en POLSKI
eISSN: 2084-9834
ISSN: 0034-6233
Reumatologia/Rheumatology
Current issue Archive Manuscripts accepted About the journal Supplements Editorial board Reviewers Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors Ethical standards and procedures
SCImago Journal & Country Rank


 
3/2007
vol. 45
 
Share:
Share:
more
 
 

Bone turnover markers in rheumatoid arthritis patients

Kinga Lis

Reumatologia 2007; 45, 3: 132–136
Online publish date: 2007/07/02
Article file
- Wybrane.pdf  [0.06 MB]
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 
Wprowadzenie

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, zapalną chorobą układową tkanki łącznej o podłożu immunologicznym. Charakteryzuje się symetrycznym zapaleniem stawów, występowaniem nadżerek na powierzchniach stawowych kości, zmian pozastawowych i powikłań układowych. Klinicznie choroba przejawia się deformacjami i upośledzeniem funkcji narządów ruchu, prowadząc do niepełnosprawności, kalectwa i przedwczesnej śmierci [1, 2].
Szacuje się, że na RZS choruje ok. 1–3% ogółu ludności, częstość zachorowania zaś zwiększa się wraz z wiekiem, osiągając szczyt pomiędzy 25. a 60. rokiem życia [3]. Zaobserwowano również, że kobiety w wieku przedmenopauzalnym chorują 2–3 razy częściej niż mężczyźni [4].
Zmiany w strukturach stawowych i tkance łącznej zachodzące w przebiegu RZS są wynikiem przewlekłego, immunozależnego procesu zapalnego. Rozrastająca się w wyniku zapalenia błona maziowa wydziela liczne cytokiny i enzymy proteolityczne, powodujące m.in. postępującą degradację tkanki kostnej prowadzącą do osteoporozy [2, 5, 6].
Radiologiczny obraz destrukcji stawu w przebiegu RZS charakteryzuje się postępującym zwężeniem szpary stawowej, osteoporozą okołostawową oraz powstawaniem jamek kostnych otoczonych obwódką osteoporotyczną, tzw. geod zapalnych i nadżerek kostnych. Zwężenie szpary stawowej jest wynikiem postępującego ubytku chrząstki stawowej. Geody powstają jako skutek niszczenia podkorowego kości, a nadżerki kostne są spowodowane degradacją tkanki kostnej od strony stawu [3, 4, 7].

Cel pracy

Celem pracy jest ocena metabolizmu tkanki kostnej u kobiet chorych na reumatoidalne zapalenie stawów w porównaniu z kobietami zdrowymi. Zbadano również zależność przemian metabolicznych tkanki kostnej od obecności lub braku czynnika reumatoidalnego oraz stanu zapalnego wyrażonego poprzez stężenie białka C-reaktywnego w surowicy.

Materiał i metody

Grupę badaną stanowiło 31 kobiet z rozpoznanym reumatoidalnym zapaleniem stawów w wieku 25–75 lat. Jako grupę kontrolną przebadano 35 klinicznie zdrowych kobiet w wieku 42–62 lat.
Od wszystkich kobiet pobrano do badania 5 ml krwi żylnej, z żyły łokciowej, w warunkach standardowych, w celu uzyskania surowicy. Zastosowano suche, szklane probówki zamkniętego systemu pobierania krwi Vacutiner (Becton Dickinson). Próbki surowicy przechowywano w temperaturze minus 70°C do czasu wykonania oznaczeń.
W materiale badanym oznaczono stężenie wskaźnika resorpcji tkanki kostnej C-końcowych usieciowanych telopeptydów kolagenu typu I (CTx), wskaźnika tworzenia tkanki kostnej osteokalcyny (Oc), stężenie białka C-reaktywnego (CRP), a u kobiet chorych dodatkowo oznaczono obecność czynnika reumatoidalnego (RF). Badania wykonano w jednej serii.
Stężenie CTx oznaczono zestawem Serum Cross Laps One Step ELISA (Nordic Bioscience). Obecność czynnika reumatoidalnego w klasie IgM oceniono zestawem ELISA (IMTEC Immunodiagnostika GmbH). Stężenie białka CRP oznaczono wysoko czułą metodą immunonefelometryczną z wykorzystaniem zestawu hsCRP CardioPhase (Dade Behring). Stężenie osteokalcyny oznaczono metodą immunoluminescencyjną zestawem LUMItest Osteocalcin (BRAHMS Diagnostica).
Analizę statystyczną otrzymanych wyników przeprowadzono za pomocą testu t-Studenta dla prób niezależnych (przy przedziale ufności 95%) oraz korelacji liniowej Pearsona.

Wyniki

Średni wiek kobiet chorych na RZS i zdrowych był porównywalny. Stężenie CTx w surowicy kobiet chorych było znamiennie wyższe niż w surowicy kobiet zdrowych przy porównywalnym, w obydwu grupach, stężeniu osteokalcyny. Stężenie białka CRP było znamiennie wyższe w surowicy kobiet chorych (tab. I).
W grupie kobiet chorych na RZS nie zaobserwowano znamiennych zależności między badanymi parametrami. Stężenie osteokalcyny w surowicy kobiet zdrowych wykazywało znamienną korelację dodatnią z wiekiem tych kobiet (R=0,39; p≤0,05) oraz ze stężeniem CTx w ich surowicy (R=0,62; p≤0,05).
W surowicach ponad 45% kobiet chorych wykazano obecność czynnika reumatoidalnego (RF) w klasie IgM. Pacjentki z seropozytywną i seronegatywną postacią choroby były w porównywalnym wieku. Nie zaobserwowano, aby stężenie CTx w surowicy kobiet z obecnym czynnikiem reumatoidalnym różniło się znamiennie od obserwowanego w surowicy chorych z nieobecnym czynnikiem RF. Stężenie osteokalcyny w surowicy kobiet chorych z obydwu grup było porównywalne. Kobiety z seropozytywną postacią RZS charakteryzowało statystycznie istotnie wyższe stężenie CRP w stosunku do obserwowanego w surowicy kobiet z seronegatywną postacią choroby (tab. II).
W grupie chorych z czynnikiem reumatoidalnym w surowicy nie zaobserwowano znamiennych zależności pomiędzy badanymi parametrami. U kobiet z seronegatywną postacią RZS wykazano jedynie znamienny wzrost stężenia CRP z wiekiem (R=0,56; p≤0,05).

Dyskusja

Reumatoidalne zapalenie stawów jest heterogenną, przewlekłą, immunozależną chorobą zapalną o niewyjaśnionej ostatecznie etiologii [2, 8]. Jednym z powikłań RZS jest osteoporoza, mająca wtórny charakter pozapalny [5, 6]. Zaburzenia metabolizmu tkanki kostnej, przejawiające się ubytkiem masy kostnej, mogą występować lokalnie w obszarach zapalenia lub też przyjmować postać uogólnioną [2].
Badając metabolizm tkanki kostnej u kobiet chorych na RZS, Suzuki i wsp. [9] zaobserwowali nasiloną resorpcję tkanki kostnej w stosunku do obserwowanej u kobiet zdrowych, przy podobnym tempie procesów kościotworzenia w obydwu grupach. Zależność ta była szczególnie wyraźna u kobiet przed menopauzą. Także Garnero i wsp. [10] u kobiet chorych na reumatoidalne zapalenie stawów wykazali wyższe stężenie CTx w surowicy niż u kobiet zdrowych. Podobnie badania przeprowadzone w niniejszej pracy sugerują nasiloną degradację tkanki kostnej, obrazowaną przez znamiennie wyższe stężenie CTx w surowicy kobiet chorych niż u kobiet zdrowych. Biorąc pod uwagę porównywalne stężenie osteokalcyny w surowicy kobiet z obydwu grup, można przypuszczać, że u kobiet chorych procesy odbudowy tkanki kostnej nie nadążają za jej utratą. Potwierdzać to może także brak korelacji pomiędzy stężeniem CTx i osteokalcyny w surowicy kobiet chorych, przy znamiennej zależności dodatniej pomiędzy tymi parametrami, jaką zaobserwowano w grupie kobiet zdrowych. Ravn i wsp. [11, 12] również opisywali dodatnią korelację pomiędzy stężeniem osteokalcyny i CTx w surowicy zdrowych kobiet w okresie pomenopauzalnym.
Reumatoidalne zapalenie stawów jest chorobą wyrażającą się uogólnionym procesem zapalnym. Jak zaobserwowano w niniejszej pracy, stężenie białka C-reaktywnego w surowicy kobiet chorych na RZS było znacznie wyższe w porównaniu ze stężeniem CRP u kobiet zdrowych. Korczowska i wsp. [17] także zanotowali zwiększone stężenie białka C-reaktywnego oraz innych białek ostrej fazy u chorych na RZS w porównaniu z grupą kontrolną, ponadto wraz z obniżeniem stężenia białek ostrej fazy stwierdza się zmniejszenie liczby zajętych chorobą stawów [17].
Aman i wsp. [18] oraz Green [15] zaobserwowali, że dla RZS charakterystyczne jest stopniowe zmniejszenie gęstości kości, korelujące z nasileniem procesów zapalnych, a stężenie CRP może być przydatne przy przewidywaniu utraty masy tkanki kostnej i koreluje dodatnio z zaawansowaniem zmian w obrazie radiologicznym. Badania przeprowadzone w niniejszej pracy nie potwierdziły tej zależności, nie zaobserwowano bowiem żadnej statystycznie znamiennej zależności pomiędzy stężeniem białka CRP a poziomem oznaczonych wskaźników przebudowy tkanki kostnej.
Szacuje się, że czynnik reumatoidalny występuje w ok. 75–85% przypadków RZS, a we wczesnej fazie choroby jedynie u 25–30% chorych, ponadto obecność tego czynnika stwierdza się także w wielu innych jednostkach chorobowych oraz u ok. 3–5% ludzi zdrowych [4, 8, 13]. Także w niniejszej pracy obecność czynnika reumatoidalnego wykazano jedynie u ok. 45% kobiet chorych.
Według Gburka [14] oraz Greena [15] zmiany metaboliczne w kościach występują częściej w seropozytywnej grupie osób chorych na RZS niż w grupie seronegatywnej. W niniejszej pracy nie stwierdzono znamiennych różnic w stężeniu CTx bądź osteokalcyny w surowicy kobiet chorych na postać seropozytywną i seronegatywną RZS. Potwierdza to obserwacje Barlanda i wsp. [16], wg których obecność lub brak czynnika reumatoidalnego w surowicy nie może stanowić ani kryterium rozpoznania RZS, ani też nie pozwala wnioskować o tempie przemian metabolicznych tkanki kostnej w przebiegu tej choroby. Także w dyskutowanej pracy stężenia wskaźników przebudowy tkanki kostnej w grupie seropozytywnej i seronegatywnej były podobne. Obecność czynnika reumatoidalnego w surowicy zdaje się zatem nie mieć wpływu na tempo przebudowy tkanki kostnej.
Wydaje się, że bardziej nasilony proces zapalny jest charakterystyczny dla osób chorych z obecnym w surowicy czynnikiem reumatoidalnym. Zdaniem Amana i wsp. [18] znacznie podwyższone stężenie CRP występuje u chorych z seropozytywną postacią RZS.
Szacuje się, że u 75% chorych na reumatoidalne zapalenie stawów obecne są cechy uogólnionej osteopatii. Wyniki badań własnych wskazują na występowanie rozprzężenia procesu przebudowy kości w RZS, którego cechą charakterystyczną jest znaczna przewaga resorpcji nad kościotworzeniem.

Wnioski

Wysokie stężenie CTx w surowicy kobiet chorych na reumatoidalne zapalenie stawów, przy podobnym stężeniu osteokalcyny, w porównaniu ze stężeniem tych wskaźników w surowicy kobiet zdrowych przemawia za nasiloną resorpcją tkanki kostnej. Brak korelacji pomiędzy stężeniem CTx i osteokalcyny u pacjentek z RZS sugeruje rozprzężenie procesów kościotworzenia i kościodestrukcji w grupie badanej. Nie wydaje się, że tempo przebudowy tkanki kostnej w przebiegu RZS jest uzależnione od nasilenia procesu zapalnego. Otrzymane wyniki sugerują, iż jest ono niezależne od obecności czynnika reumatoidalnego w surowicy.

Piśmiennictwo

1. Filipowicz-Sosnowska A, Stanisławska-Biernat E, Zubrzycka-Sienkiewicz A. Reumatoidalne zapalenie stawów. Reumatologia 2000; 38S: 8-12.
2. Lewicki M, Lewicka K, Goździk J, Kucharz EJ. Patogeneza powstawania zmian kostnych u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów. Przegl Lek 2002; 59: 912-914.
3. Kokot F. Choroby wewnętrzne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000; 531-548.
4. Vikingsoon A, Graziano FM. Reumatoidalne zapalenie stawów. Wpływ wczesnego rozpoznania na odległe wyniki leczenia. Medycyna po Dyplomie 1994; 3: 141-146.
5. Musiał J, Tłustochowicz W, Lorenc RS. Osteoporoza w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Osteoforum – Terapia 1997.
6. Korczowska I, Łącki JK, Leszczyński P, Mackiewicz SH. Metabolizm tkanki kostnej u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów leczonych glikokortykosteroidami. Pol Arch Med Wewn 2000; 2: 455-463.
7. Zimmermann-Górska I. Choroby reumatyczne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000; 290-295.
8. van Boekel M, Vossenaar ER, van den Hoogen FHJ, van Venrooij WJ. Autoantibody systems in rheumatoid arthritis: specificity, sensitivity and diagnostic value. Arthritis Rheum 2002; 4: 87-93.
9. Suzuki M, Takahashi M, Miyomoto S, et al. The effects of menopausal status and disease activity on biochemical markers of bone metabolism in female patients with rheumatoid arthritis. Br J Rheumatol 1998; 37: 653-658.
10. Garnero P, Jouvenne P, Buchs N, et al. Uncoupling of bone metabolism in rheumatoid arthritis patients with or without joint destruction: assessment with serum type I collagen breakdown products. Bone 1999; 24: 381-385.
11. Ravn P, Rix M, Andreassen H, et al. High bone turnover is associated with low mass and spinal fracture in postmenopausal women. Calcif Tissue Int 1997; 60: 255-260.
12. Ravn P, Fledelius C, Rosenquist C, et al. High bone turnover is associated with low mass in both pre- and postmenopausal women. Bone 1996; 19: 291-298.
13. Filipowicz-Sosnowska A, Przygodzka M, Ząbek J. Wczesne reumatoidalne zapalenie stawów w aspekcie diagnostyki różnicowej. Reumatologia 2001; 39: 3-13.
14. Gburek Z. Zmiany w tkance kostnej w niektórych chorobach narządów wewnętrznych. Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1990; 5-15, 50-54.
15. Green MJ. Bone changes in early rheumatoid arthritis. Best Practice Res Clin Rheum 2001; 15: 105-123.
16. Barland P, Lipstein E. Selection and use of laboratory tests in the rheumatic disease. Am J Med 1996; 100 (SA2): 16-22.
17. Korczowska I, Hrycaj P, Łącki JK. Zmiany wskaźników biochemicznych metabolizmu tkanki kostnej u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów leczonych infliksymabem. Pol Arch Med Wewn 2004; 6: 673-677.
18. Aman S, Paimela L, Reisalo-Repo M, et al. Prediction of disease progression in early rheumatoid arthritis by ICTP, RF and CRP. A comparative 3-year follow-up study. Rheumatology 2000; 39: 1009-1012.
Copyright: © 2007 Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.






Quick links
© 2022 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.