325.
9. Olszewska M., Łabęcka H., Kołacińska-Strasz Z.: Badania nad odrębnością immunologiczną i kliniczną pęcherzycy zwykłej z izolowanym zajęciem błon śluzowych jamy ustnej. Przegl Dermatol 2006, 93, 239-243.
10. Cianchini G., Lembo L., Colonna L., Puddu P.: Pemphigus foliaceus induced by radiotherapy and responsive to dapson. J Dermatol Treat 2006, 17, 244-246.
11. Inadomi T.: A case of pemphigus foliaceus aggravated in an irradiated area by radiotherapy against breast cancer. Indian J Dermatol 2015, 60, 93-94.
12. Rotunda A.M., Bhupathy A.R., Dye R., Soriano T.T.: Pemphigus foliaceus masquerading as postoperative wound infection: report of case and review of the Koebner and related phenomenon following surgical procedures. Dermatol Surg 2005, 31, 226-231.
13. Inoaki M., Kaji K., Furuse S., Fujimoto A., Komatsu N., Takata M. i inni: Pemphigus foliaceus developing after metastasis of cutaneous squamous cell carcinoma to regional lymph nodes. J Am Acad Dermatol 2001, 45, 767-770.
14. Shinkuma S., Akiyama M., Torii-Saito N., Natsuga K., Tateishi Y.: Pemphigus foliaceus associated with oesophageal cancer. JEADV 2009, 23, 473-474.
15. Iwashita K., Matsuyama T., Akasaka E., Mizutani K., Yamamoto K., Kondoh A. i inni: The incidence of internal malignancies in autoimmune bullous diseases. Tokai J Exp Clin Med 2007, 32, 42-47.

Otrzymano: 8 IV 2015 r.
Zaakceptowano: 20 VIII 2015 r.
Copyright: © 2015 Polish Dermatological Association. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.


Quick links
© 2024 Termedia Sp. z o.o.
Developed by Bentus.