eISSN: 2084-9834
ISSN: 0034-6233
Reumatologia/Rheumatology
Current issue Archive About the journal Supplements Editorial board Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors
SCImago Journal & Country Rank
 
1/2006
vol. 44
 
Share:
Share:
more
 
 

ORIGINAL PAPER
Back pain in women over 55 years – patogenetic analysis

Małgorzata Tłustochowicz
,
Aleksandra Zakrzewska
,
Justyna Śliwińska

Ru 2006; 44, 1: 41-44
Online publish date: 2006/02/15
Article file
- Bóle dolnego.pdf  [0.08 MB]
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 


Wstęp

Zespół bólów krzyża, z objawami korzeniowymi lub bez objawów jest jedną z najczęstszych patologii występujących u człowieka. Ocenia się, że w jakimś okresie życia doświadcza go 50–80% ludzi. Na przewlekłe bóle, w zależności od wieku, narodowości, charakteru pracy, wykształcenia itp., skarży się 38–74% mężczyzn i 14–23% kobiet. W przeciwieństwie do choroby zwyrodnieniowej stawów obwodowych, dolegliwość dotyczy osób młodszych, bo ok. 55. roku życia, a więc w wieku produkcyjnym. Absencję w pracy z tego powodu ocenia się na 1 400–2 600 roboczogodzin na 1 000 pracujących rocznie. Co najmniej co trzeci z tych chorych był u lekarza w ostatnim roku, 10% z nich otrzymało świadczenia rehabilitacyjne. W USA bóle kręgosłupa są przyczyną 13,1% wizyt u reumatologa, bóle kolan 12,4%, krzyża 10,1%, co stanowi łącznie 35,6% przyczyn wizyt [1–3].
Chociaż poczyniono olbrzymie postępy w zrozumieniu patogenezy tego schorzenia, nie jest ona do końca jasna. Wydaje się, że pierwotną przyczyną dolegliwości są zmiany anatomiczne, często stwierdzane w tym odcinku kręgosłupa. Jednak w bólu przewlekłym prawdopodobnie na pierwszy plan wysuwają się procesy wzmacniania i hamowania w obwodowym oraz percepcja w ośrodkowym układzie nerwowym [4, 5]. W doniesieniach wielu autorów bóle krzyża u mężczyzn były związane z pracą fizyczną, uprzednim występowaniem tego bólu, niskim poziomem dojrzałości i inteligencji w badaniach psychologicznych. Brak jest takich danych dla kobiet, prawdopodobnie przyczyny są podobne, ale czynnik psychiczny odgrywa u nich większą rolę [3]. W analizie patogenetycznej przyczyn punktem zainteresowania jest odcinek L3-L5 kręgosłupa, połączenie kręgosłupa z kością krzyżową, stawy krzyżowo-biodrowe i kość ogonowa. Obok zmian miejscowych, przyczyną może być również choroba ogólnoustrojowa lub procesy toczące się w miednicy [2, 6]. Ustalenia te są istotne w leczeniu, gdyż powinno ono być przyczynowe. Do chwili obecnej, również w piśmiennictwie polskim, brak jest większych prac analizujących ten aspekt bólów dolnego odcinka kręgosłupa. Stało się to celem niniejszej pracy.

Materiał i metody
Grupę badaną stanowiły 103 kobiety w wieku 55 lat i więcej, które zgłosiły się do poradni reumatologicznej z powodu bólów w odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Średni wiek wynosił 67,6±7,1 roku (55–87 lat), średni wzrost 157±5,3 cm (136–170 cm), średnia masa ciała 64,4±10,3 kg (34–97 kg).
U każdej z chorych po zebraniu wywiadu dotyczącego dolegliwości i badaniu przedmiotowym wykonano badanie radiologiczne kręgosłupa lędźwiowego. Zdjęcia wykonywano w projekcjach A-P i bocznej. Do projekcji A-P chorą układano na plecach z kończynami dolnymi zgiętymi w stawach kolanowych mniej więcej o 30 stopni, w celu zmniejszenia lordozy lędźwiowej. Do projekcji bocznej chorą układano na lewym boku, ze zgiętymi, trzymanymi razem kolanami, poduszką pod głową i podpórką wypełniającą wcięcie talii. Odległość lampy od filmu wynosiła 105 cm, warunki ekspozycji ściśle określała instrukcja aparatu, uwzględniająca grubość tkanek miękkich, stosowano folie wzmacniające, filmy o wysokiej czułości, promień centralny pozycjonowano na kręg L3. Zdjęcie A-P wykonywano na wdechu, zdjęcie boczne na wydechu.
Zdjęcia były oceniane przez 2 niezależnych lekarzy, specjalistów w zakresie rentgenodiagnostyki. Za złamanie kręgu uważano obniżenie jego wysokości o ponad 20% w wymiarze przednim w stosunku do tylnego (złamanie klinowe), w wymiarze środkowym w stosunku do tylnego (złamanie dwuwklęsłe lub złamanie płytek granicznych) albo obniżenie wysokości całego kręgu w porównaniu z kręgiem leżącym powyżej (złamanie kompresyjne). Poszukiwano dyskopatii z wtórnym pogrubieniem blaszek granicznych trzonów kręgowych, zmian zwyrodnieniowych trzonów kręgowych w postaci wyrośli kostnych (osteofitów), zmian zwyrodnieniowych stawów kręgosłupa (pomiędzy wyrostkiem stawowym górnym a wyrostkiem stawowym dolnym kręgu leżącego powyżej), oceniano okolice między wyrostkami kolczystymi (stawy Baastrupa), szukano kręgozmyków, ognisk osteolitycznych itp., rozpoznawanych na podstawie powszechnie przyjętych w radiologii kryteriów.
W celu oceny występowania zmian w zależności od wieku utworzono 3 przedziały wiekowe; do przedziału pierwszego zaliczono 37 kobiet w wieku 55–65 lat, do drugiego 45 kobiet w wieku 65 lat, a do trzeciego 21 kobiet w wieku równym i wyższym niż 75 lat.
Porównania częstości występowania określonych zmian radiologicznych w podgrupach wiekowych dokonano na podstawie testu niezależności Chi2 lub testu Chi2 z poprawką Yatesa.

Wyniki badań
Zmiany radiologicznie stwierdzono u 96 badanych kobiet (93%). Najczęściej, bo u 73,8% (tabela I), była to dyskopatia przejawiająca się obniżeniem wysokości krążka międzykręgowego. Występowała ona najczęściej u kobiet w grupie III, ale różnice między grupami nie osiągnęły znamienności statystycznej. Podchrzęstną sklerotyzację kręgów, towarzyszącą obniżeniu krążka, stwierdzono u 33 chorych. Towarzyszący dyskopatii kręgozmyk stwierdzono u 14,6% chorych, podobnie często we wszystkich grupach wiekowych. U 90% badanych dotyczył on poziomu L4–L5. Osteofity stwierdzono u 57,3% chorych, częstość była podobna we wszystkich grupach wiekowych. U co drugiej kobiety z tą patologią były one duże i rozległe (2. lub 3. stopień wg Orwolla). Zmiany zwyrodnieniowe w stawach kręgosłupa stwierdzono u 30,1%, również one były niezależne od wieku chorych. Chorobę Baastrupa wykazano u 17,5% badanych, nieco częściej w grupie wiekowej II i III, różnice jednak nie były znamienne statystycznie. Złamanie kręgów stwierdzono u 18,4%, najczęściej u chorych powyżej 75. roku życia, również tutaj różnice nie osiągnęły znamienności statystycznej; 20% tych złamań było zlokalizowanych w kręgu L1, 10% w L2, 20% w L3, a najwięcej, tj. 50%, w L4.

Omówienie
W badanej grupie 103 kobiet z bólami dolnej części kręgosłupa u 96 chorych (93%) stwierdzono przynajmniej jedną z patologii, która może odpowiadać za dolegliwości, dane te są zbliżone do danych z piśmiennictwa [1, 7, 8]. Ponieważ jest to grupa wybrana, wyniku nie można odnieść do ogólnej populacji, ale należy przyjąć, że zmiany radiologiczne w kręgosłupie lędźwiowym u kobiet po 55. roku życia są dość powszechne. Średnia liczba zmian zwiększa się z wiekiem (wyraźny wzrost w podgrupie III w porównaniu z podgrupą I), ale to zwiększenie nie jest istotne statystycznie. Zarówno w całej grupie, jak i w poszczególnych podgrupach wiekowych najczęściej występującymi zmianami były kolejno: dyskopatie, osteofity i zmiany zwyrodnieniowe stawów kręgosłupa, co potwierdza wyniki innych autorów [8–10].
Najczęściej, bo u 74% badanych, stwierdzano obniżenie wysokości krążka międzykręgowego, kwalifikowane jako dyskopatia. Jednak pełny obraz, ze sklerotyzacją podchrzęstną stwierdzono tylko u 33 chorych. Obserwowano częstsze jej występowanie u kobiet po 75. roku życia, ale związek ten, podobnie jak w badaniach innych autorów, nie był istotny statystycznie [11, 12].
U ponad połowy badanych kobiet (57%) stwierdzono obecność osteofitów, u co drugiej z nich (31 kobiet) były one duże i rozległe na przynajmniej jednym poziomie (2. lub 3. stopień wg Orwolla). Dane z piśmiennictwa co do częstości występowania osteofitozy u kobiet po 55. roku życia są różne. Dawson-Hughes i wsp. podają 12% [13], Paiva i wsp. 33% [14], Orwoll i wsp. 43% [10], Jones i wsp. 69% [15]. Różnice te mogą być skutkiem odmienności badanych populacji, którą w badaniu Dawsona-Hughsa i wsp. z założenia stanowiły kobiety bez złamań kręgowych i bez dyskopatii, a w badaniu Jonesa i wsp. kobiety z wcześniej już zdiagnozowaną osteoporozą kręgosłupa i obecnymi, często starymi złamaniami kręgów. Zdecydowana większość autorów potwierdza jednak powszechność występowania osteofitów u ludzi w średnim wieku, zwłaszcza u mężczyzn [8, 10, 12, 16]. W prowadzonej pracy nie zaobserwowano istotnego statystycznie związku między częstością ich występowania a wiekiem badanych kobiet. Podobnie związku tego nie znalazł Paiva i wsp. [14] oraz Drinka i wsp. [11], natomiast Reid i wsp. [8] oraz Ito i wsp. [17] uchwycili istotną statystycznie zależność między ich występowaniem a wiekiem kobiet.
Zmiany zwyrodnieniowe w stawach międzykręgowych stwierdzono u 31 chorych (30%). Zmiany w zakresie wyrostków kolczystych kręgów lędźwiowych w postaci stawów Baastrupa stwierdzono u 18 kobiet (17%). Obecność kręgozmyków zanotowano u 15 pacjentek (14,5%). Chociaż i tu nie zaobserwowano istotnej statystycznie zależności między częstością występowania tych zmian a wiekiem kobiet, to jednak były one częstsze w grupie osób najbardziej zaawansowanych wiekiem. W piśmiennictwie brak jest danych na ten temat, gdyż zmiany te określane są łącznie jako zwyrodnieniowe.
Częstość występowania złamań kręgów wynosiła 18,4%. Jest to liczba zbliżona do wyników podawanych w innych pracach: 12% w badaniu EVOS [18], 20% wg Jonesa i wsp. [15], 24% wg Paiva i wsp. [14]. Zaobserwowano związek między częstością występowania złamań kręgowych a wiekiem kobiet, szczególnie w podgrupie III, jednak nie był on istotny statystycznie. Podobne wyniki podali Ito i wsp. [17]. Inni autorzy sugerują, że zwiększenie częstości złamań z wiekiem kobiet ma charakter istotny statystycznie [1, 14, 15, 19–21]. W badanej grupie kobiet złamania dotyczyły głównie kręgu L4, podczas gdy w literaturze podaje się kręgi L1 i L2 jako dominującą lokalizację [1, 13, 17, 19]. Rozbieżności te mogą wynikać z niewielkiej (tylko 19) liczby kobiet ze złamaniem kręgu w badanej grupie.

Wnioski
1. U kobiet po 55. roku życia zmiany radiologiczne w kręgosłupie lędźwiowym są bardzo powszechne.
2. Najczęściej spotykanymi patologiami są dyskopatie, osteofity i zmiany zwyrodnieniowe stawów międzykręgowych.
3. Nie uchwycono zależności pomiędzy opisywanymi zmianami a wiekiem, częściej występowały one jednak u chorych po 75. roku życia.

Piśmiennictwo
1. Brooks PM. Impact of osteoarthritis on individuals and society: how much disability? Social consequences and health economic implications. Curr Opin Rheumatol 2002; 14: 573-7.
2. Milanowska K. Zespoły bólowe dolnego odcinka kręgosłupa. W: Reumatologia. Mackiewicz S, Zimmermann-Górska I (red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1995: 302-10.
3. Uhlig T, Hagen KB, Kvien TK. Why do patients with chronic musculoskeletal disorders consult their primary care physicians? Curr Opin Rheumatol 2003; 14: 104-8.
4. Moskowitz MH. Pharmacotherapy of neuropathic low back pain. In: Current pain and headache reports. Current Science Inc., 2003, 178-87.
5. Tłustochowicz W. Ból w chorobach reumatycznych. WIM, Warszawa 2003.
6. Lim KT. Osteoarthritis. In: Textbook of clinical rheumatology. Howe HS, Feng PH (eds). National Arthritis Foundation, Singapore 1997: 277-97.
7. Peel NF, Barrington NA, Blumsohn A, et al. Bone mineral density and bone turnover in spinal osteoarthrosis. Ann Rheum Dis 1995; 54: 867-71.
8. Reid IR, Evans MC, Ames R, et al. The influence of osteophytes and aortic calcification on spinal mineral density in postmenopausal women. J Clin Endocrinol Metab 1991; 72: 1372-4.
9. Burger H, Van Daele PL, Grashuis K, et al. Vertebral deformities and functional impairment in men and women. J Bone Miner Res 1997; 12: 152-7.
10. Orwoll ES, Oviatt SK, Mann T. The impact of osteophytic and vascular calcifications on vertebral mineral density measurements in men. J Clin Endocrinol Metab 1990; 70: 1202-7.
11. Drinka PJ, De Smet AA, Bauwens SF, et al. The effect of overlying calcification on lumbar bone densitometry. Calcif Tissue Int 1992; 50: 507-10.
12. Suzuki T, Nagai H, Yoshida H, et al. Appropriateness and limitations of bone mineral measurements by DXA in the elderly – comparison with x-ray findings (abstract). Nippon Koshu Eisei Zasshi 1995; 42: 385-97.
13. Dawson-Hughes B, Dallal GE. Effect of radiographic abnormalities on rate of bone loss from the spine. Calcif Tissue Int 1990; 46: 280-1.
14. Paiva LC, Filardi S, Pinto-Neto AM, et al. Impact of degenerative radiographic abnormalities and vertebral fractures on spinal bone density of women with osteoporosis. Sao Paulo Med 2002; 120: 9-12.
15. Jones G, White C, Nguyen T. Prevalent vertebral deformities: relationship to bone mineral density and spinal osteophytosis in elderly men and women. Osteoporosis Int 1996; 6: 233-9.
16. Arlot M, Sornay-Rendu E, Garnero P, et al. Apparent pre- and postmenopausal bone loss evaluated by DXA at different skeletal sites in women: the OFELY cohort. J Bone Mineral Res 1997; 12: 683-90.
17. Ito M, Hayashi K, Yamanda M, et al. Relationship of osteophytes to bone mineral density and spinal fracture to men. Radiology 1993; 189: 497-502.
18. O’Neill TW, Felsenberg D, Varlow J, et al. The prevalence of vertebral deformity in european men and women: the European Vertebral Osteoporosis Study. J Bone Mineral Res 1996; 7: 1010-17.
19. Ismail AA, Cooper C, Felsenberg D, et al. Number and type of vertebral deformities: epidemiological characteristics and relation to back pain and height loss. European Vertebral Osteoporosis Study Group. Osteoporosis Int 1999; 9: 206-13.
20. Leidig BG, Limberg B, Felsenberg D, et al. Sex difference in the validity of vertebral deformities as an index of prevalent vertebral osteoporotic fractures: a population survey of older men and women. Osteoporosis Int 2000; 11: 102-19.
21. Riggs BL, Melton LJ. The worldwide problem of osteoporosis: insights afforded by epidemiology. Bone 1995; 17 (5 Suppl): 505S-11S.
Copyright: © 2006 Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.






Quick links
© 2019 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe