From the active inference to predostatic mind – toward an integration of predictive models in therapeutic ornithology and birdwatching

Wstęp

Zrozumienie mechanizmów psychicznych wymaga ram teoretycznych, które łączą obserwacje kliniczne z mechanizmami neuronalnymi i zrozumieniem zasad działania sieci neuronalnych mózgu. Tradycyjne modele psychopatologii nadal pozostają opisowe, koncentrując się na symptomach i grupach symptomów. Tymczasem nowe podejścia, rozwijane w neuronauce obliczeniowej, pozwalają traktować mózg jako system predykcyjny, który stale porównuje przewidywania z napływającymi danymi i reguluje swoje funkcjonowanie poprzez minimalizację błędu predykcji (Clark 2013; Friston 2010).
Jednym z najnowszych ujęć tego zagadnienia jest koncepcja predostatycznego umysłu (Loreto i wsp. 2024), która proponuje prosty, a zarazem uniwersalny model trzech trybów regulacyjnych: alarm, seek i balance. Model ten ma wyraźny potencjał kliniczny, ponieważ pozwala w prosty sposób opisywać dynamikę zdrowia psychicznego i deregulacji, np. w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (attention deficit hyperactivity disorder – ADHD), depresji czy uzależnieniach.
Teoria aktywnego wnioskowania Fristona i wsp. (Parr i wsp. 2025; Medrano i wsp. 2024) osadza te intuicje w formalnych ramach baye­sowskich, wyjaśniając, jak mózg jako system generatywny dokonuje selekcji i interpretacji danych sensorycznych, minimalizując niepewność i entropię.
Integracja obu perspektyw – fenomenologicznej i klinicznej (Loreto) z formalną i obliczeniową (Friston) – może otworzyć nową ścieżkę rozumienia zdrowia psychicznego. Proponujemy, by zilustrować tę integrację poprzez przykład birdwatchingu. Obserwacja ptaków, angażująca czujność, ciekawość i kontemplację, aktywnie trenuje wszystkie trzy tryby predostatycznego umysłu, a jednocześnie świetnie pokazuje działanie wnioskowania bayesowskiego. Zjawisko „jizz”, czyli szybkie rozpoznanie gatunku na podstawie ogólnego wrażenia, można rozumieć jako proces, w którym wcześniejsze doświadczenie (priors) i fragmentaryczne bodźce sensoryczne tworzą spójny, probabilistyczny posterior. Empiryczne dane wskazują bowiem, że birdwatching działa jak niskoprogowa interwencja wspierająca dobrostan psychiczny, funkcje poznawcze, więzi społeczne i postawy prośrodowiskowe, przy czym korzyści rosną wraz częstością „dawkowania natury” (Andrews i wsp. 2024). W badaniach interwencyjnych prowadzonych w domach opieki, zakładach opiekuńczo-leczniczych i na oddziałach dziennych krótkie wspólne sesje obserwacyjne podtrzymywały zasoby poznawcze, mobilność, sprzyjały regulacji emocji, redukowały lęk i poprawiały wskaźniki biopsychospołeczne, co sugeruje dobrą przenaszalność do praktyki klinicznej (Zieris i wsp. 2023; Murawiec i wsp. 2025). Jednocześnie pogoda jako bariera okazuje się w dużej mierze kwestią doświadczenia i oczekiwań, co ma znaczenie dla utrzymania motywacji i adherence (Tryjanowski i wsp. 2023). W praktyce warto projektować częste, krótkie sesje łączące czujność, ciekawość i kontemplację oraz planować ekspozycję w różnych warunkach, by korygować priors i wzmacniać wytrwałość (Andrews i wsp. 2024; Tryjanowski i wsp. 2022).
W dalszej części artykułu przedstawimy koncepcję predostatycznego umysłu, następnie zarys teorii aktywnego wnioskowania, a wreszcie pokażemy, w jaki sposób birdwatching może pełnić funkcją naturalnego laboratorium predykcji i aktywnego wnioskowania, mając znaczenie zarówno dla badań, jak i praktyki klinicznej.

Model predostatyczny

Koncepcja predostatycznego umysłu (Loreto i wsp. 2024) wpisuje się w szerszy nurt teorii mózgu jako systemu predykcyjnego, w którym kluczowym zadaniem jest nieustanne dopasowywanie przewidywań do napływających danych sensorycznych. Autorzy, odwołując się do tradycji myślenia bayesowskiego o poznaniu (Friston 2010; Clark 2013), zaproponowali ramę teoretyczną, która z jednej strony jest minimalistyczna, a z drugiej ma duży potencjał diagnostyczny. Według Loreto i wsp. (2024) funkcjonowanie mózgu można opisać poprzez trzy tryby aktywności:
• alarm – odpowiada za czujność, detekcję bodźców i mobilizację reakcji obronnych. Jest to tryb szybkiego wykrywania sygnałów potencjalnie istotnych lub zagrażających, angażujący m.in. układ noradrenergiczny i sieci związane z uwagą (Aston-Jones i Cohen 2005). Nadmierna aktywność tego trybu może sprzyjać stanom lękowym i nadwrażli­wości sensorycznej;
• seek – wiąże się z eksploracją, ciekawością i aktywnym poszukiwaniem nowych informacji oraz nagród. Neurobiologicznie łączy się to z układem dopaminergicznym i motywacyjnym (Bromberg-Martin i wsp 2010). Deregulacja tego trybu może prowadzić do impulsywności lub zachowań kompulsywnych, charakterystycznych np. dla ADHD i uzależnień;
• balance – tryb równowagi i integracji, odpowiadający za homeostazę psychiczną, regenerację i refleksję. W tym stanie większą rolę odgrywają sieci spoczynkowe, takie jak default mode network (Raichle 2015), a także układy serotoninergiczne i parasympatyczne. Braki w tym obszarze mogą się wiązać z anhedonią i trudnością w regeneracji emocjonalnej, typową dla depresji.
Na potrzeby niniejszego artykułu i przedstawionej propozycji teoretycznej rozumiemy predostatyczny umysł jako minimalistyczną, fenomenologiczno-kliniczną ramę trzech makrotrybów regulacyjnych (alarm, seek, balance), opisującą mezoskalowe polityki kontroli łączące homeostazę/allostazę z przetwarzaniem predykcyjnym. Traktujemy ją komplementarnie wobec teorii mózgu jako systemu predykcyjnego i aktywnego wnioskowania: nie zastępuje formalizmu bayesowskiego, lecz dostarcza klinicznie użytecznej warstwy opisu stanów i przełączeń. Osadzamy ją w wielopoziomowej perspektywie regulacji fizjologicznej (mózg–ciało–środowisko), spójnej z ujęciem Noble’a (2017).
Nowością modelu predostatycznego jest nie tylko wskazanie tych trzech trybów, ale przede wszystkim podkreślenie, że zdrowie psychiczne polega na elastycznym przełączaniu się między nimi. Człowiek funkcjonuje optymalnie, gdy potrafi reagować czujnością w sytuacjach niepewności (alarm), kierować się ciekawością i eksplorować (seek), a następnie wracać do równowagi (balance). Zaburzenia psychiczne można zatem rozumieć jako utratę tej elastyczności – nadmierne utknięcie w jednym trybie lub brak zdolności płynnego przełączania się między nimi (Loreto i wsp. 2024).
Propozycja Loreto i wsp. ma dużą wartość kliniczną. Model jest na tyle prosty, że może służyć jako narzędzie dydaktyczne w psychoedukacji i psychoterapii, a zarazem na tyle spójny, że można go powiązać z bardziej złożonymi ujęciami obliczeniowymi. Jego siła polega także na tym, że łatwo go odnieść do codziennych doświadczeń i naturalnych praktyk, takich jak obserwacja ptaków czy inne formy kontaktu z przyrodą. Jednocześnie koncepcja ta wymaga pogłębienia mechanistycznego. Dlaczego mózg przełącza się między trybami w taki, a nie inny sposób? Jakie procesy neuronalne i obliczeniowe leżą u podstaw tej dynamiki? W tym miejscu z pomocą przychodzi teoria aktywnego wnioskowania (Friston 2010; Parr i wsp. 2025), która pozwala osadzić ramę Loreto w formalnych modelach generatywnych i bayesowskich.

Teoria aktywnego wnioskowania

Teoria aktywnego wnioskowania (active inference) Fristona stanowi jedno z najbardziej wpływowych ujęć współczesnej neuronauki obliczeniowej. W jej centrum leży przekonanie, że mózg nie jest biernym odbiorcą bodźców, lecz aktywnie konstruuje przewidywania o świecie, stale je konfrontując z napływającymi sygnałami sensorycznymi. Proces ten można opisać w kategoriach bayesowskich: organizm posiada priors – wcześniejsze przekonania i modele rzeczywistości, które są aktualizowane w świetle nowych danych, co prowadzi do powstania posteriors, czyli zaktualizowanych przekonań (Friston 2010; Clark 2013). W praktyce oznacza to, że percepcja nie polega wyłącznie na pasywnym odbiorze, ale jest formą wnioskowania o ukrytych przyczynach bodźców. Działanie natomiast staje się równie istotnym elementem tego procesu: organizm nie tylko reaguje, lecz aktywnie wybiera, które bodźce „próbkować”, by zminimalizować niepewność. W tym sensie percepcja i działanie są dwiema stronami tej samej monety – nieustannego redukowania rozbieżności między przewidywaniami a rzeczywistością, co Friston określa mianem minimalizacji wolnej energii (Friston 2010).
Istotnym rozwinięciem tego podejścia jest pojęcie entropii selekcji (selection entropy) – miary tego, jak wiele informacji jest ukrytych w wyborze, które dane sensoryczne zostaną poddane dalszemu przetwarzaniu (Friston i wsp. 2023). Mózg nie przetwarza wszystkich napływających informacji, lecz aktywnie kieruje uwagę ku bodźcom najbardziej diagnostycznym. Dzięki temu uczenie się i adaptacja nie są przypadkowe, lecz ukierunkowane na maksymalną redukcję niepewności. W naturalnym środowisku, takim jak obserwacja przyrody, można to zobaczyć szczególnie wyraźnie: spojrzenie kieruje się raczej ku sylwetce ptaka niż ku poruszającemu się liściowi, a słuch wychwytuje nietypowe frazy śpiewu zamiast monotonii tła (Whitehouse 2015). Teoria aktywnego wnioskowania ma również wymiar wieloskalowy. Procesy predykcyjne zachodzą zarówno w krótkich interwałach czasowych – milisekundowe reakcje neuronalne, jak i w dłuższych, obejmujących sekundy, minuty czy lata, odpowiadających kolejno za rozpoznawanie wzorców, formowanie pamięci i uczenie się nawyków (Medrano i wsp. 2024). To hierarchiczne ujęcie pozwala lepiej zrozumieć, jak szybkie procesy percepcyjne łączą się z wolniejszymi stanami afektywnymi i motywacyjnymi. W tym miejscu teoria Fristona spotyka się z koncepcją predostatycznego umysłu: tryby alarm, seek i balance można traktować jako atraktory w przestrzeni stanów mózgu, do których system dąży w zależności od tego, jak rozwiązuje problem predykcji na różnych poziomach.
Z perspektywy klinicznej takie podejście pozwala w nowy sposób interpretować zaburzenia psychiczne. W ADHD trudności z filtrowaniem danych można opisać jako nadawanie nadmiernej precyzji nieistotnym bodźcom, co prowadzi do chaotycznego „skakania” między predykcjami. W depresji obserwuje się sztywność modelu generatywnego – trudność w aktualizacji przekonań nawet wobec nowych informacji (Barrett i wsp. 2016). W uzależnieniach natomiast dochodzi do nadmiernego sprzężenia trybu poszukiwania (seek) z przewidywaniem nagrody, co skutkuje powtarzalnymi, kompulsywnymi wzorcami aktywnego wnioskowania (Redish i wsp. 2007). Teoria Fristona daje zatem to, czego brakowało w modelu Loreto i wsp. – mechanizm wyjaśniający, dlaczego i jak mózg przełącza się między trybami. Loreto i wsp. opisują fenomen regulacji w prostych kategoriach trzech trybów, natomiast Friston dostarcza formalnego języka, by pokazać, że te przełączenia są wynikiem hierarchicznego, bayesowskiego procesu aktywnego wnioskowania, którego celem jest redukcja niepewności i przywracanie równowagi.

Ptaki, birdwatching i zjawisko „jizz”

Ptaki od tysiącleci zajmują szczególne miejsce w ludzkiej wyobraźni. Już w najstarszych mitologiach były symbolem wolności, posłańcami bogów, zwiastunami zmian czy znakami losu. Ich śpiew, barwy i zdolność do lotu sprawiały, że stawały się obiektem fascynacji, ale też źródłem wiedzy praktycznej – pozwalały przewidywać pogodę, zmiany pór roku czy dostępność pożywienia. Obserwacja ptaków łączyła więc od początku element estetyczny i emocjonalny z funkcją użytkową. W ten sposób ptaki wpisały się w kulturę człowieka jako jeden z najbardziej rozpoznawalnych i symbolicznych elementów przyrody (Birkhead 2012).
Narodziny birdwatchingu w nowoczesnym sensie datuje się na XIX wiek, kiedy to równolegle rozwijały się nauki przyrodnicze i zainteresowanie przyrodą wśród amatorów. Z czasem birdwatching stał się jednym z najpopularniejszych hobby na świecie, łącząc elementy sportowej rywalizacji, kolekcjonowania doświadczeń i głębokiej kontemplacji przyrody. W drugiej połowie XX wieku zaczęto dostrzegać również jego walory psychologiczne i społeczne – spokój, koncentrację, możliwość kontaktu z naturą i wspólnotę przeżyć. Dziś birdwatching nie jest już tylko hobby, lecz także narzędziem edukacyjnym i coraz częściej wykorzystywaną formą interwencji prozdrowotnej, zaliczaną do kategorii nature-based interventions (White i wsp. 2017). W literaturze pojawia się wręcz określenie „ornitologia terapeutyczna” (Tryjanowski i Murawiec 2021; Tryjanowski i wsp. 2023), akcentujące jej potencjał we wspieraniu leczenia depresji, zaburzeń lękowych czy ADHD (Kramer i wsp. 2025).
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera zjawisko określane przez birdwatcherów jako „jizz”. Jest to błyskawiczne rozpoznanie gatunku ptaka na podstawie całościowego wrażenia, często zanim zdąży się przeanalizować szczegółowe cechy upierzenia czy głosu. Doświadczony obserwator widzi sylwetkę w locie, sposób poruszania się, kontekst miejsca i pory roku – i niemal natychmiast „wie”, co to za gatunek (Grimalt i wsp. 2023). To doświadczenie wydaje się intuicyjne, a nawet nieuchwytne w języku, lecz z perspektywy kognitywnej można je rozumieć jako formę wnioskowania bayesowskiego. „Jizz” polega na łączeniu priors – wcześniejszych przekonań o tym, jakie gatunki mogą występować w danym miejscu i czasie, z fragmentarycznymi danymi sensorycznymi, które docierają do obserwatora. Wynikiem jest szybki i trafny posterior – rozpoznanie gatunku bez konieczności analizy wszystkich dostępnych szczegółów. W tym sensie „jizz” stanowi praktyczny, codzienny przykład działania mózgu zgodnie z teorią aktywnego wnioskowania Fristona: wybierania najbardziej diagnostycznych bodźców, redukowania entropii i aktualizowania generatywnych modeli świata.
Istotnym elementem birdwatchingu, szczególnie docenianym przez bardziej doświadczonych obserwatorów, jest także efekt niespodzianki. Zgodnie z zasadą wolnej energii niespodzianka to różnica pomiędzy tym, co sobie wyobraża­liśmy, a tym, co faktycznie się wydarza (Friston 2010). W birdwatchingu oznacza to na przykład moment, gdy w miejscu, w którym spodziewaliśmy się usłyszeć kosa, nagle pojawia się śpiew muchołówki białoszyjej. Dla początkujących obserwatorów nadmiar niespodzianek bywa frustrujący, bo burzy poczucie przewidywalności. Wśród zaawansowanych birdwatcherów jest to jednak najbardziej cenione doświadczenie – ucząca niespodzianka, która zmusza do aktualizacji wewnętrznego modelu świata i wzbogaca go o nową możliwość.
W tym sensie birdwatching pokazuje, że organizm nie tyle unika niespodzianek za wszelką cenę, ile dąży do takich, które mają wysoką wartość informacyjną. To dokładnie odpowiada rozróżnieniu między eksploatacją a eksploracją – korzystaniem z tego, co już znane, a poszukiwaniem nowych doświadczeń, które poszerzają model poznawczy. Ostatecznie właśnie to napięcie między przewidywalnością a niespodzianką czyni birdwatching zarówno atrakcyjnym hobby, jak i potencjalnym narzędziem terapeutycznym.

Integracja modeli – predostatyczny umysł i aktywne wnioskowanie w praktyce birdwatchingu

Model predostatyczny Loreto ujmuje funkcjonowanie mózgu w kategoriach trzech trybów: alarm, seek i balance. Ich intuicyjna siła polega na prostocie i klinicznej czytelności – łatwo zrozumieć, że zdrowie psychiczne wymaga elastycznego przechodzenia między czujnością, poszukiwaniem a regeneracją. Te tryby można jednak traktować nie tylko jako opis fenomenologiczny, lecz także jako manifestację bardziej ogólnych mechanizmów predykcyjnych, które szczegółowo wyjaśnia teoria aktywnego wnioskowania Fristona.
Z perspektywy active inference, tryb alarm odpowiada momentowi, gdy system zwiększa precyzję przewidywań i koncentruje się na potencjalnie istotnych bodźcach. To faza wzmożonej czujności, której odpowiednikiem w birdwatchingu jest uważne skanowanie krajobrazu wzrokiem i słuchem. Tryb seek reprezentuje aktywne próbkowanie – eksplorację w poszukiwaniu informacji i nagrody. Gdy obserwator dostrzeże sylwetkę ptaka lub usłyszy zawołanie, podejmuje działania, aby zmniejszyć niepewność: sięga po lornetkę, nasłuchuje, sprawdza kontekst. Wreszcie tryb balance odpowiada integracji i przywracaniu równowagi – stanowi, w którym generatywny model zostaje zaktualizowany, a system przechodzi w rytm default mode, pozwalający na regenerację i refleksję. W birdwatchingu przejawia się to chwilami kontemplacji, gdy identyfikacja została dokonana i obserwator może zanurzyć się w otaczającym krajobrazie.
Ta trójfazowa dynamika odpowiada dokładnie cyklowi minimalizacji wolnej energii: od podniesienia czujności przez aktywne próbkowanie po integrację nowej wiedzy. Co więcej, w tę dynamikę wpleciony jest efekt uczącej niespodzianki – nieprzewidywane spotkania z gatunkami czy zachowaniami, które zmuszają do modyfikacji wcześniejszych priors. W ten sposób mózg nie tylko potwierdza swoje przewidywania, lecz także rozszerza ich zakres, czyniąc model bardziej elastycznym i odpornym.
Birdwatching jawi się zatem jako praktyczne ćwiczenie w aktywnym wnioskowaniu – angażuje tryby predostatycznego umysłu, generuje doświadczenia niespodzianki i wymusza aktualizację predykcji. Umożliwia trening regulacji uwagi i emocji w sposób naturalny, dostępny i przyjemny. Dla klinicysty oznacza to, że ornitologia terapeutyczna nie musi być traktowana wyłącznie jako ciekawostka, ale może się stać laboratorium predykcyjnego mózgu, w którym pacjent uczy się elastycznego przełączania między trybami, świadomego korzystania z niespodzianki i odzyskiwania równowagi.
Zintegrowanie ram Loreto i Fristona pozwala więc spojrzeć na birdwatching w trzech wymiarach: fenomenologicznym (jako doświadczenie estetyczne i emocjonalne), neurokognitywnym (jako aktywne wnioskowanie w działaniu) i klinicznym (jako potencjalne narzędzie terapii) (ryc. 1). Taka synteza nadaje interwencjom opartym na przyrodzie solidniejsze podstawy teoretyczne i otwiera drogę do dalszych badań eksperymentalnych.

Wnioski

Integracja modelu predostatycznego (Loreto i wsp. 2024) z teorią aktywnego wnioskowania (Friston 2010) pozwala lepiej zrozumieć zarówno dynamikę procesów neuronalnych, jak i fenomenologiczne doświadczenie birdwatchingu. Pokazuje, że trzy tryby: alarm, seek, balance, nie są jedynie opisem stanów psychicznych, lecz wyrazem głębszych mechanizmów predykcyjnych – budowania i aktualizowania generatywnych modeli, minimalizacji błędu predykcji i zarządzania niespodzianką. Dla poznania pracy mózgu oznacza to, że codzienne, z pozoru proste czynności, takie jak obserwowanie ptaków, mogą stanowić naturalne laboratorium aktywnego wnioskowania. Analiza tego, jak mózg radzi sobie z oczekiwaniem, rozpoznaniem i niespodzianką w warunkach birdwatchingu, wnosi istotny wkład do badań nad funkcjonowaniem mózgu jako systemu predykcyjnego. Uświadamia też, że procesy poznawcze są nierozerwalnie związane z kontekstem środowiskowym i cielesnym – zmysły, emocje i ciało tworzą jeden układ regulacyjny.
Dla praktyki psychiatrycznej wnioski są równie istotne. Birdwatching, rozumiany nie tylko jako hobby, lecz jako ćwiczenie w przechodzeniu między trybami umysłu, może być użyteczny w terapii zaburzeń, w których ta elastyczność jest ograniczona, takich jak ADHD (dominacja alarm i seek), depresja (utrata seek, przeciążenie alarm) czy uzależnienia (kompulsywne seek bez równoważącego balance). W tym sensie ornitologia terapeutyczna nie jest wyłącznie atrakcyjną metaforą, ale praktyką osadzoną w solidnych podstawach neurokognitywnych. Może wspierać proces leczenia, uczyć regulacji uwagi i emocji, a także dawać pacjentowi doświadczenie „dobrej niespodzianki” – nagradzającej i poszerzającej horyzont poznawczy.
Podsumowując: ptaki – od wieków obecne w kulturze i wyobraźni – okazują się nie tylko źródłem estetycznej fascynacji, lecz także kluczem do głębszego rozumienia mózgu i nowym narzędziem psychiatrii. Birdwatching, wpisany w ramy aktywnego wnioskowania i predostatycznego umysłu, pokazuje, jak nauka i praktyka mogą się spotkać w punkcie, gdzie codzienne doświadczenie staje się źródłem wiedzy i terapii. Musimy jednak podkreślić, że nasze ujęcie ma pewne ograniczenia: traktujemy modele predykcyjne jako użyteczne, lecz wciąż rozwijane narzędzie kliniczne, wymagające walidacji w badaniach interwencyjnych i w zróżnicowanych populacjach. Zgodnie z najnowszymi propozycjami transdiagnostycznymi (Loreto i wsp. 2024) deregulacja przełączania między trybami alarm, seek i balance może stanowić wspólny mianownik różnych zaburzeń, ale praktyczna operacjonalizacja tej tezy wymaga dalszych wielopoziomowych testów i ścisłego sprzężenia teorii z pomiarem.

Oświadczenia

Badanie nie otrzymało zewnętrznego finansowania.
Zgoda komisji etycznej: nie dotyczy.
Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Piśmiennictwo