eISSN: 2084-9885
ISSN: 1896-6764
Neuropsychiatria i Neuropsychologia/Neuropsychiatry and Neuropsychology
Current issue Archive Manuscripts accepted About the journal Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors
SCImago Journal & Country Rank
3-4/2011
vol. 6
 
Share:
Share:
more
 
 

Original article
Chronotypes and sleep deprivation among adolescents

Jolanta B. Zawilska
,
Paulina Półchłopek
,
Paulina Kuna
,
Dariusz Andrzejczak

Neuropsychiatria i Neuropsychologia 2011; 6, 3–4: 159–165
Online publish date: 2012/02/14
Article file
- Chronotypy.pdf  [0.18 MB]
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 

Wstęp

Wyniki badań z ostatnich kilkunastu lat zwracają uwagę na rozpowszechnienie zaburzeń snu wśród młodzieży. Deprywacja snu, sen niedający wypoczynku, nadmierna senność w ciągu dnia stanowią istotny problem w tej grupie wiekowej (Vignau i wsp. 1997; Kasperczyk i wsp. 2006; Kaneita i wsp. 2006; Buysse i wsp. 2008; Moore i Meltzer 2008; Roane i Taylor 2008; Fernández-Mendoza i wsp. 2009). Sugeruje się, że deficyt snu, który często występuje u młodzieży, może w znacznym stopniu wpływać nie tylko na postępy w nauce, lecz także na zdrowie psychiczne i fizyczne (Millman 2005; Pagel i wsp. 2007; Blunden i Chervin 2008; Buysse i wsp. 2008; Moore i Meltzer 2008; Roane i Taylor 2008; Fernández-Mendoza i wsp. 2009; Noland i wsp. 2009; Pagel i Kwiatkowski 2010). Jako główne czynniki wpływające na skrócenie snu nocnego wymienia się późną aktywność wieczorną (w tym korzystanie z Internetu, telefonów komórkowych, gier komputerowych; oglądanie filmów i programów telewizyjnych), wczesne godziny rozpoczęcia obowiązkowej nauki w placówkach oświatowych, dużą liczbę obowiązków szkolnych i domowych oraz opóźnienie fazy snu (phase delay) (Hansen i wsp. 2005; Buysse i wsp. 2008; Moore i Meltzer 2008; Roberts i wsp. 2009; Cain i Gradisar 2010). Część zaburzeń wydaje się mieć związek z relacjami społecznymi, statusem socjoekonomicznym (w tym koniecznością dodatkowej pracy), konsumpcją środków mających poprawić koncentrację i zmniejszyć senność (Pagel i wsp. 2007; Moore i Meltzer 2008). Podkreśla się także potencjalne znaczenie zmian psychologicznych, które zachodzą w okresie dojrzewania, oraz różnic w rytmice okołodobowej pomiędzy nastolatkami a osobami dorosłymi bądź dziećmi (Roenneberg i wsp. 2007; Hoban 2010).

Na podstawie różnic międzyosobniczych w zakresie indywidualnych preferencji pór zasypiania i budzenia się oraz aktywności psychofizycznej wyodrębniono odmienne typy aktywności dobowej, zwane chronotypami: skrajnie poranne, umiarkowanie poranne, pośrednie, umiarkowanie wieczorne i skrajnie wieczorne (Roenneberg i wsp. 2003, 2007; Zawilska i wsp. 2008). U podłoża międzyosobniczych różnic w rytmice okołodobowej leżą czynniki genetyczne, płeć, wiek oraz czynniki społeczno-ekonomiczno-cywilizacyjne. Sądzi się, że osoby o skrajnych chronotypach mogą mieć kłopoty z dostosowaniem swojej aktywności psychofizycznej do czasowych ram zajęć zawodowych, społecznych i rekreacyjnych (Wittmann i wsp. 2006; Roenneberg i wsp. 2007).

Celem pracy była analiza chronobiologicznych parametrów snu (długość snu i środkowy czas snu) i subiektywnej oceny problemów ze snem u młodzieży licealnej oraz próba korelacji pomiędzy chronotypem a deprywacją snu.

Materiał i metody

Badania przeprowadzono metodą ankietową w okresie od lutego do kwietnia 2010 r. na 369 dziewczętach i 202 chłopcach w wieku 17–19 lat, uczniach II i III klasy sześciu liceów ogólnokształcących. Wykorzystano następujące ankiety: Kwestionariusz Rytmu Aktywności Dobowej (KRAD), będący polską adaptacją kwestionariusza Morningness–Eveningness Questionnaire (Jankowski i Ciarkowska 2008), Monachijski Kwestionariusz Chronotypu (MCQ; Roenneberg i wsp. 2003), ankietę oceny problemów ze snem; kwestionariusz Skali Nasilenia Bezsenności (Insomnia Severity Index – ISI; Bastien i wsp. 2001). Badanie przeprowadzono za zgodą Komisji Bioetycznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (RNN/82/09/KE).

Wyniki uzyskane w ankietach analizowano z użyciem arkusza kalkulacyjnego Microsoft Excel oraz programów statystycznych GraphPad InStat wersja 3.05 dla Windows 95 (GraphPad Software, San Diego, Kalifornia, USA). Do obliczeń znamienności statystycznej różnic pomiędzy grupami stosowano test t-Studenta (dla porównania dwóch grup) lub test ANOVA, a następnie test Studenta-Newmana-Keulsa (przy porównaniach więcej niż dwóch grup). Do oceny korelacji pomiędzy wartościami ISI i wynikami KRAD zastosowano program GraphPad Prism wersja 4.00 dla Windows 95 (GraphPad Software, San Diego, Kalifornia, USA).

Wyniki

Rozkład chronotypów



Rozkład chronotypów oceniano, opierając się na danych uzyskanych z ankiet KRAD. W badanej populacji dominował chronotyp pośredni, który występował u 65,6% dziewcząt i 66,3% chłopców. Chronotyp umiarkowanie poranny wykazywało 27,4% dziewcząt i 23,8% chłopców. Chronotyp umiarkowanie wieczorny występował u 4,3% dziewcząt i 8,4% chłopców. Najrzadziej występowały chronotypy skrajne: zdecydowanie poranny – u 2,2% dziewcząt i 1,5% chłopców, oraz zdecydowanie wieczorny – u 0,5% dziewcząt.

Długość i środkowy czas snu

Do oceny długości snu i środkowego czasu snu wykorzystano dane z kwestionariusza MCQ. Średnia subiektywna długość snu w dni zajęć szkolnych (od poniedziałku do piątku) w populacji dziewcząt wynosiła 411 ±84 min, a chłopców – 419 ±96 min. Statystycznie znamiennie wydłużała się ona w soboty i niedziele, średnio o ok. 2 godziny: dziewczęta – 533 ±91 min*, chłopcy – 533 ±98*; *p < 0,05 względem wartości dla dni zajęć szkolnych (ryc. 1.). Największe różnice w długości snu pomiędzy weekendem a dniami zajęć szkolnych występowały u osób z chronotypem wieczornym, a najmniejsze – z chronotypem zdecydowanie porannym (tab. 1.).

Środkowy czas snu to punkt środkowy pomiędzy zaśnięciem a wybudzeniem badanej osoby. W badaniach chronobiologicznych służy do oceny fazy snu. W badanej grupie młodzieży licealnej środkowy czas snu w dni zajęć szkolnych przypadał na godziny: dziewczęta – 03:09 ±46 min, chłopcy – 03:27 ±53 min. W dni wolne od zajęć szkolnych był statystycznie znamiennie opóźniony o ok. 2 godziny: dziewczęta – 05:11 ±77* min, chłopcy – 05:33 ±83* min; *p < 0,05 względem wartości dla dni zajęć szkolnych (ryc. 2.). Środkowy czas snu chłopców znamiennie różnił się od środkowego czasu snu dziewcząt (pon.–pt.: t = 4,23, p < 0,0001; sob.–niedz.: t = 3,21, p = 0,0014). Największe różnice pomiędzy środkowymi czasami snu w weekendy a dniami zajęć szkolnych występowały u osób z chronotypem wieczornym, a najmniejsze – z chronotypem porannym (tab. 2.).

Problemy związane ze snem w ocenie własnej młodzieży

U 13% respondentów punktacja wg ISI przekraczała wartość progową. Ponadto 46% dziewcząt i 38% chłopców uzyskało 8–14 punktów w ISI. Analiza korelacji pomiędzy wartościami ISI i KRAD wykazała znamienny związek pomiędzy tymi parametrami: r = –0,277; 95% CI: od –0,384 do –0,164. Wśród problemów związanych ze snem wymienianych przez młodzież dominowały nadmierna senność i napady senności w ciągu dnia (tab. 3.). Prawie połowa dziewcząt (44%) i 30% chłopców deklarowało, że nadmierna senność w ciągu dnia dokucza im co najmniej raz w tygodniu. Tylko 3,5% dziewcząt i 11,3% chłopców nigdy nie miało problemów z napadami senności w ciągu dnia, a prawie co 9. badana osoba podała, że zmagała się z tym problemem codziennie.

Dyskusja

Uważa się, że optymalny czas snu dla osób dorosłych wynosi 7–8 godzin, a dla młodzieży w okresie dojrzewania 8–9 godzin w ciągu nocy (Ferrara i De Gennaro 2001; Moore i Meltzer 2008; Bixler 2009; McLaughlin Crabtree i Williams 2009; Noland i wsp. 2009; Roberts i wsp. 2009). Dane epidemiologiczne zwracają uwagę na stały wzrost odsetka populacji ogólnej (w tym młodzieży), która cierpi na przewlekły, narastający niedobór snu (Gibson i wsp. 2006; Kaneita i wsp. 2006; Bixler 2009; Noland i wsp. 2009). Przedstawiona w pracy analiza długości snu i środkowego czasu snu wskazuje na pogłębiający się w ciągu tygodnia niedobór snu u uczniów II i III klas licealnych. W dni wolne od zajęć uczniowie chodzili spać o późniejszych porach i budzili się później, znacznie wydłużał się ich sen nocny. Powyższe obserwacje dowodzą, że młodzież usiłuje odzyskać godziny snu stracone w ciągu tygodnia zajęć szkolnych. Brak znamiennych różnic pomiędzy respondentami sześciu szkół ogólnokształcących oraz podobne zmiany występujące u obojga płci wskazują na rozpowszechnienie tego zjawiska. Zjawisko kompensacji przez młodzież niedoborów snu poprzez wydłużanie snu nocnego w czasie dni wolnych od zajęć szkolnych opisywali inni autorzy (Saarenpää-Heikkilä i wsp. 1995; Giannotti i wsp. 2002; Carskadon i wsp. 2004; Hansen i wsp. 2005; Liu i wsp. 2008; Hoban 2010). Na pogłębiający się w czasie tygodnia niedobór snu wskazują także wyniki analizy danych z kwestionariuszy oceny problemów ze snem i skali nasilenia bezsenności. Najczęstszą dolegliwością podawaną przez uczniów była nadmierna senność i napady senności w ciągu dnia, które prawdopodobnie były wynikiem niedostatecznej ilości snu nocnego. Podobny obraz wyłania się z prac innych badaczy (Wolfson i Carskadon 1998; Fredriksen i wsp. 2004; O’Brien i Mindell 2005; Oginska i Pokorski 2006; Chung i Cheung 2008).

Wzór snu u młodzieży i ich rytmy dobowe różnią się od tych występujących u dzieci czy osób dorosłych (Mantz i wsp. 2000; Giannotti i wsp. 2002; Roenneberg i wsp. 2003, 2007; Moore i Meltzer 2008; Zawilska i wsp. 2008; Hoban 2010). Dorastająca młodzież preferuje późne godziny zasypiania (nawet w nocy) i późne godziny budzenia się, co jest typowe dla tej grupy wiekowej. U podłoża opóźnienia cyklu fazy snu i godziny budzenia się może leżeć wiele czynników, w tym m.in. czynniki społeczne oraz zmiany w rzeczywistym cyklu endogennego zegara biologicznego (Giannotti i wsp. 2002; Wolfson i Carskadon 2003; Millman 2005; Megdal i Schernhammer 2007; Moore i Melzer 2008; Noland i wsp. 2009; Pagel i Kwiatkowski 2010). Wyniki badań chronobiologicznych sugerują, iż zjawisko deprywacji snu i jego konsekwencje mogą stanowić większy problem dla osób z chronotypami wieczornymi niż porannymi (Roenneberg i wsp. 2003; Wittmann i wsp. 2006; Megdal i Schernhammer 2007). Uzyskane przez autorów niniejszej pracy dane dowodzą, że istnieje istotny związek pomiędzy chronotypem a deprywacją snu. Najbardziej widoczne różnice w długości snu pomiędzy weekendami a dniami zajęć szkolnych występowały u uczniów z chronotypem wieczornym. Podobne obserwacje opublikował zespół prof. Roenneberga (Roenneberg i wsp. 2003). Giannotti i wsp. (2002) w badaniu przeprowadzonym na młodzieży w wieku 14–19 lat stwierdzili, że u osób o chronotypach wieczornych rytm sen–czuwanie często był nieregularny. Ponadto częściej niż inni rówieśnicy uskarżali się oni na senność w ciągu dnia, odczuwali konieczność drzemek oraz zgłaszali większe problemy z koncentracją i mieli słabsze wyniki w nauce.

Długotrwała deprywacja snu może pociągać za sobą poważne konsekwencje zdrowotne i społeczne. Dane epidemiologiczne wskazują m.in. na związek pomiędzy deprywacją snu a otyłością (Megdal i Schernhammer 2007; Wing i wsp. 2009), zaburzeniami afektywnymi o charakterze lękowo-depresyjnym (Taylor i wsp. 2005; Buysse i wsp. 2008; Roane i Taylor 2008; Roberts i wsp. 2009; Talbot i wsp. 2010), zaburzeniami zachowania (impulsywność, agresja), trudnościami w radzeniu sobie ze stresem (Noland i wsp. 2009; Abe i wsp. 2010; Lund i wsp. 2010), podejmowaniem ryzykownych zachowań i stosowaniem środków psychoaktywnych (Johnson i wsp. 2001; Taylor i Bramoweth 2010). Niedobór snu zmniejsza stopień konsolidacji pamięci i ujemnie wpływa na koncentrację, funkcje poznawcze oraz proces uczenia się, prowadząc do pogorszenia wyników w nauce (Wolfson i Carskadon 2003; Millman 2005; Curcio i wsp. 2006; Hoban 2010; Pagel i Kwiatkowski 2010). Powyższe dane w powiązaniu z rozpowszechnieniem zjawiska deprywacji snu u młodzieży wskazują na konieczność podejmowania działań profilaktyczno-edukacyjnych w celu poprawy higieny snu i zapobiegania krótko- i długoterminowym skutkom zdrowotnym niedoboru snu.



Praca finansowana przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi (503/3-011-01/503-01).

Piśmiennictwo

 1. Abe T, Hagihara A, Nobutomo K. Sleep patterns and impulse control among Japanese junior high school students. J Adolesc 2010; 33: 633-641.  

2. Bastien CH, Vallie`res A, Morin CM. Validation of the Insomnia Severity Index as an outcome measure for insomnia research. Sleep Med 2001; 2: 297-307.  

3. Bixler E. Sleep and society: an epidemiological perspective. Sleep Med 2009; 10 Suppl 1: S3-6.  

4. Blunden SL, Chervin RD. Sleep problems are associated with poor outcomes in remedial teaching programmes: a preliminary study. J Paediatr Child Health 2008; 44: 237-242.  

5. Buysse DJ, Angst J, Gamma A, et al. Prevalence, course, and comorbidity of insomnia and depression in young adults. Sleep 2008; 31: 473-480.  

6. Cain N, Gradisar M. Electronic media use and sleep in school-aged children and adolescents: a review. Sleep Med 2010; 11: 735-742.  

7. Carskadon MA, Acebo C, Jenni OG. Regulation of adolescent sleep: implications for behavior. Ann N Y Acad Sci 2004; 1021: 276-291.  

8. Chung KF, Cheung MM. Sleep-wake patterns and sleep disturbance among Hong Kong Chinese adolescents. Sleep 2008; 31: 185-194.  

9. Curcio G, Ferrara M, De Gennaro L. Sleep loss, learning capacity and academic performance. Sleep Med Rev 2006; 10: 323-337.

10. Fernández-Mendoza J, Vela-Bueno A, Vgontzas AN, et al. Nighttime sleep and daytime functioning correlates of the insomnia complaint in young adults. J Adolesc 2009; 32: 1059-1074.

11. Ferrara M, De Gennaro L. How much sleep do we need? Sleep Med Rev 2001; 5: 155-179.

12. Fredriksen K, Rhodes J, Reddy R, Way N. Sleepless in Chicago: tracking the effects of adolescent sleep loss during the middle school years. Child Dev 2004; 75: 84-95.

13. Giannotti F, Cortesi F, Sebastiani T, Ottaviano S. Circadian preference, sleep and daytime behaviour in adolescence. J Sleep Res 2002; 11: 191-199.

14. Gibson ES, Powles AC, Thabane L, et al. “Sleepiness” is serious in adolescence: two surveys of 3235 Canadian students. BMC Public Health 2006; 6: 116.

15. Hansen M, Janssen I, Schiff A, et al. The impact of school daily schedule on adolescent sleep. Pediatrics 2005; 115: 1555-1561.

16. Hoban TF. Sleep disorders in children. Ann N Y Acad Sci 2010; 1184: 1-14.

17. Jankowski KS, Ciarkowska W. Diurnal variation in energetic arousal, tense arousal, and hedonic tone in extreme morning and evening types. Chronobiol Int 2008; 25: 577-595.

18. Johnson EO, Breslau N. Sleep problems and substance use in adolescence. Drug Alcohol Depend 2001; 64: 1-7.

19. Kaneita Y, Ohida T, Osaki Y, et al. Insomnia among Japanese adolescents: a nationwide representative survey. Sleep 2006; 29: 1543-1550.

20. Kasperczyk J, Josko J, Cichoń-Lenart A, Lenart J. Epidemiologia zaburzeń snu u młodzieży mieszkającej na Górnym Śląsku. Sen 2006; 6: 8-13.

21. Liu X, Zhao Z, Jia C, Buysse DJ. Sleep patterns and problems among Chinese adolescents. Pediatrics 2008; 121: 1165-1173.

22. Lund HG, Reider BD, Whiting AB, Prichard JR. Sleep patterns and predictors of disturbed sleep in a large population of college students. J Adolesc Health 2010; 46: 124-132.

23. Mantz J, Muzet A, Winter AS. The characteristics of sleep-wake rhythm in adolescents aged 15-20 years. A survey made at school during ten consecutive days. Arch Pediatr 2000; 7: 256-262 [Article in French].

24. McLaughlin Crabtree V, Williams NA. Normal sleep in children and adolescents. Child Adolesc Psychiatr Clin N Am 2009; 18: 799-811.

25. Megdal SP, Schernhammer ES. Correlates for poor sleepers in a Los Angeles high school. Sleep Med 2007; 9: 60-63.

26. Millman RP; Working Group on Sleepiness in Adolescents/Young Adults; AAP Committee on Adolescence. Excessive sleepiness in adolescents and young adults: causes, consequences, and treatment. Pediatrics 2005; 115: 1774-1786.

27. Moore M, Meltzer LJ. The sleepy adolescent: causes and consequences of sleepiness in teens. Paediatr Respir Rev 2008; 9: 114-121.

28. Noland H, Price JH, Dake J, Telljohann SK. Adolescents’ sleep behaviors and perceptions of sleep. J Sch Health 2009; 79: 224-230.

29. O'Brien EM, Mindell JA. Sleep and risk-taking behavior in adolescents. Behav Sleep Med 2005; 3: 113-133.

30. Oginska H, Pokorski J. Fatigue and mood correlates of sleep length in three age-social groups: school children, students, and employees. Chronobiol Int 2006; 23: 1317-1328.

31. Pagel JF, Kwiatkowski CF. Sleep complaints affecting school performance at different educational levels. Front Neurol 2010; 1: 125.

32. Pagel JF, Forister N, Kwiatkowki C. Adolescent sleep disturbance and school performance: the confounding variable of socioeconomics. J Clin Sleep Med 2007; 3: 19-23.

33. Roane BM, Taylor DJ. Adolescent insomnia as a risk factor for early adult depression and substance abuse. Sleep 2008; 31: 1351-1356.

34. Roberts RE, Roberts CR, Duong HT. Sleep in adolescence: prospective data on sleep deprivation, health and functioning. J Adolesc 2009; 32: 1045-1057.

35. Roenneberg T, Kuehnle T, Juda M, et al. Epidemiology of the human circadian clock. Sleep Med Rev 2007; 11: 429-438.

36. Roenneberg T, Wirz-Justice A, Merrow M. Life between clocks: daily temporal patterns of human chronotypes. J Biol Rhythms 2003; 18: 80-90.

37. Saarenpää-Heikkilä OA, Rintahaka PJ, Laippala PJ, Koivikko MJ. Sleep habits and disorders in Finnish schoolchildren. J Sleep Res 1995; 4: 173-182.

38. Talbot LS, McGlinchey EL, Kaplan KA, et al. Sleep deprivation in adolescents and adults: changes in affect. Emotion 2010; 10: 831-841.

39. Taylor DJ, Bramoweth AD. Patterns and consequences of inadequate sleep in college students: substance use and motor vehicle accidents. J Adolesc Health 2010; 46: 610-612.

40. Taylor DJ, Lichstein KL, Durrence HH, et al. Epidemiology of insomnia, depression, and anxiety. Sleep 2005; 28: 1457-1464.

41. Vignau J, Bailly D, Duhamel A, et al. Epidemiologic study of sleep quality and troubles in French secondary school adolescents. J Adolesc Health 1997; 21: 343-350.

42. Wing YK, Li SX, Li AM, et al. The effect of weekend and holiday sleep compensation on childhood overweight and obesity. Pediatrics 2009; 124: e994-e1000.

43. Wittmann M, Dinich J, Merrow M, Roenneberg T. Social jetlag: misalignment of biological and social time. Chronobiol Int 2006; 23: 497-509.

44. Wolfson AR, Carskadon MA. Sleep schedules and daytime functioning in adolescents. Child Dev 1998; 69: 875-887.

45. Wolfson AR, Carskadon MA. Understanding adolescents’ sleep patterns and school performance: a critical appraisal. Sleep Med Rev 2003; 7: 491-506.

46. Zawilska JB, Żytkowski A, Woldan-Tambor A i wsp. Okołodobowy rytm aktywności (chronotyp) a pora i długość snu u młodzieży i osób dorosłych. Sen 2008; 8: 61-66.
Copyright: © 2012 Termedia Sp. z o. o. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.
Quick links
© 2019 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe