Po ćwierćwieczu szybkiego postępu w badaniach nad rakiem punkt ciężkości poszukiwań leków onkologicznych przesunął się z cytotoksycznej chemioterapii w stronę racjonalnego projektowania czynników nakierowanych na specyficzne cząsteczki. Złośliwa transformacja komórek jest procesem wieloetapowym, charakteryzującym się licznymi zmianami fenotypowymi i genotypowymi. Poznanie ich mechanizmów umożliwia wczesną interwencję.
Chemoprewencja to stosowanie farmakologicznych lub naturalnych czynników w celu zahamowania lub odwrócenia procesu kancerogenezy u osób o wysokim ryzyku rozwoju choroby nowotworowej. Koncepcja ta została sformułowana ponad 30 lat temu. Od tej pory opisano wiele związków, które wykazują zdolność hamowania wczesnych etapów kancerogenezy w modelach doświadczalnych. Są wśród nich zarówno uznane leki, jak tamoxifen, czy niesterodowe leki przeciwzapalne, jak i tzw. nieodżywcze składniki jadalnych owoców i warzyw oraz napojów (np. polifenole zawarte w zielonej herbacie). Związki te hamują proces nowotworowy za pośrednictwem różnych mechanizmów. Stwarza to możliwość doboru właściwego celu i modyfikacji zwiększającej skuteczność oddziaływania. Koncepcję chemoprewencji uwiarygodniły pozytywne wyniki badań klinicznych pacjentów z ryzykiem drugich nowotworów pierwotnych głowy i szyi, poddanych leczeniu retinoidami. Jednak tylko nieliczne, prowadzone do tej pory na szeroką skalę badania kliniczne, dały zadawalające wyniki. Jest to m.in. związane z brakiem precyzyjnych biomarkerów, pozwalających monitorować efekty działania czynników chemoprewencyjnych. Nie zmienia to faktu, że mimo istniejących trudności czynniki chemoprewencyjne można określić jako leki XXI wieku. Artykuł omawia problemy i perspektywy stosowania strategii chemoprewencyjnej, szczególnie w odniesieniu do nowotworów głowy i szyi.