eISSN: 2084-9834
ISSN: 0034-6233
Reumatologia/Rheumatology
Current issue Archive About the journal Supplements Editorial board Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors
SCImago Journal & Country Rank
 
2/2010
vol. 48
 
Share:
Share:
more
 
 
Original paper

Health-related quality of life among patients with rheumatoid arthritis

Małgorzata Wisłowska
,
Krzysztof Kanecki
,
Piotr Tyszko
,
Aleksandra Kapała

Reumatologia 2010; 48, 2: 104–111
Online publish date: 2010/05/14
Article file
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 
Wprowadzenie i cel pracy
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest układową, autoimmunologiczną chorobą o podłożu zapalnym i nieznanej etiologii [1]. Proces chorobowy ma zwykle charakter postępujący, prowadzi do destrukcji stawów, zajęcia narządów wewnętrznych, niepełnosprawności, inwalidztwa i przedwczesnej śmierci. Wśród innych następstw choroby należy wskazać gorsze funkcjonowanie w społeczeństwie, pogorszenie dobrostanu psychicznego oraz obniżenie jakości życia. Dodatkowym elementem są koszty związane z leczeniem pacjentów z RZS oraz następstwa stosowanego leczenia. Z powodu potrzeby kompleksowego podejścia do oceny progresji choroby, zwrócono uwagę na subiektywne odczucia chorego, co przełożyło się na wzrost liczby badań z użyciem odpowiednich instrumentów oceniających jakość życia pacjentów z RZS. Zgodnie z definicją WHO zdrowie to dobrostan nie tylko w wymiarze fizycznym, ale także w wymiarze społecznym i psychicznym. Na jakość życia pacjentów wpływa wiele czynników w sferze społecznej i ekonomicznej, a w przypadku pacjentów z RZS może to być inwalidztwo, ból, zmęczenie i depresja.
W ocenie HRQoL najczęściej stosuje się kwestionariusze samodzielnie wypełniane przez pacjenta. Stosowane kwestionariusze powinny być oceniane pod kątem wartości psychometrycznej badającej rzetelność, wiarygodność oraz zdolność do wychwycenia zmian zachodzących w zakresie ocenianych parametrów w danym przedziale czasu [2].
Wśród kwestionariuszy oceny HRQoL pacjentów z RZS najczęściej stosowane są: AIMS (Arthritis Impact Measurement Scales) [3], RAQoL (Rheumatoid Arthritis Quality of Life instrument) [4], HAQ (Health Assessment Questionnaire) [5], a także SF-36 (36-item short-form health survey) [6]. W pracy zastosowano ocenę skal HRQoL za pomocą formularza SF-36, a wyniki analiz wartości poszczególnych skal poddano analizie statystycznej.
Celem pracy jest poszukiwanie związku wymiarów jakości życia zależnej od zdrowia dokonywanej za pomocą instrumentu oceny SF-36 z wybranymi parametrami klinicznymi i biochemicznymi chorych na RZS, a ponadto ocena przydatności stosowanego instrumentu badawczego, czyli formularza SF-36, do oceny jakości życia związanej ze zdrowiem w kontekście jego wartości psychometrycznej. Potrzeba oceny jest wymuszona tym, że HRQoL ma charakter subiektywny, a instrument oceny przypisuje HRQoL wartości liczbowe. Stąd wymóg oceny, czy instrument mierzy to, co ma mierzyć, oraz oceny, czy ten pomiar jest trafny. Stosowana standaryzacja otrzymywanych wyników, czyli przedstawienie ich w ramach przyjętej skali, najczęściej 0–1 lub 0–100%, pozwala porównywać wyniki nie tylko w obrębie badanych grup, ale także między różnymi grupami pacjentów.
W pracy dokonano analizy psychometrycznej stosowanego instrumentu oceny z uwzględnieniem takich parametrów, jak wskaźnik rzetelności  Cronbacha, a także oceniono trafność z uwzględnieniem parametrów trafności zbieżnej (convergent validity) oraz trafności dyskryminacyjnej (dyscriminant validity).

Materiał i metody
Dokonano analizy HRQoL 51 pacjentów, w tym 42 kobiet oraz 9 mężczyzn, średnia wieku 62,5 roku (SD ±12,6), maksymalna wartość 86 lat, minimalna 29 lat, mediana wieku 63 lata, hospitalizowanych na Oddziale Chorób Wewnętrznych i Reumatologii CSK MSWiA w Warszawie. Analizę przeprowadzono przy użyciu instrumentu oceny SF-36 (zgoda nr CT113991/OP000073). Zebrano podstawowe dane biometryczne, wyniki badań biochemicznych oraz informację na temat chorób współistniejących. Dane obejmowały: wiek, płeć, wskaźnik masy ciała (body mass index – BMI), stężenie hemoglobiny (Hb), białka całkowitego i albumin w osoczu, wartości OB, stężenia białka C-reaktywnego (C-reactive protein – CRP), wskaźnik aktywności choroby (DAS28), wizualną skalę bólu (vizual analogue scale – VAS), czas trwania RZS, wskaźnik filtracji kłębuszkowej (glomerular filtration rate – GFR) wyliczony ze wzoru Cockrofta-Gaulta.
Weryfikowano obecność choroby niedokrwiennej serca, cukrzycy, osteoporozy oraz złamań związanych z osteoporozą, choroby zwyrodnieniowej stawów, obecność nowotworów złośliwych w ciągu ostatnich kilku lat. W odniesieniu do wymiarów HRQoL badano wartości wymiarów SF-36 zgodnie z zaleceniami autorów tego instrumentu. Parametry kliniczne wybrano, opierając się na danych z piśmiennictwa wskazujących na te czynniki, które mogą istotnie wpływać na wartości wymiarów SF-36, oraz te czynniki, co do których można podejrzewać, że mogą mieć związek z jakością życia [7, 8]. Dane zebrano przy użyciu formularza w wersji SF-36v2R w polskiej wersji językowej, dostarczonej przez autorów instrumentu badawczego. Zebrane dane poddano analizie statystycznej z użyciem programu Statistica ver. 6. Analizowano podstawowe parametry statystyczne badanych zmiennych, takie jak średnia, maksimum, minimum, odchylenie standardowe. Związek między badanymi zmiennymi a wymiarami HRQoL badano przy użyciu współczynników korelacji, a w przypadku zmiennych dwuwartościowych porównywano dwie grupy pacjentów z wykorzystaniem odpowiednich statystyk. Przyjęto istotność statystyczną na poziomie p < 0,05. Badanie prowadzono od kwietnia do grudnia 2009 r.
Formularz SF-36 składa się z 36 pytań opisujących 8 skal, których charakterystykę przedstawiono w tabeli I [9]. Poszczególne skale charakteryzują następujące obszary HRQoL: PF (physical function) – sprawność fizyczna; RP (role physical) – ograniczenie aktywności z powodu braku zdrowia fizycznego; BP (bodily pain) – odczuwanie bólu; GH (general health) – ogólna percepcja zdrowia; VT (vitality) – witalność; SF (social function) – funkcja socjalna; RE (role emotional) – ograniczenie aktywności z powodu problemów emocjonalnych; MH (mental health) – zdrowie emocjonalne. Formularz SF-36 pacjenci dostali w wersji polskojęzycznej, dostarczonej przez instytucję wydającą licencję na stosowanie SF-36.
Kryteriami zakwalifikowania do badania były obecność RZS trwającego ponad rok, rozpoznanego zgodnie z kryteriami klasyfikacyjnymi American College of Rheumatology (ACR) z 1987 r. oraz zgoda pacjenta na zebranie wywiadów. Kryteria wykluczające to: brak możliwości porozumienia się z pacjentem, ciężki klinicznie stan pacjenta, stałe przybywanie w łóżku, bez możliwości samodzielnego poruszania się lub poruszania się przy użyciu zaopatrzenia ortopedycznego lub przy pomocy innych osób.

Wyniki
Analizie poddano wyniki danych klinicznych, biochemicznych oraz wartości wymiarów SF-36 dotyczących 51 pacjentów. Wyniki poszczególnych wartości wymiarów SF-36 w formie standaryzowanej przedstawiono w tabeli II. Standaryzacja polega na przedstawieniu wartości poszczególnych wymiarów w ramach przyjętego przedziału, np. w formie procentowej lub w przedziale 0–1, gdzie najniższe wartości skal wskazują na najniższe wartości wymiaru HRQoL, gorszy dobrostan pacjenta, analogicznie najwyższe wartości skal wskazują na wyższe wartości wymiaru HRQoL i lepszy dobrostan pacjenta.
W przypadku wszystkich analizowanych wymiarów HRQoL ich wartości kształtowały się na poziomie poniżej połowy maksymalnej wartości, co może wskazywać na znaczenie problemu, jakim jest ocena dobrostanu pacjentów z RZS. Ogólnie oceniając, pacjenci dobrze akceptowali badanie i sprawnie odpowiadali na pytania zawarte w formularzu SF-36. Wartość psychometryczną formularza SF-36 oceniano w odniesieniu do oceny rzetelności oraz trafności kwestionariusza. Rzetelność kwestionariusza oceniano testem zgodności wewnętrznej ( Cronbacha) [10–12]. Wyliczone w programie Statistica wartości  Cronbacha w odniesieniu do poszczególnych skal były wyższe niż 0,7, a w przypadku skali PF powyżej 0,9. W piśmiennictwie postulowano dobrą rzetelność danego instrumentu oceny przy zachowaniu powyższych kryteriów [13]. Otrzymane w niniejszym badaniu wartości  Cronbacha wskazują na rzetelność stosowanego formularza. Trafność kwestionariusza analizowano przy użyciu współczynników spójności i dyskryminacji stosowanego instrumentu oceny HRQoL. Wyniki oceny rzetelności, spójności oraz analizy dyskryminacyjnej otrzymanych wyników oceny HRQoL przedstawiono w tabeli III.
Otrzymane dane wskazują na dobre wyniki testów w poszczególnych skalach, jakkolwiek wyniki 100% nie zostały osiągnięte we wszystkich skalach. Wyniki przeprowadzonych analiz statystycznych korelacji wybranych zmiennych i wymiarów HRQoL zamieszczono w tabeli IV.
Analizując korelację między poszczególnymi bada­nymi zmiennymi, potwierdzono istotną statystycznie ujemną korelację między wiekiem a wybranymi pomiarami HRQoL (PF, BP, SF, RE, MH). W odniesieniu do parametrów klinicznych i biochemicznych wykazano istotną statystycznie dodatnią korelację między wartością stężenia Hb a wymiarami BP, GH, VT; ujemną korelację między wartościami OB a skalą BP, ujemną korelację między stężeniem CRP a skalą BP; ujemną korelację między skalą VAS a wymiarem BP; ujemną korelację między czasem trwania RZS a skalą BP; dodatnią korelację między wartościami GFR a skalami RF, RP, BP, SF, RE, MH; dodatnią korelację między stężeniem albumin we krwi a skalami PF, BP, VT, SF.
W badaniu przeprowadzono też porównanie skal SF-36 dla zmiennych przyjmujących określone wartości (tab. V). W odniesieniu do płci to mężczyźni w porównaniu z kobietami wykazują istotnie statystycznie wyższe wartości następujących wymiarów: PF, BP, GH, VT, SF. Pacjenci z chorobą niedokrwienną serca mieli istotne statystycznie gorsze wartości wymiarów skal BP, VT, SF w porównaniu z osobami bez choroby niedokrwiennej serca; pacjenci z osteoporozą mieli istotnie niższe wartości skal PF, BP, VT, SF, RE w porównaniu z pacjentami bez osteoporozy. Analogicznie do pacjentów z osteoporozą kształtowała się sytuacja pacjentów z wywiadem przebytych złamań osteoporotycznych (skale PF, BP, VT, SF, RE). Pacjenci z wywiadem choroby nowotworowej, obecnie lub w ciągu ostatnich kilku lat, mieli istotnie niższą wartość skali BP w odniesieniu do pacjentów z negatywnym wywiadem choroby nowotworowej. U chorych cierpiących z powodu choroby zwyrodnieniowej stawów (ChZS) wykazano istotnie gorsze wartości wszystkich skal SF-36 w porównaniu z pacjentami bez ChZS.
W badaniu nie stwierdzono istotnej statystycznie korelacji między wymiarami SF-36 a wartością BMI, wskaźnikiem DAS28, stężeniem białka osocza oraz obecnością cukrzycy i dyskopatii.

Omówienie
Wzrost zainteresowania jakością życia zależną od zdrowia w kontekście istniejących chorób przewlekłych najlepiej obrazuje coraz większa liczba prac dostępnych w literaturze medycznej. Jakość życia zależna od zdrowia w medycynie została zaadaptowana do opisu efektu, jaki może wywołać choroba, oraz wpływu leczenia na dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny pacjenta. Jakość życia zależna od zdrowia stanowi jedną ze składowych jakości życia, która podlega działaniu wielu czynników, nie tylko w wymiarze zdrowotnym, ale także kulturowym, społeczno-ekonomicznym, zawodowym i w innych sferach działalności człowieka. Analizowanie jakości życia w sferze zdrowia może napotykać wiele trudności, gdy badamy HRQoL, jedną ze składowych jakości życia, badamy zmienną, która w istocie ma charakter subiektywny, a staramy się opisać ją obiektywnie, a nawet za pomocą liczb. Te liczne trudności nie stanowią przeszkody w prowadzeniu analiz HRQoL, poszukiwaniu czynników kształtujących HRQoL. Wynika to z faktu, że analiza HRQoL może być pomocna w budowaniu całościowej strategii terapeutycznej, odnoszącej się nie tylko do poprawy fizycznego dobrostanu człowieka, ale także psychicznego i społecznego. W przypadku pacjentów z RZS badanie HRQoL stanowi bardzo ważny element w kształtowaniu strategii terapeutycznej. Wynika to z faktu, że RZS ma najczęściej charakter postępujący, prowadzi do inwalidztwa, a także wpływa na długość życia.
Liczne kwestionariusze stosowane do oceny HRQoL przedstawiano jako wiarygodne, rzetelne i sprawdzone w populacji pacjentów w różnych krajach i w różnej sytuacji klinicznej [14, 15]. Istnieją kwestionariusze charakterystyczne dla określonej jednostki chorobowej, procedury medycznej oraz tzw. kwestionariusze ogólne (generatywne). Kwestionariusz SF-36, jako kwestionariusz ogólny, został wybrany do niniejszego badania ze względu na jego zwięzłość, kompleksowość oraz wysoki standard rzetelności i wiarygodności [16, 17]. Wybór kwestionariusza ogólnego do prowadzonego badania był podyktowany tym, że u pacjentów z RZS stwierdza się najczęściej również inne jednostki chorobowe, co może utrudniać badanie HRQoL. Uzyskane wartości współczynników rzetelności ( Cronbacha) dla poszczególnych skal były wyższe niż 0,7, a w przypadku skali PF powyżej 0,9, co spełnia wymogi rzetelnego narzędzia oceny postulowane przez Nunally’a (1978 r.). W wielu badaniach wykazywano, iż HRQoL pacjentów z RZS była istotnie niższa niż w populacji ogólnej [18, 19]. Dotyczyło to pacjentów także populacji polskiej [20]. W odniesieniu do parametrów trafności parametry analizy spójności w większości przypadków uzyskiwały 100% w testach spójności. Testy spójności zakładały, jaka część odpowiedzi na poszczególne pytania była skorelowana z wartością skali na poziomie powyżej 40%. W odniesieniu do analizy dyskryminacyjnej test dyskryminacji w większości przypadków był zbliżony do 100% lub osiągał 100%. Test ten opisuje, jaka część składowych pytań SF-36 w obrębie każdego pytania jest bardziej skorelowana z własną skalą niż z innymi skalami.
W odniesieniu do poszczególnych analizowanych zmiennych ich korelacje z skalami SF-36 kształtowały się różnorodnie. W przypadku wieku czynnik ten negatywnie korelował z wybranymi skalami SF-36. Najbardziej widoczna korelacja dotyczyła funkcjonowania fizycznego, socjalnego oraz skali odnoszącej się do bólu. Na pogorszenie sprawności fizycznej wraz z wiekiem wielokrotnie wskazywano w literaturze [21–23]. Podkreślano też jednak to, że wraz z wiekiem następuje poprawa w jakości funkcjonowania w obszarze dobrostanu emocjonalnego [24]. Opisane obserwacje mogą być pomocne w leczeniu chorych ze szczególnym zwróceniem uwagi na osoby starsze, z RZS trwającym od wielu lat. W odniesieniu do płci wśród pacjentów płci męskiej obserwowano istotnie wyższe wartości pomiarów określonych skal SF-36 dotyczących głównie GH oraz BP. W literaturze podano, że obecność RZS w większym stopniu wpływa negatywnie na jakość życia kobiet niż mężczyzn [25]. Donoszono o związku niedokrwistości [26], stężenia albumin w osoczu [27], obecności przewlekłej choroby nerek [28] z dobrostanem pacjenta. W przeprowadzonym badaniu wykazano istotną statystycznie dodatnią korelację między stężeniem Hb oraz wartościami GFR a wybranymi skalami SF-36. Wykazano istotną statystycznie korelację skal SF-36 ze stężeniem albumin osocza, choć bez istotnej korelacji ze stężeniem białka całkowitego. W przypadku parametrów stanu zapalnego (OB, CRP) wykazano istotną ujemną korelację z wartościami skali BP odnoszącej się do percepcji bólu. Ta korelacja parametrów stanu zapalnego z percepcją bólu może potwierdzać przydatność SF-36 do oceny HRQoL. Podobnie istotna statystycznie korelacja między skalą analogową VAS a skalą percepcji bólu BP wskazuje na przydatność formularza SF-36. Nie wykazano istotnej statystycznie korelacji między skalami SF-36 a skalą opisującą aktywność choroby (DAS28), choć wskazywano na korelację ze zmiennymi charakteryzującymi HRQoL [29].
W przypadku chorób współistniejących wykazano istotną statystycznie korelację między obecnością choroby niedokrwiennej serca a wybranymi skalami SF-36. W odniesieniu do obecności cukrzycy, czynnika, o którym wielokrotnie donoszono [30–32], że wpływa na jakość życia, nie wykazano jednak korelacji z skalami SF-36.
W odniesieniu do obecności osteoporozy i złamań osteoporotycznych wykazano istotną statystycznie korelację z większością skal SF-36. Obecność nowotworu złośliwego w momencie badania lub na przestrzeni kilku lat wstecz wykazywała istotną statystycznie korelację ze skalą odnoszącą się do bólu (BP).
Obecność ChZS korelowała ze wszystkimi skalami SF-36, co może świadczyć o ważnej roli, jaką odgrywa ta jednostka chorobowa w kształtowaniu dobrostanu pacjenta. W badaniu przeprowadzonym wśród pacjentów polskich, porównującym dobrostan pacjentów z RZS i ChZS, nie wykazano istotnej różnicy pomiędzy funkcjonowaniem i jakością życia badanych grup, chociaż wyniki badań sugerowały lepszą jakość życia dla chorych na RZS [33].

Wnioski
1. Wykazano istotną statystycznie korelację skal HRQoL, mierzoną za pomocą instrumentu oceny SF-36 z wiekiem, stężeniem Hb, albumin osocza, CRP, wartości OB i GFR, VAS, czasem trwania RZS. Wykazano związek skal SF-36 z płcią oraz obecnością: choroby niedokrwiennej serca, choroby zwyrodnieniowej stawów, osteoporozy i złamań patologicznych w przebiegu osteoporozy, nowotworu złośliwego.
2. Nie wykazano istotnej statystycznie korelacji skal SF-36 z innymi badanymi czynnikami, takimi jak wskaźnik masy ciała (BMI), stężenie białka osocza, skala DAS28. Nie wykazano związku skal SF-36 z obecnością cukrzycy.
3. Formularz SF-36 jako Instrument oceny HRQoL charakteryzował się dobrymi parametrami oceny psychometrycznej, co wskazuje na jego użyteczność w ocenie HRQoL wśród pacjentów z RZS. Ponadto formularz SF-36 był dobrze akceptowany przez pacjentów.
4. Wykazanie związku analizowanych skal SF-36 z wybranymi zmiennymi demograficznymi, klinicznymi i biochemicznymi może być pomocne w prowadzeniu dalszych badań odnośnie do HRQoL oraz budowaniu strategii terapeutycznych ukierunkowanych na poprawę jakości życia pacjentów z RZS.

Piśmiennictwo
1. Lee DM, Weinblatt ME. Rheumatoid arthritis. Lancet 2001; 358: 903-911.
2. Scott DL, Garrood T. Quality of life measures: use and abuse. Baillieres Best Pract Res Clin Rheumatol 2000; 14: 663-687.
3. Meenan RF, Gertman PM, Mason JH. Measuring health status in arthritis. The arthritis impact measurement scales. Arthritis Rheum 1980; 23: 146-152.
4. de Jong Z, van der Heijde D, McKenna SP, Whalley D. The reliability and construct validity of the RAQoL: a rheumatoid arthritis-specific quality of life instrument. Br J Rheumatol 1997; 36: 878-883.
5. Fries JF, Spitz P, Kraines RG, Holman HR. Measurement of patient outcome in arthritis. Arthritis Rheum 1980; 23: 137-145.
6. Ware JE Jr, Sherbourne CD. The MOS 36-item short-form health survey (SF-36). I. Conceptual framework and item selection. Med Care 1992; 30: 473-483.
7. Rupp I, Boshuizen HC, Jacobi CE, et al. Co-morbidity in patients with rheumatoid arthritis: effect on health-related quality of life. J Rheumatol 2004; 31: 58-65.
8. Rupiński R, Lewandowski Z, Zielińska A, Filipowicz-Sosnowska A. Wpływ chorób współistniejących na rozwój niepełno­sprawności w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów. Reumatologia 2007; 45: 338-345.
9. Adaptacja własna z: Ware JE, Kosinski M, Gandek B. SF-36(R) Health Survey: Manual and Interpretation Guide, Lincoln, RI: QualityMetric Incorporated 1993, 2000.
10. Brzeziński J. Metodologia badań psychologicznych. PWN, Warszawa 1997.
11. Choynowski M. Podstawy i zastosowanie teorii rzetelności testów psychologicznych. W: Problemy psychologii matematycznej. Kozielecki J (red.). PWN, Warszawa 1971.
12. Jenkinson C, Layte R, Wright L, Coulter A. The U.K. SF-36: An analysis and interpretation manual. Health Services Research Unit. University of Oxford 1996.
13. Nunally JC. Psychometric Theory. MCGraw-Hill New York 1978.
14. Bungay K, Ware J. Measuring and monitoring health-related quality of of life. Current Concepts. Upjohn, Kalmazoo 1993.
15. Ware J, Gandek B. for the IQOLA Project: Overview of the SF-36 Health Survey and the International Quality of Life Assessment (IQOLA) Project. J Clin Epidemiol 1998; 51: 903-912.
16. McHorney CA, Ware JE Jr, Lu JF, Sherbourne CD. The MOS 36-item Short-Form Health Survey (SF-36): III. Tests of data quality, scaling assumptions, and reliability across diverse patient groups. Med Care 1994; 32: 40-66.
17. McHorney CA, Ware JE Jr, Raczek AE. The MOS 36-Item Short-Form Health Survey (SF-36): Psychometric and clinical tests of validity in measuring physical and mental health constructs. Med Care 1993; 31: 247-263.
18. Salafii F, Carotti M, Gasparini S, et al. The health-related quality of life in rheumatoid arthritis, ankylosing spondylitis, and psoriatic arthritis: a comparison with a selected sample of healthy people. Health Qual Life Outcomes 2009; 7: 25-31.
19. Wickman AM, Pinzur MS, Kadanoff R, Juknelis D. Health-related quality of life for patients with rheumatoid arthritis foot involvement. Foot Ankle Int 2004; 25: 19-26.
20. Moskalewicz B, Goryński P, Wojtyniak B. Czy dolegliwości reumatyczne istotnie ograniczają sprawność po 60. roku życia. Wyniki ogólnopolskiego badania epidemiologicznego. Pol Arch Med Wewn 2008; 118 (supl.) 31-35.
21. Bryl W, Wąsiewicz E, Krzyżaniak A, Gałęcki J. Badanie potrzeb rehabilitacyjnych. Zdrowie Publiczne 1991; 102: 5-6.
22. Bączyk G. Ocena jakości życia chorych na reumatoidalne zapalenie stawów. Pielęg Pol 1999; 9-10: 7-22.
23. Sierakowska M, Matys A, Kosior A i wsp. Ocena jakości życia pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Reumatologia 2006; 44: 298-303.
24. Meenan RF, Kazis LE, Anderson JJ. The stability of health status in rheumatoid arthritis: a five-year study of patients with established disease. Am J Public Health 1988; 78: 1484-1487.
25. Hill J, Bird HA, Lawton CW, Wright V. The arthritis impact measurement scales: an anglicized version to assess the outcome of British patients with rheumatoid arthritis. Br J Rheumatol 1990; 29: 193-196.
26. Odden MC, Whooley MA, Shlipak MG. Association of Chronic Kidney Disease and Anemia with Physical Capacity: The Heart and Soul Study. J Am Soc Nephrol 2004; 15: 2908-2915.
27. White CA, Pilkey RM, Lam M, Holland DC. Pre-dialysis clinic attendance improves quality of life among hemodialysis patients. BMC Nephrol 2002; 3: 3.
28. Rocco MV, Gassman JJ, Wang SR, Kaplan RM. Cross-sectional study of quality of life and symptoms in chronic renal disease patients The Modification of Diet in Renal Disease Study. Am J Kidney Dis 1997; 29: 888-896.
29. Rupiński R, Filipowicz-Sosnowska A. Aktywność choroby a niepełnosprawność u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów. Reumatologia 2005; 43: 129-137.
30. Sharma S, Oliver-Fernandez A, Liu W, et al. The impact of diabetic retinopathy on health-related quality of life. Curr Opin Ophthal 2005; 16: 155-159.
31. Lloyd A, Sawyer W, Hopkinson P. Impact of long-term complications on quality of life in patients with type 2 diabetes not using insulin. Value Health 2001; 4: 392-400.
32. Goldney RD, Phillips PJ, Fisher LJ, Wilson DH. Diabetes, depression, and quality of life: a population study. Diabetes Care 2004; 27: 1066-1070.
33. Baczyk G, Samborski P, Pieścikowska J, et al. Comparison functioning and quality of life of patients with osteoarthritis and rheumatoid arthritis. Adv Med Sci 2007; 52 Suppl 1: 55-59.
Copyright: © 2010 Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.






Quick links
© 2019 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe