Medycyna Paliatywna

Pełna treść

3/2026 vol. 18
Artykuł oryginalny

Potrzeby i obszary problemowe w zakresie funkcjonowania psychologicznego i dietetycznego u pacjentów poddanych leczeniu onkologicznemu

  1. Szpital Chorób Płuc, Orzesze, Polska

  2. Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Najświętszej Marii Panny, Częstochowa, Polska

Medycyna Paliatywna 2026; 18(3): 197–202

Data publikacji online: 2026/11/16
Plik artykułu
Potrzeby i obszary.pdf


Wstęp

Nowotwory złośliwe to druga pod względem częstości przyczyna zgonów w Polsce [1]. Biorąc pod uwagę statystykę, można stwierdzić, że choroby onkologiczne stanowią jeden z podstawowych problemów zdrowotnych w naszym kraju. Są wyzwaniem nie tylko dla lekarzy, lecz także psychologów, dietetyków i fizjoterapeutów. Problemami pacjentów onkologicznych zajmuje się między innymi prehabilitacja. Ponieważ jest to specjalizacja, która w Polsce dopiero rozwija się, należy pogłębiać wiedzę z zakresu potrzeb pacjentów onkologicznych, by wykorzystać ją w celu tworzenia jak najlepszych programów prehabilitacyjnych.

Prehabilitacja

Pojęcie prehabilitacji pierwotnie dotyczyło kompleksowego przygotowania pacjenta do czekającego go zabiegu chirurgicznego. Pod pojęciem tym kryły się działania mające poprawić ogólny stan zdrowia na tyle, aby zmniejszyć czynniki ryzyka powikłań po zabiegu i zwiększyć szanse pacjenta na powrót do sprawności funkcjonalnej. W działaniach prehabilitacyjnych za istotne uznaje się: poprawę sprawności fizycznej, zadbanie o prawidłowe żywienie, eliminację nałogów oraz poprawę stanu psychicznego ukierunkowanego na metody radzenia sobie ze stresem. Dziś prehabilitacja skupia się także na działaniach związanych z jak najlepszym przygotowaniem pacjenta onkologicznego do czekającej go nie tylko operacji, lecz również immuno-, radio- czy chemioterapii [2, 3].

Prehabilitacja onkologiczna

Prehabilitacja onkologiczna powinna być wdrażana między diagnozą onkologiczną a rozpoczęciem leczenia. Obejmuje pacjentów, którzy czekają na leczenie chirurgiczne lub na inną formę leczenia onkologicznego, np. chemio-, radio- czy immunoterapię. Prehabilitacja ma jak najlepiej przygotować pacjenta do walki z rakiem. W tym celu pacjenci zostają objęci nie tylko opieką lekarską, lecz także psychologiczną, dietetyczną i fizjoterapeutyczną [1]. Prehabilitacja pacjenta onkologicznego opiera się na czterech aspektach: wsparciu psychologicznym, pomocy w rezygnacji z nałogów, aktywności fizycznej i prawidłowym żywieniu. Niezwykle ważna jest również obecność bliskich osób i ich zaangażowanie w leczenie. Prehabilitacja zmniejsza ryzyko wystąpienia komplikacji związanych z leczeniem onkologicznym, a co się z tym wiąże skraca pobyt pacjenta w szpitalu oraz zwiększa jego szanse na szybszy powrót do zdrowia.

Rola dietetyka w prehabilitacji onkologicznej

W trakcie przygotowania pacjenta do leczenia onkologicznego bardzo dużą rolę odgrywa ocena stanu odżywienia. Niedożywienie pacjentów onko­logicznych prowadzące do wyniszczenia organizmu jest jednym z czynników przerwania leczenia onkologicznego. Niezwykle istotne jest rozpoznanie potrzeb żywieniowych pacjenta, tak aby przez cały okres terapii utrzymać jego organizm w prawidłowym stanie odżywienia [4]. U pacjentów niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem dietetyk może jeszcze przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego wdrożyć odpowiednią dietę lub wzbogacić ją o żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (food for special medical purposes) [5].

Bardzo wielu pacjentów przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego cierpi na brak apetytu, zjada mniejsze ilości posiłków niż zazwyczaj oraz odczuwa awersję do pokarmów mięsnych, co przyczynia się do pogorszenia stanu odżywienia [6].

Dietetyk wspiera pacjentów onkologicznych nie tylko w zakresie żywienia, ale również wpływa na ich stan psychiczny. Chory oczekujący leczenia onkologicznego jest narażony na bardzo silny stres, co z kolei zwiększa zużycie energetyczne organizmu (przyspieszony jest metabolizmu węglowodanów, białek oraz tłuszczy). Pacjent onkologiczny, który w tej sytuacji ma mniejsze rezerwy budulcowo-energetyczne, jest narażony w sposób szczególny na zachwianie homeostazy. Sarkopenia oraz niedożywienie negatywnie wpływają na działanie układu odpornościowego, co skutkuje zmniejszeniem szans pacjentów na powodzenie terapii. Rola dietetyka w prehabilitacji pacjentów onkologicznych sprowadza się przede wszystkim do stworzenia i wdrożenia indywidualnych planów żywieniowych, z uwzględnieniem chorób współistniejących, często wymagających odrębnych planów żywieniowych [7].

Rola psychologa w prehabilitacji onkologicznej

Rozpoznanie nowotworu wpływa na pacjentów destrukcyjnie. Z badań przeprowadzonych przez Skiert i wsp. [8] wynika, że już na etapie stawiania diagnozy niezbędna jest pomoc psychologa/psychoonkologa. W tej kryzysowej sytuacji pojawiają się bowiem trudne do przeżycia emocje: smutek, żal, lęk czy złość. Pacjenci, dowiadując się o chorobie nowotworowej, są narażeni na bardzo silny stres, który prawdopodobnie będzie stresem chronicznym. Często nie potrafią sami sobie poradzić ze skutkami doświadczanych uczuć. To dla nich nowa sytuacja, która wymaga adaptacji i wykształcenia mechanizmów obronnych [8, 9]. Z pomocą psychologa/psychoonkologa pacjenci mogą pracować nad myślami o chorobie i kształtować zdrowe postawy, pozytywnie wpływać na stan emocjonalny, który w sposób modulujący wpływa na działanie układu immunologicznego. Emocje związane z reakcją na informacje o chorobie nowotworowej (lęk, smutek, złość) obniżają odpowiedź ze strony układu odpornościowego, który jest istotny w procesie leczenia. Pacjenci, którzy otrzymują wsparcie psychologiczne/psychoonkologiczne są lepiej przygotowani do walki z nowotworem i lepiej radzą sobie z chronicznym stresem [10]. Ważne jest, aby pacjenci onkologiczni byli objęci opieką psychologa/psychoonkologa nie tylko w czasie leczenia, lecz także w okresie okołodiagnostycznym i diagnostycznym. Zwiększa to szanse na bardziej komfortowe przechodzenie przez różne etapy leczenia. Lepszy stan psychiczny pacjenta onkologicznego to również lepsza jakość jego życia [11].

Cel badania

Celem badania było zidentyfikowanie potrzeb i obszarów problemowych w zakresie funkcjonowania psychologicznego i dietetycznego u pacjentów rozpoczynających leczenie onkologiczne.

Materiał i metody

Badanie zostało przeprowadzone od 1 lipca 2024 r. do 1 marca 2025 r. w Szpitalu Chorób Płuc w Orzeszu oraz w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym im. Najświętszej Marii Panny w Częstochowie. W badaniu wzięło udział 80 pacjentów rozpoczynających leczenie onkologiczne. W większości były to osoby powyżej 55 lat – 80%, pozostałe 20% badanych stanowili pacjenci mieszczący się w przedziale wiekowym 41–55 lat. W badaniach wykorzystano autorską ankietę składającą się z 15 pytań zamkniętych z możliwością zaznaczenia tylko jednej odpowiedzi. W pytaniu pierwszym, dotyczącym stresu, poproszono pacjentów o wymienienie sposobów, które pomagają im się zrelaksować. Podczas badania pacjenci uzupełniali również metryczkę, do której wpisywali: wiek, płeć, wykształcenie, rodzaj choroby nowotworowej i leczenia onkologicznego, jak również informację, czy pacjent aktualnie pali papierosy, a jeżeli tak, to czy chce zaprzestać palenia. Przeprowadzona ankieta była anonimowa. Czas na jej wypełnienie był nieograniczony.

Wyniki

Wyniki badań wskazują, że pacjenci leczeni onkologicznie oczekują pomocy nie tylko lekarza, ale również psychologa i dietetyka. 88,8% badanych uważa, że stan psychiczny wpływa na leczenie nowotworu, 98,8% ankietowanych deklaruje, że pomoc psychologa jest potrzebna, a 86,3 % wskazuje zasadność pomocy dietetyka. 71,3% deklaruje chęć skorzystania z porad dietetycznych, 60% chciałoby wsparcia psychologicznego. Wielu ankietowanych odpowiedziało, że wie, jak radzić sobie z stresem, problemami ze strony układu pokarmowego czy problemami wynikającymi ze złej komunikacji z bliskimi. Zapewnienia takie nie są jednak miarodajne. Nie zawsze bowiem sposób, w jaki radzimy sobie na przykład ze stresem, jest właściwy (Ryciny 1, 2).

Dyskusja

W Polsce odnotowuje się wzrost zachorowań na nowotwory złośliwe [1]. Choroba nowotworowa wiąże się z trudnym procesem leczenia, dezorganizacją dotychczasowego trybu życia i przede wszystkim ryzykiem jego utraty. Stąd też wyniki badań, które wskazują, że pacjenci onkologiczni często cierpią również na zaburzenia psychiczne nie powinny budzić zdziwienia. Trudności psychiczne mają wpływ na jakość życia pacjentów, przebieg leczenia i rokowanie [12]. Z przeprowadzonych badań wynika, że pacjenci onkologiczni mają świadomość wpływu samopoczucia psychicznego na przebieg leczenia. Tak uważa 88,8% ankietowanych. Większość respondentów – 98,8%, wskazało również pomoc psychologiczną jako ważną w procesie terapii onkologicznej. Nieco mniej osób wie, gdzie w razie potrzeby takiej pomocy szukać – 72,5%. Zaskakujący natomiast wydawać się może wynik deklarowanej chęci skorzystania z pomocy psychologicznej. Biorąc pod uwagę fakt, że wielu pacjentów już na początku leczenia onkologicznego wymaga wsparcia ze strony psychologa, niepokoi, że jedynie 60% byłoby otwartych na tego typu pomoc [5]. Jest to ważna informacja w kontekście rozwijającej się w Polsce prehabilitacji onkologicznej oraz powstających poradni prehabilitacji. Jest to sygnał, że należy rozwijać dostęp do tego typu pomocy i edukować pacjentów onkologicznych w zakresie objawów psychicznych oraz zachęcać ich do współpracy ze specjalistą [3]. Może szerszy i łatwiejszy dostęp do psychologa oraz przyjęcie opieki psychologicznej nad pacjentem onkologicznym za standard sprawią, że pacjenci będą bardziej otwarci na tego typu pomoc.

Z dotychczas przeprowadzonych badań wynika, że choroba nowotworowa stanowi najbardziej stresującą jednostkę chorobową spośród wszystkich istniejących chorób. Pacjenci onkologiczni walczący z dystresem związanym z zachorowaniem na nowotwór muszą zmagać się z trudnościami zarówno w sferze emocjonalnej, jak i poznawczej, behawioralnej oraz społecznej. Stres wywołany chorobą często znajduje się u podstaw objawów takich, jak lęk czy przygnębienie [6]. Biorąc pod uwagę wszechstronne oddziaływanie stresu na pacjenta chorego onkologicznie niezwykle ważną kwestią jest to, czy i jak pacjent chory onkologicznie radzi sobie z nim. 78,8% deklaruje radzenie sobie ze stresem, a wśród najczęstszych strategii ankietowani wymieniają czytanie, spacery i oglądanie telewizji. Jest to wynik dość wysoki, jednak czy świadczy o tym, że pacjenci onkologiczni rzeczywiście radzą sobie z generowanym przez chorobę dystresem? Biorąc pod uwagę teorie stresu Lazarusa i Folkman wiadomo, że ludzie walczą ze stresem, koncentrując się na zadaniu, emocjach i unikach. Czytanie, oglądanie telewizji to technika uniku, charakterystyczna dla pacjentów, którzy wolą ignorować myśli i przeżycia związane z trudną sytuacją. Taka postawa jednak nie rozwiązuje problemu i nie pomaga, może tylko utrwalać w pacjentach podejście oparte na ,,ucieczce” [13]. Dlatego tak ważna jest psychoedukacja pacjentów onkologicznych w zakresie identyfikacji dominującego stylu zaradczego oraz pomoc w zrozumieniu, na ile dotychczasowe podejście do trudności jest konstruktywne i pomocne, a na ile tylko pomaga zapomnieć i odsunąć problemu.

Niepokojący wydaje się wynik mówiący o informowaniu o ewentualnych skutkach ubocznych leczenia. 63,7% badanych uznało, że zostali wystarczająco poinformowani o możliwych efektach ubocznych terapii. Z badań wynika, że pacjenci, którzy są usatysfakcjonowani komunikacją na linii lekarz-pacjent są też bardziej odporni na stres generowany przez chorobę [14]. Z literatury naukowej dotyczącej tego aspektu wiadomo, że pacjenci onkologiczni mają określone potrzeby informacyjne na każdym etapie choroby. I tak, w okresie leczenia bardzo ważnym aspektem jest informacja na temat ewentualnych spodziewanych skutków ubocznych terapii oraz sposobów, jak sobie z nimi radzić. Przekazanie pacjentom właściwych informacji w odpowiedni sposób pomaga lepiej przystosować się im do każdego etapu choroby [15]. Należy zwrócić uwagę, że aspekt komunikacyjny na linii personel medyczny-pacjent onkologiczny jest wciąż obszarem wymagającym pracy i udoskonalenia. Chcąc jak najlepiej przygotować pacjenta do leczenia, należy nauczyć się komunikować z nim tak, aby przekazywane informacje były satysfakcjonujące nie tylko pod kątem poznawczym, lecz również emocjonalnym. W procesie leczenia pacjenta onkologicznego istotna jest jednak nie tylko komunikacja z lekarzem, lecz również z rodziną, która odgrywa niezwykle ważną rolę. Kiedy u członka rodziny pojawia się choroba nowotworowa, w rodzinie pojawia się kryzys, który wiąże się z szeregiem obaw i trudnych emocji. Często zachwianiu ulega komunikacja między chorym a członkami jego rodziny [16]. 88,8% ankietowanych stwierdziło, że wie, jak rozmawiać z bliskimi na temat choroby. Jest to wynik bardzo wysoki, co nie zmienia faktu, że komunikacja w rodzinie pacjenta jest zazwyczaj utrudniona. Temat choroby jest często pomijany, jest to problem, o którym się nie mówi. W takiej sytuacji można obserwować brak empatii, a przekazywane sobie wzajemnie komunikaty są sprzeczne. Błędy w komunikacji generują nierzadko konflikty, co przekłada się na złe samopoczucie zarówno chorego, jak i jego rodziny [17]. Należałoby skoncentrować się na tym, jak pacjenci onkologiczni rozumieją „dobrą komunikację”. Psychoedukacja mogłaby pomóc w lepszym zrozumieniu jej zasad.

Zaskakujące mogą wydawać się wyniki obrazujące wsparcie pacjentów onkologicznych ze strony dietetyka. 86,3% badanych wskazało, że wsparcie specjalisty od żywienia w czasie leczenia onkologicznego jest pomocne. 71,3% stwierdziło, że skorzystałaby z porad dietetycznych. Chęć dowiedzenia się więcej na temat zaleceń dietetycznych zadeklarowało 43,8%. 77,5% badanych podaje, że wie, jaką dietę stosować w czasie leczenia onkologicznego, 83,8% wie, co robić, kiedy nie ma apetytu, 86,3% orientuje się, jak sobie radzić z ewentualnymi dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, 95% zna preparaty odżywcze, które mogą poprawić stan odżywienia. Biorąc pod uwagę wysoki poziom wiedzy deklarowany przez ankietowanych, można przypuszczać, że niski wynik w pozycji dotyczącej chęci dowiedzenia się więcej na temat zaleceń dietetycznych może być podyktowany wysokim poziomem wiedzy pacjentów onkologicznych na temat diety podczas terapii onkologicznej. Może to jednak również wskazywać na brak otwartości pacjentów na tego typu wsparcie. Taki wniosek skłania do zwiększenia psychoedukacji pacjentów onkologicznym w zakresie ważności diety w terapii onkologicznej. Należy uświadamiać pacjentów, że wsparcie dietetyka i stosowanie się do jego zaleceń może realnie wpłynąć na efekt leczenia [4].

Wnioski

Temat prehabilitacji onkologicznej jest w Polsce aspektem mało przebadanym. Jest to jednak z pewnością obszar, który intensywnie rozwija się i wymaga wkładu specjalistów z różnych dziedzin. Z przeprowadzonych badań wynika, że pacjenci onkologiczni mają holistyczne spojrzenie na temat własnej choroby. Są oni świadomi, że na ich walkę z chorobą ma wpływ nie tylko współpraca z lekarzem, lecz także otwarcie na pracę z takim specjalistami, jak psycholodzy czy dietetycy. Z uzyskanych informacji wynika, że są oni w większości świadomi wpływu zdrowia psychicznego i stanu odżywienia na wyniki podjętej terapii. Niepokojący natomiast jest wynik dotyczący satysfakcji pacjentów z przekazywanych im informacji na temat ewentualnych skutków ubocznych terapii. Bardzo mała liczba ankietowanych uznała, że są oni informowani w sposób wystarczający. Obszar komunikacji personel medyczny-pacjent, również o możliwości pracy z psychologiem i dietetykiem na każdym etapie choroby, jest więc obszarem wymagającym szczególnej uwagi. Uzyskane wyniki badań mogą posłużyć jako pomoc w przygotowaniu specjalistów do lepszej współpracy z pacjentem onkologicznym będącym w procesie prehabilitacji onkologicznej.

DEKLARACJE

1. Zgoda Komisji Bioetycznej na badania: Nie dotyczy.

2. Podziękowania: Brak.

3. Zewnętrzne źródła finansowania: Brak.

4. Konflikt interesów: Brak.

Piśmiennictwo


  1. Kazimierska, I. Prehabilitacja onkologiczna- nowa jakość życia choryc na nowotwory. https://www.termedia.pl/onkologia/Prehabilitacja-onkologiczna-nowa-jakosc-zycia-chorych-na-nowotwory,48307.html (dostęp: 24.08.2022).
  2. Karaś, K, Cyżewski, P. Prehabilitacja u chorego zakwalifikowanego do zabiegu gwarantem lepszych wyników. Leczenie Ran 2024; 21: 78-82.
  3. Opaliński S. Prehabilitacja zwiększa szanse pacjenta. Głos Pacjenta Onkol 2023; 2: 2-5.
  4. Trujillo E, Kadakia KC, Thomson C, Zhang FF, Livinski A, Pollard K i wsp. Malnutrion risk screening in adult oncology outpatients: an ASPEN systematic review and clinical recommendations; J Parente Enteral Nutr 2024; 48: 874-894.
  5. Polański J, Świątoniowska-Lonc N, Kołaczyńska S, Chabow- ski M. Diet as a factor supporting lung cancer treatment – a systematic review. Nutrients 2023; 15: 1477.
  6. Haemmerle RJ, Jatoi A. Loss of appetite in patients with cancer: an update on charakterization mechanisms and palliative therapeutics. Curr Opin Support Palliat Care 2023; 17: 168-171.
  7. Mogiłko N, Zarzeczny P. Rola dietetyka w prehabilitacji. Post Żyw Klin 2024; 19: 100-106.
  8. Skiert A, Sitarz G. Rola psychoonkologa w leczeniu choroby nowotworowej. Zesz Nauk WSNS Lubl 2022; 11: 161-175.
  9. Lelonek B, Cieślik A, Kamusińska E. Problematyka stresu w chorobie nowotworowej. Prob Pielęg 2013; 21.
  10. Sesiuk A, Rzepiela L. Wybrane zaburzenia psychiczne w przebiegu chorób somatycznych. Psychiatr Psychol Klin 2016; 16.
  11. Bętkowska-Korpała B, Gierowski JK. Psychologia lekarska w leczeniu chorych somatycznie. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
  12. Car J, Życińska J, Lasota W. Ocena dystresu i depresji u osób chorych na nowotwory złośliwe. Przegl Epidemiol 2012; 66: 689-695.
  13. Huber L. Style adaptacyjne do sytuacji stresowych w różnych grupach wiekowych, a choroby cywilizacyjne XXI wieku. Probl Higieny Epidemiol 2010; 91: 268-275.
  14. Gacek E. Wybrane aspekty komunikacji z pacjentem onko- logicznym. Med Og N Zdr 2021; 27: 157-160.
  15. Kozaka J. Kliniczny przebieg choroby nowotworowej a przystosowanie psychiczne. Curr Gynecol Oncol 2015; 13: 27-43.
  16. Rospęk P. Konsekwencje choroby nowotworowej w rodzinie. Stud Pastoral 2020; 16: 126-141.
  17. Pietrzyk A. Ta choroba w rodzinie. Oficyna Wydawnicza ,,Impuls”, Kraków 2006.

Copyright: © 2026 Termedia Sp. z o. o. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.
Udostępnij
without publication fees
without publication fees