en POLSKI
eISSN: 2084-9834
ISSN: 0034-6233
Reumatologia/Rheumatology
Current issue Archive Manuscripts accepted About the journal Supplements Editorial board Reviewers Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors Ethical standards and procedures
SCImago Journal & Country Rank


 
3/2005
vol. 43
 
Share:
Share:
more
 
 

Psychological aspects of experiencing rheumatic diseases

Kazimierz Popielski

Ru 2005; 43, 3: 160–165
Online publish date: 2005/06/06
Article file
- Psychologiczne.pdf  [0.09 MB]
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 
Adres do korespondencji:
prof. dr hab. ks. Kazimierz Popielski, Katedra Psychoterapii i Psychologii Zdrowia, Katolicki Uniwersytet Lubelski, al. Racławicka 14, 20-950 Lublin
Praca wpłynęła: 16.09.2004 r.





Schorzenie reumatyczne – zwłaszcza przewlekłe – jest nie tylko niedomogą fizyczną, ale także psychicznym doznaniem i indywidualnie przeżywanym doświadczeniem egzystencjalnym. W chorobie doznajemy bólu i doświadczamy cierpienia. Stąd wielodyscyplinarność zainteresowania człowiekiem chorym i to nie tylko w opisowym znaczeniu tego zjawiska, ale także w sensie interpretacyjnym, w znaczeniu możliwości niesienia pomocy. Medycyna jest w tym względzie nauką wiodącą. Niemniej psychologia w swoich wyspecjalizowanych formach (psychoonkologia, opieka paliatywna, psychologia bólu itd.) służy pomocą człowiekowi w chorobie. Nie wyklucza to naturalnie innych form pomocy: socjalnych, kulturowych, duszpasterskich itp.
Przybliżenia interpretacyjne
Społeczne i dość powszechne rozumienie choroby jest jednoznaczne: jest ona stanem trudnym. I tak jest w rzeczywistości, i to niezależnie od tego, że jest to subiektywne spojrzenie na obiektywny fakt doświadczania choroby. Jeśli uzmysłowimy sobie, że nie można odrywać choroby i zdrowia od całości ludzkiej egzystencji jako ich podmiotu, to staje się jasne, że skutki tak zdrowia, jak i choroby odnoszą się do tego samego podmiotu, do egzystencji jako jedności i całości.

W tej propozycji odniesiemy się do 2 rodzajów postaw:
a) twórczo-rozwojowych wobec choroby,
b) rezygnacyjno-destrukcyjnych w chorobie.
Postawy rozumiemy tu jako dyspozycję do zachowania się wobec czegoś, co określamy jako przedmiot postawy. Dyspozycja ta ma charakter poznawczych, emocjonalnych, behawioralnych i egzystencjalnych zachowań. W pierwszym przypadku chodzi o postawy twórcze. W naszym przypadku dotyczy to skutków schorzeń reumatycznych. Postawy wobec nich mogą być – ogólnie mówiąc – pozytywne, tzn. twórcze i rozwojowe lub negatywne, tzn. wywołujące stany rezygnacji i destrukcji.
Jest to pierwszy plan rozróżnień. W artykule proponuje się głębsze rozróżnienia, związane z wielowymiarowością bycia i wielokierunkowością stawania się ludzkiej egzystencji [6]. Propozycja ta została zilustrowana na schematach 1. i 2. Całość podmiotowo-osobowa egzystencji wyraża się za pośrednictwem zachowań i czynności wymiaru biologicznego, funkcji psychicznych i dynamizmów noetycznych (tj. specyficznie ludzkich, duchowych). Egzystencja funkcjonuje w kontekście jej społecznych, kulturowych i przyrodniczo-ekologicznych wymiarów i odniesień.
Postawy ujawniające się i prezentowane w procesie chorobowym mają zindywidualizowaną dynamikę i przebieg. Strukturyzują psychikę, wzmacniając ją lub osłabiając – zarówno w procesach zdrowia, jak i stanach chorobowych.
Trudno jednoznacznie przypisać wyróżnionym wymiarom i środowiskom poszczególne treści szczególnych postaw. Jest przecież tak, że doznania i doświadczenia funkcjonują i obejmują całość egzystencji, ale choruje konkretny człowiek. Dlatego troska lekarska musi być wielowymiarowa, by była pełna i – jak postuluje przysięga Hipokratesa – nie szkodziła.
W zaproponowanych schematach nie chodzi o wyczerpujący zestaw określeń, lecz o wskazanie na wielowymiarowość zachowań i środowisk oraz powiązań ich z postawami w chorobie.
Analiza schematów postaw twórczych i rezygnacyjnych w chorobie i wobec choroby pomaga w zorientowaniu się w aktualnym stanie psychicznym i socjokulturowym chorego. Proces chorobowy zmienia wiele życiowo ważnych czynników życia psychicznego, takich jak stan świadomości, percepcja rzeczywistości, ocena siebie i innych, hierarchia wartości, postawy wobec życia itp. Czasem dotyczy to całości życia, a niekiedy tylko jego elementów. Jednak nigdy nie jest obojętne dla zdrowienia i zachowań prozdrowotnych.
Zestawienie w schematach 1. i 2. należy traktować jako pomoc w myśleniu wielowymiarowym, które musi być dopełniane zindywidualizowaną obserwacją i odkrywaniem specyficznych problemów pacjenta. Wyróżnione dla celów poznawczych wymiary: egzystencji (biologiczny, psychiczny i egzystencjalny, tj. noetyczny – specyficznie ludzki) oraz środowisk (społeczne, kulturowe i ekologiczne) mogą służyć pomocą w odkrywaniu i porządkowaniu obszarów stresorodnych. Rzecz jasna, nakładają się na to także sytuacje obiektywne (np. pobyt w szpitalu itp.) i postawy międzyludzkie (np. relacje pacjent – rodzina, lekarz – pacjent itp.).
Wprowadzone rozróżnienia pozwalają na pełniejszy wgląd w to, co może się dziać w wyróżnionych poznawczo wymiarach egzystencji i w jej relacjach z otoczeniem. Dlatego wpisane w ramki treści należą do istoty artykułu. Wydaje się, że forma ta jest bardziej komunikatywna niż inne możliwości przekazu:
• wpisane treści nie stanowią formuły zamkniętej,
• praktyki specjalistyczne mogą tu dopisać szereg swych obserwacji,
• wymiary: biologiczny, psychiczny i noetyczny oraz wyróżnione środowiska są w stosunku do siebie komplementarne, choć dla celów poznawczych dają się wyodrębnić i przyporządkować,
• człowiek jest jakością (egzystencją) wielowymiarową i zawsze cierpi jako świadomy podmiot, będący jednością i całością,
• pełna troska prozdrowotna domaga się wielowymiarowo programowanej opieki i wielokierunkowego zainteresowania potrzebami człowieka.

Postawy pacjentów wobec choroby
Człowiek odbiera siebie całościowo, ale bez odróżnień doznania te stają się nierozpoznawalne i niediagnozowalne. Trudno także pomóc, gdy nie wiadomo nic lub wiadomo mało o przyczynach, stąd propozycja kilku dalszych rozróżnień.
Choroba, jak każda sytuacja życiowo trudna, wymaga swoistego przystosowania. W procesie chorobowym, włączając w to diagnozowanie, można wyróżnić 5 rodzajów postaw wobec przystosowania się w chorobie [11]:
postawa rezygnacyjno-pasywna – cechuje się całkowitą zależnością od personelu medycznego;
postawa projekcyjno-agresywna – wyraża się w podejrzliwości, złośliwości, niechęci oraz agresji wyrażanej wobec siebie, osób najbliższych oraz personelu medycznego;
tendencja do racjonalizacji choroby – cechuje się obroną przed dopuszczeniem faktu choroby do świadomości pacjenta;
• postawa częściowej lub całościowej negacji choroby – postawa ta łączy się najczęściej z trudnościami w przyjęciu bądź wręcz odrzuceniem diagnozy, form leczenia, jak również faktu samej choroby;
postawa typu reaktywno-walcząca – świadomość choroby przyjmuje dwojakie znaczenie: nadziei na to, że postać choroby przybierze łagodniejszą formę, oraz że podjęcie walki z chorobą zakłada możliwość jej przezwyciężenia.
Powyższy zarys postaw w przystosowaniu się do choroby może być pomocny dla szeroko rozumianego personelu medycznego (w tym również dla osób najbliższych, psychologów, duszpasterzy, wolontariuszy) w zrozumieniu i uchwyceniu znaczenia mechanizmów psychologicznych oraz sposobów zachowania się w procesie chorobowym.
W sytuacji choroby najczęściej obserwuje się skutki niewłaściwych postaw: wzmożony lęk, poczucie winy, smutek, drażliwość, obniżony nastrój, rozpacz. Aby poznać właściwe ich źródło, należy wnikliwie rozpoznać dynamikę mechanizmów działających w procesie choroby.
Kondaš wymienia następujące postawy chorego wobec własnej choroby [1]:
bagatelizującą, gdy jednostka lekceważy swój stan zdrowia,
odrzucającą, gdy nie chce przyjąć faktu choroby i pogodzić się z nim,
lękową, gdy chory obwinia się za skutki choroby,
hipochondryczną, gdy wyolbrzymia dolegliwości chorobowe,
patologiczną chęć chorowania, gdy pragnie się być chorym,
roszczeniową, kiedy poprzez chorobę chce się coś osiągnąć (np. względy innych, współczucie),
realistyczną, czyli optymalną i właściwą postawę; wówczas gdy pacjent godzi się na chorobę, nie wyolbrzymia ani też nie lekceważy jej, usiłuje przystosować się do zmian, jakie ze sobą niesie.

Kübler-Ross, analizując postawy osób dotkniętych nieuleczalną chorobą, wyróżnia 5 faz w sposobie reagowania na śmierć, które można odnieść do każdej sytuacji egzystencjalnie znaczącej [2, 6], również do cierpienia:
zaprzeczanie i izolacja – stan czasowego szoku, który następuje po diagnozie,
gniew – uczucia złości, rozżalenia, irytacji skierowane do siebie, najbliższych oraz personelu medycznego,
targowanie się – faza szukania kompromisu, jest próbą oddalenia wyroku choroby,
depresja – jest reakcją na bezskuteczność leczenia oraz na pogarszanie się stanu zdrowia,
pogodzenie się – jest efektem pomyślnego przejścia przez wszystkie etapy, etapem pogodzenia się ze stanem chorobowym. W sytuacji zbliżającej się śmierci – akceptacja, przynosi ulgę i uspokojenie.

Choroba jest dla człowieka procesem trudnym, wymagającym wielkiego, wszechstronnego wysiłku [4, 10]. W wyniku tego procesu tworzą się wspomniane wyżej postawy rozwojowe lub destrukcyjne. Osińska wyróżnia 2 grupy postaw chorych wobec własnej choroby: postawy altruistyczne (twórcze) oraz egoistyczne (pasożytnicze) (tab. I) [3].
Wyróżnione postawy zachowań dają dobry obraz tego, że chorzy ludzie nie są jednolici w zachowaniach.

Specyficzne postawy
wobec schorzeń reumatycznych

Na postawy osób cierpiących na schorzenia reumatyczne wpływa specyfika tych schorzeń, którą można określić następująco:
• wydłużony czas oczekiwania na poprawę,
• potrzeba zdyscyplinowanego trybu życia (np. zaniechanie używek, właściwa dieta, ruch, gimnastyka),
• wzmożony lęk i niechęć przed wysiłkiem fizycznym, który potęguje doznania bólowe,
• powrót do zdrowia rozłożony w czasie,
• uzmysłowienie sobie konieczności walki o zdrowie nawet poprzez wymuszony ruch, aktywność, ćwiczenia,
• wiedza na temat stanu zdrowia (np. że poranna sztywność stawów jest objawem, wobec którego pacjent sam musi przyjąć postawę aktywnego radzenia sobie),
• akceptacja zachowań rezygnacyjnych,
• współdziałanie z lekarzem, terapeutą.

Przekraczanie wyuczonych postaw
i zachowań w schorzeniach reumatycznych

Czynnik psychologiczny stanowi ważny element integralnego procesu leczenia. Nie może w nim zabraknąć aktywności podmiotowo-osobowej człowieka. Być może chciałoby się, aby tak nie było. Zaburza to bowiem jednoznaczność wyników obserwacji procesu leczenia i rozbudowanej wyłączności paradygmatu biochemicznego. W tej sytuacji należy przypomnieć pytanie o to, jaki model człowieka leży u podstaw oporów wobec szeroko rozumianej psychosomatyki lub pełniej, wobec noopsychosomatyki [7] czy socjopsychosomatyki [9].
W związku z powyższym należy docenić podejście psychologiczne, a w tym zwrócić szczególną uwagę na:
• znaczenie uaktywniania potrzeby własnej aktywności w odniesieniu do choroby,
• budowanie wewnętrznych motywacji i postaw pozytywnych wobec własnych schorzeń,
• poszukiwanie sposobów przekraczania uwarunkowań,
• akceptację schorzeń i ograniczeń biopsychicznych,
• tworzenie grup wsparcia jako społecznego czynnika leczenia,
• rozwijanie podmiotowo-osobowych podstaw i postaw do dawania sobie rady z życiem i chorobą,
• strzeżenie się przed urazowością posttraumatyczną jako skutkiem egzystencjalnego doznania i doświadczenia obciążającego życiowo.

Choroba jest momentem wyłączenia człowieka z bieżącego życia. Wszystko, co dzieje się z człowiekiem w związku z chorobą, jest doznaniem przeciw, tj. antyadaptacyjnym, antyprzystosowawczym i antyegzystencjalnym. Syndrom białego sufitu jest bogaty w treści, które stanowią stres i frustrację, co przeraża i niepokoi, przygnębia i odbiera nadzieję. Człowiek doświadczający bólu cierpi. Jednak egzystencja nie musi być tymi doświadczeniami zdeterminowana. Obydwa procesy, bólu i cierpienia, należą do doświadczeń życia oraz życiu i zdrowiu służą, choć na różne sposoby i nie dzieje się to automatycznie.

Piśmiennictwo
1. Kondaš O. Psychologia kliniczna. PWN, Warszawa 1984.
2. Kübler-Ross E. Interviews mit Sterbenden. Kreuz-Verlag. Stuttgart-Berlin, 1969.
3. Kübler-Ross E. Rozmowy o śmierci i umieraniu. PAX, Warszawa, 1979.
4. Osińska K. Twórcza obecność chorych. PAX, Warszawa, 1980.
5. Osińska K. Zdrowie psychiczne człowieka cierpiącego. W: System wartości i zdrowie psychiczne. B. Hołyst (red.). UW, Warszawa, 1990: 62-7.
6. Popielski K. Noetyczny wymiar osobowości. RW, KUL, Lublin, 1994.
7. Popielski K. Noopsychosomatyka: propozycja nowego podejścia diagnostyczno-terapeutycznego. Przegląd Psychologiczny 1999; 42: 17-41.
8. Popielski K.: Cierpienie jako doświadczenie egzystencjalnie znaczące. TU, Słowacja, 2005 (w druku).
9. Skrzypek M. Od psychosomatyki do socjopsychosomatyki – w stronę interpretacji socjokulturowych w medycynie. Historyczna ewolucja dyscypliny. B. Płonka-Syroka (red.). Wyd. Arboretum, Wrocław, 2003: 74-91.
10. Suchocka L. Analiza bólu i cierpienia w wybranych chorobach przewlekłych. Interpretacja noologoteoretyczna. W: Výzvy pre psychológiu tretieho tisícročia. Perspektiva z pohl’adu logoterapie, red. J. Stempelová, L. Timulák. Wyd. UT, Trnava, 2003: 141-54.
11. Szentmártoni M. Psychologia pastoralna. Wyd. WAM, Kraków, 1995.
Copyright: © 2005 Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.






Quick links
© 2022 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.