eISSN: 2084-9885
ISSN: 1896-6764
Neuropsychiatria i Neuropsychologia/Neuropsychiatry and Neuropsychology
Current issue Archive Manuscripts accepted About the journal Editorial board Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors Ethical standards and procedures
SCImago Journal & Country Rank
1/2014
vol. 9
 
Share:
Share:
more
 
 

Review article
The concept of schizotypy and significance of the Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences (O-LIFE)

Daria Dembińska-Krajewska
,
Janusz Rybakowski

Neuropsychiatria i Neuropsychologia 2014; 9, 1: 4–13
Online publish date: 2014/05/26
Article file
- koncepcja.pdf  [0.14 MB]
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 

Schizotypia jako cecha osobowości

Schizotypia może być rozumiana jako cecha osobowości i postrzegana jako wymiar. Pionierem „wymiarowego” ujęcia schizotypii był Eugen Bleuler (Ingraham 1995), a następnie m.in. Hans Eysenck (Oleś 2003). W ostatnich dekadach ten sposób myślenia kontynuuje brytyjski psycholog Gordon Claridge. W jego wymiarowym modelu schizotypii jest ona postrzegana jako kontinuum, którego elementy stanowią o różnicach indywidualnych, w tym również cechach predysponujących do wystąpienia psychozy. Rozumiana jest jako neutralna cecha występująca w całej populacji, czasem powiązana ze zdrowiem, a czasem z chorobą (Claridge i wsp. 1996; Hergovich i wsp. 2008). Chorzy na schizofrenię badani w okresie remisji osiągają wysokie wyniki w testach badających schizotypię (zwłaszcza jej pozytywny aspekt), ale wysokie wyniki mogą uzyskiwać również osoby zdrowe, nieprezentujące objawów ze spektrum schizofrenii (Claridge i Beech 1995). Najprawdopodobniej będą to osoby wykazujące się wysoką kreatywnością i niekonwencjonalnym myśleniem (Ando 2014).
Wymiary schizotypii korespondują z czynnikowymi modelami schizofrenii. Model dwuczynnikowy mówi o schizotypii pozytywnej i negatywnej. Trójczynnikowy dołącza jeszcze dezorganizację poznawczą. Natomiast propozycję Claridge’a i wsp. (1996) można nazwać modelem czteroczynnikowym, zawierającym dodatkowo składnik impulsywności i postępowania niezgodnego z regułami społecznymi.
Do negatywnych objawów schizotypii zalicza się wycofanie z aktywności społecznych, zaburzenia w bliskich relacjach i anhedonię, podobne do objawów deficytowych schizofrenii. Pozytywna schizotypia obejmuje objawy zbliżone do objawów wytwórczych. Zawierają się w niej idee odniesienia, zniekształcenia percepcyjne, poznawcze oraz myślenie magiczne (Siever i Davis 2004). Pozytywny wymiar schizotypii można podzielić na dwa elementy: niezwykłe doznania percepcyjne oraz idee odnoszące i/lub dziwaczne przekonania niezgodne z systemem kulturowym (Suhr i Spitznagel 2001). Jako trzeci czynnik traktowana jest dezorganizacja poznawcza, prawdopodobnie najbardziej powiązana z rozwojem psychozy (Liddle 1987). Niektóre elementy schizotypii stanowią cechę korzystną również z ewolucyjnego punktu widzenia. Podwyższony poziom wymiaru „niezwykłe doznania” i skorelowana z nim kreatywność wiążą się z sukcesem reprodukcyjnym (Nettle i Clegg 2006).

Schizotypia jako zaburzenie

W odróżnieniu od „wymiarowego” ujęcia schizotypię można określić w sposób „kategorialny” jako zaburzenie związane z podatnością na wystąpienie psychozy, a w skrajnym nasileniu schizofrenii. Znalazło to odzwierciedlenie we współczesnych psychiatrycznych klasyfikacjach diagnostycznych. W Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5, 2013 r.) zaburzenie schizotypowe (osobowość schizotypowa) zaliczane jest do grupy „zaburzeń ze spektrum schizofrenii i innych zaburzeń psychotycznych”, jednak jego opis znajduje się w rozdziale dotyczącym zaburzeń osobowości. Podstawową cechą osobowości schizotypowej są niekonwencjonalne wzorce wchodzenia w relacje społeczne i interpersonalne, duże poczucie dyskomfortu, zwłaszcza w relacjach z innymi, i wynikająca z tego obniżona zdolność do pogłębiania relacji. Występują również zaburzenia percepcyjne i poznawcze oraz dziwaczność zachowania. Opisane wzorce funkcjonowania są obecne już od wczesnej młodości i ujawniają się w różnych sytuacjach. Wymienia się następujące objawy:
1. Idee odnoszące (bez urojeń odnoszących), np. niewłaściwe interpretacje codziennych zdarzeń, w których osoba z tym zaburzeniem zajmuje centralne miejsce.
2. Dziwne przekonania lub magiczne myślenie niezgodne z normami kulturowymi, wpływające na zachowanie (np. wiara w jasnowidzenie, telepatię, dziwaczne fantazje i zainteresowania), występujące już w dzieciństwie i okresie dojrzewania.
3. Niezwykłe doznania percepcyjne, w tym iluzje somatosensoryczne, oraz niezwykłe przekonania, np. o własnej mocy lub możliwości wywierania wpływu na innych.
4. Dziwaczność w myśleniu i wypowiedziach (np. wypowiedzi niejasne, przypadkowe, metaforyczne, nadmiernie wyszukane lub stereotypowe), tendencja do dużej abstrakcyjności lub zbytniej konkretności.
5. Podejrzliwość lub nastawienie urojeniowe.
6. Nieadekwatny lub zawężony afekt, który silnie wpływa na relacje z innymi.
7. Dziwaczne, ekscentryczne bądź osobliwe zachowania lub wygląd.
8. Trudności w nawiązywaniu relacji, które z jednej strony odczuwane są jako coś przykrego, z drugiej jednak nie prowadzą do zmiany zachowania w taki sposób, by umożliwić nawiązanie znaczących kontaktów. Efektem jest brak bliskich przyjaciół i powierników poza krewnymi pierwszego stopnia.
9. Silny lęk społeczny, który nie słabnie mimo zażyłości, powiązany raczej z lękami paranoicznymi niż z negatywną oceną siebie.
Również International Classification of Diseases ICD-10 (1992 r.) lokuje zaburzenie schizotypowe w dziale: „Schizofrenia, zaburzenia typu schizofrenii (schizotypowe) i urojeniowe”. Zaznacza także, że cechuje się ono ekscentrycznym zachowaniem, nieprawidłowościami myślenia i afektu, które przypominają objawy schizofrenii, ale równocześnie pojawia się sugestia, iż rozwój i przebieg przypominają zwykle zaburzenia osobowości. Kryteria rozpoznania wg ICD-10 to:
1. Niedostosowany i ograniczony afekt (osoba wydaje się chłodna i oddalona).
2. Dziwne, ekscentryczne lub niezwykłe zachowanie albo wygląd.
3. Słaby kontakt z innymi i skłonność do społecznego wycofywania się.
4. Dziwne przekonania i magiczne myślenie wpływające na zachowanie, niespójne z normami kulturowymi.
5. Podejrzliwość i nastawienia paranoidalne.
6. Natrętne ruminacje bez wewnętrznego oporu, często o treści dysmorfofobicznej, seksualnej lub agresywnej.
7. Niezwykłe doświadczenia percepcyjne z włączeniem iluzji somatosensorycznych (cielesnych) lub innych, depersonalizacja i derealizacja.
8. Puste, rozwlekłe, metaforyczne, nadmiernie wypracowane lub stereotypowe myślenie, przejawiające się np. dziwacznymi wypowiedziami, bez cech rozkojarzenia.
9. Niekiedy przemijające epizody quasi-psychotyczne z nasilonymi iluzjami, omamami słuchowymi lub innymi oraz myślami podobnymi do urojeń, zwykle występujące bez udziału czynników zewnętrznych.
Według ICD-10 co najmniej trzy spośród wymienionych cech powinny być obecne przez minimum 2 lata.

Schizotypia a schizofrenia

Badania nad schizotypią wnoszą istotny wkład do zrozumienia patogenezy schizofrenii. Znaczne nasilenie objawów schizotypii może być prekursorem wystąpienia schizofrenii. Wykazano szereg podobieństw genetycznych, biologicznych i neuropsychologicznych między osobami z zaburzeniem schizotypowym a chorymi na schizofrenię (Raine i Lencz 1995).
Siever i Davis (2004), podsumowując patofizjologię schizotypii w kontekście zaburzeń ze spektrum schizofrenii, wskazują na częstsze – w porównaniu z innymi grupami – występowanie schizotypii u krewnych chorych na schizofrenię. Prawdopodobnie zarówno w schizofrenii, jak i schizotypii istnieje odrębne dziedziczenie objawów pozytywnych i deficytowych. W obu zaburzeniach zidentyfikowano podobne deficyty psychofizjologiczne, m.in. zaburzenia ruchów gałek ocznych, potencjałów wywołanych (P50 i P300) oraz nieprawidłowe wykonanie testów, takich jak prepulse inhibition i backward masking. Zarówno w schizofrenii, jak i w schizotypii istnieją podobne zaburzenia funkcji poznawczych, do których należą m.in. deficyty pamięci operacyjnej, funkcji wykonawczych i uwagi, wskazujące na dysfunkcje kory przedczołowej. Czynnościowe badania neuroobrazowe potwierdzają w obu zaburzeniach osłabienie aktywności kory przedczołowej i skroniowej, bardziej nasilone w schizofrenii, oraz wzrost aktywności metabolicznej struktur podkorowych (prążkowia), związanej głównie z neuroprzekaźnictwem dopaminergicznym.

Schizotypia a choroby afektywne

Szereg badań wskazuje na wspólny czynnik genetyczny leżący u podłoża choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD) i schizofrenii, a cechy schizotypii mogłyby być fenotypem pośredniczącym pomiędzy tymi chorobami. Wymiarem wspólnym dla obu grup jest dezorganizacja poznawcza, której poziom jest znacznie wyższy w rodzinach chorych na schizofrenię i ChAD z objawami psychotycznymi, natomiast nie osiąga wysokiego poziomu w grupie krewnych pacjentów z ChAD bez objawów psychotycznych. Prawdopodobnie więc ten wymiar schizotypii jest czynnikiem ryzyka rozwoju psychotycznej formy ChAD (Schürhoff i wsp. 2005). Badania prowadzone przez Lewandowskiego i wsp. (2006) z udziałem 1258 studentów wykazały, że pozytywny i negatywny wymiar schizotypii oraz tendencja do przeżywania negatywnych emocji są wskaźnikami rozwoju zaburzeń schizotypowych, ale również depresji i zaburzeń lękowych. Występowanie depresji i zaburzeń lękowych było silnie powiązane z pozytywnym wymiarem schizotypii. Natomiast negatywny wymiar schizotypii zwiększał ryzyko wystąpienia zaburzeń ze spektrum schizofrenii.
Według Herona i wsp. (2003) cechy schizotypii występują znacząco częściej u pacjentów z ChAD niż wśród osób zdrowych, choć ich nasilenie w grupie ChAD jest niższe niż w schizofrenii. Również badania przeprowadzone w ośrodku poznańskim wykazały, iż pacjenci z ChAD w porównaniu z grupą kontrolną uzyskują znacząco wyższe wyniki na wszystkich skalach schizotypii. Ponadto stwierdzono, że w grupie osób z ChAD cechy schizotypii związane były z poziomem kreatywności (Rybakowski i Klonowska 2011).

Narzędzia do pomiaru schizotypii

Jednym z najważniejszych jest Kwestionariusz cech schizotypii stworzony przez Adriana Raine’a w 1991 r. (Raine’s Schizotypal Personality Questionnaire). Odnosi się on do 9 wymiarów schizotypii i zawiera 74 pytania podzielone na następujące podskale: idee odnoszenia, nadmierny lęk społeczny, dziwaczne przekonania lub magiczne myślenie, niezwykłe doznania percepcyjne, dziwaczne lub ekscentryczne zachowania, brak bliskich relacji, dziwne wypowiedzi, zubożona emocjonalność, podejrzliwość (Raine 1991; Raine i wsp. 1994).
Kolejnym narzędziem, o którym trzeba wspomnieć, a jednocześnie pierwszym zwracającym uwagę na ten aspekt osobowości, była skala psychotyczności w kwestionariuszu osobowości Eysencka (Psychoticism Scale, Eysenck Personality Questionnaire; Eysenck i Eysenck 1975 za: Venables i Rector 2000; Chapman i wsp. 1995). Była ona pierwszym narzędziem mierzącym psychotyczność uznawaną za taką samą cechę zdrowej osobowości jak neurotyzm i ekstrawersja (Chapman i wsp. 1995).
Duży wkład do psychometrii zaburzeń schizotypowych wniósł amerykański psycholog Loren Chapman, który stworzył 5 skal dotyczących podatności na psychozę. Są to: 1) Physical Anhedonia Scale (PhyAnh) zawierająca 61 pytań opisujących możliwość doznawania sensorycznej i estetycznej przyjemności, dotyczących doznań płynących z odczuwania temperatury, dotyku, ruchu, zapachu, bodźców wzrokowych, dźwiękowych i ze sfery doznań seksualnych; 2) Perceptual Aberration Scale (PerAb) zawierająca 35 pozycji opisujących deformacje percepcji własnego ciała i inne zniekształcenia zmysłowe; 3) Magical Ideation Scale (MagicId) zawierająca 30 pytań dotyczących subiektywnych interpretacji doświadczanych wydarzeń, obejmujących obszar powszechnych przesądów, przesyłania myśli, możliwości jasnowidzenia, wpływów duchowych czy idei odniesienia, mierząca tendencję do doszukiwania się związków przyczynowo-skutkowych, które wychodzą poza standardy danej kultury i uznawane są za nieadekwatne lub magiczne; 4) Impulsive Nonconformity Scale (NonCon) zawierająca 51 pozycji obejmujących zaburzenia w przyswajaniu norm społecznych, brak możliwości współodczuwania bólu przeżywanego przez innych, brak kontroli impulsów i niepohamowane dążenie do gratyfikacji; 5) Social Anhedonia Scale (SocAnh) zawierająca 40 pytań mierzących obojętność wobec innych ludzi (Chapman i wsp. 1994, 1995; Claridge i Beech 1995).
Wśród innych narzędzi diagnostycznych odnoszących się do schizotypii można wymienić Schizophrenism Scale (Nielsen i Petersen 1976 za: Chapman i wsp. 1995; Venables i Rector 2000) dotyczącą głównie wycofania społecznego i specyficznego sposobu funkcjonowania poznawczego osób o cechach schizotypowych oraz Hallucination Scale (Launay i Slade 1981 za: Chapman i wsp. 1995) odnoszącą się do 5 czynników: omamów wzrokowych, omamów słuchowych, związanych ze snem, marzeń oraz myśli natrętnych. Na podstawie kryteriów DSM-III dla osobowości schizotypowej powstały Schizotypal Personality Scale (Claridge i wsp. 1994) oraz Kings Schizotypy Questionnaire (Williams 1993 za: Jones i wsp. 2000).
Należy również wspomnieć skalę schizotypii, którą stworzył wybitny badacz tego zagadnienia Peter Venables. Wykazał on, że zarówno dysfunkcje poznawcze, problemy z koncentracją uwagi i percepcją, należące do wymiaru pozytywnego, jak i anhedonia oraz wycofanie, będące objawami negatywnymi, mogą być uznane za aspekty schizotypii, nie są jednak ze sobą skorelowane (Venables i wsp. 1995).

Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences (O-LIFE) – geneza powstania

W ujęciach nawiązujących do trójczynnikowego modelu psychozy schizotypia składała się z aspektu pozytywnego, negatywnego i elementu dezorganizacji poznawczej. Mason i Claridge (2006) dołączyli czwarty czynnik, który nazwali początkowo „zachowaniem asocjalnym”, a później przemianowali na zachowania impulsywne i niezgodne z regułami. Celem była możliwość użycia skali poza grupą kliniczną.
Pojęcie schizotypii w rozumieniu Claridge’a opiera się głównie na cechach osobowości, jednak nie zostało stworzone na podstawie obserwacji klinicznej pacjentów z osobowością schizotypową czy schizofrenią. Podejście to sugeruje istnienie szeregu cech, których występowanie przekłada się na wysokie wyniki schizotypii i może zwiększać ryzyko rozwoju psychozy. Podkreśla także obecność tych cech w całej populacji i dzieli je na aspekty pozytywne i negatywne oraz powiązane z dezorganizacją i impulsywnością. Początkowo zastosowano kryteria osobowości schizotypowej i osobowości borderline obowiązujące w DSM-III do stworzenia Schizotypal Personality Scale (37 pytań) i Borderline Personality Scale (18 pytań). Narzędzie to, składające się z obu skal i będące prototypem O-LIFE, zostało opublikowane (Bentall i wsp. 1989), jednak nie poddano go procedurom psychometrycznym. Kolejnym krokiem było stworzenie O-LIFE, w którego skład weszły 4 podskale obejmujące grupy objawów: niezwykłe doznania, dezorganizację, poznawczą introwersję i anhedonię oraz zachowania impulsywne i niezgodne z regułami społecznymi. Włączenie ostatniej podskali, choć często kwestionowane, nawiązuje do większej liczby gwałtownych wykroczeń dokonywanych przez pacjentów psychotycznych (Large i Nielssen 2011 za: Grant i wsp. 2013).

Opis skali Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences

Skala O-LIFE odnosi się do 4 obszarów:
1. Tendencji do odczuwania niezwykłych doznań percepcyjnych i poznawczych i/lub tendencji do magicznego interpretowania zachodzących wydarzeń (pozytywny aspekt schizotypii).
2. Dezorganizacji poznawczej, która jest bliska formalnym zaburzeniom myślenia spotykanym w schizofrenii i polega na tendencji do niekonwencjonalnego biegu myśli i skojarzeń.
3. Tendencji do anhedonii i introwersji, powiązanej z bladością afektywną, zachowaniami aspołecznymi i brakiem możliwości odczuwania przyjemności płynącej z kontaktów z innymi ludźmi czy też przyjemności fizycznej (negatywny aspekt schizotypii).
4. Impulsywności i postępowania niezgodnego z regułami społecznymi, związanego z niestabilnością nastroju i nieprzewidywalnością zachowań, zwłaszcza nieprzestrzeganiem konwenansów czy ustanowionych społecznie ról (Claridge i wsp. 1996).
Stworzono dwie wersje kwestionariusza. Na każdą z nich składają się 4 opisane podskale. Pełna wersja O-LIFE powstała w 1995 r. i zawiera 104 pytania. Podskala niezwykłe doznania (unusual experiences) zawiera 30 pytań, dezorganizacja poznawcza (cognitive disorganisation) – 24, introwersja i anhedonia (introvertive anhedonia) – 27, zachowania impulsywne i niezgodne z regułami (impulsive nonconformity) – 23 pytania (Mason i Claridge 2006). Wersja krótka składa się z 43 pytań, opisana została w 2005 r. Powstała w odpowiedzi na zapotrzebowanie na narzędzie przesiewowe, którego wykonanie zabierałoby mniej czasu niż odpowiedź na ponad 100 pytań pierwszej wersji. Tendencja do niezwykłych doświadczeń oceniana jest na podstawie 12 punktów, dezorganizacji poznawczej – 11, introwersji i anhedonii – 10, zachowań impulsywnych i niezgodnych z regułami – 10 pytań (Mason i wsp. 2005).
Podskala niezwykłe doznania zawiera pytania opisujące zaburzenia myślenia, myślenie magiczne i omamy („Czy czasami masz przeczucie, że coś się zdarzy, nawet jeśli nie masz żadnych podstaw, aby móc tak myśleć?”, „Czy zdarzyło ci się, że widziałeś przed sobą twarz jakiejś osoby, mimo że w rzeczywistości nikogo przed tobą nie było?”, „Czy niektórzy ludzie, jedynie przez myślenie o tobie, są w stanie sprawić, że czujesz ich obecność?”).
Dezorganizacja poznawcza odnosi się do zaburzeń uwagi i koncentracji, trudności z podejmowaniem decyzji oraz lęku pojawiającego się w sytuacjach społecznych („Czy czujesz się zdezorientowany/wytrącony z równowagi, jeśli zbyt wiele rzeczy dzieje się równocześnie?”, „Czy bez względu na to, jak silnie starasz się skupić na danej rzeczy, prześladują cię myśli niezwiązane z tą sprawą?”, „Czy kiedy znajdujesz się w pomieszczeniu wypełnionym ludźmi, miewasz trudności w nadążaniu za rozmową?”).
Podskala introwersja i anhedonia zawiera pytania dotyczące braku zadowolenia z kontaktów społecznych i niemożności doznawania przyjemności, w tym fizycznej, co jest związane także z unikaniem bliskości. Przykładowe zawarte w niej pytania: „Czy ludzie, którzy usiłują cię lepiej poznać, zwykle poddają się po krótkim czasie?”, „Czy zazwyczaj niechętnie kupujesz nowe jedzenie, którego smaku nie znasz?”, „Czy masz poczucie, że istnieje niewiele rzeczy, których robienie sprawia ci przyjemność?”.
Pytania zawarte w podskali zachowania impulsywne i niezgodne z regułami opisują nieprzewidywalne, antyspołeczne i ekscentryczne formy zachowania, za którymi nierzadko stoi brak wewnętrznej kontroli („Czy często zdarza ci się, że folgujesz sobie nadmiernie w spożyciu alkoholu lub jedzenia?”, „Czy często miewasz ochotę, aby coś zniszczyć lub rozbić?”, „Czy często miewasz pokusę, by postąpić odwrotnie, niż sugerują ci inni, mimo że wiesz, że mają oni rację?”) (Mason i wsp. 2005; Mason i Claridge 2006).

Weryfikacja skali Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences

Narzędzie zostało przetłumaczone na wiele języków, w tym: japoński, szwedzki, hebrajski, węgierski. Weryfikacja O-LIFE na dużych grupach prowadzona jest od 1995 r. Potwierdzona została zarówno spójność wewnętrzna, jak i wiarygodność wersji długiej (104 pytania) i krótkiej (43 pytania) (Mason i Claridge 2005).
Polską wersję skali opracowano w Klinice Psychiatrii Dorosłych Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu na podstawie tłumaczenia na język polski oryginalnej wersji angielskiej. Następnie wersja polska została przetłumaczona na angielski (back-translation) przez tłumacza nieznającego oryginalnej wersji. Ostateczna wersja polska została ustalona po dokonaniu drobnych modyfikacji, a następnie akceptacji tłumaczenia zwrotnego przez twórcę skali, prof. Gordona Claridge’a.
Wyniki otrzymywane w badaniach prowadzonych przy użyciu O-LIFE są spójne z badaniami przy użyciu innych narzędzi. Pozytywny wymiar schizotypii jest powiązany z wysokim ryzykiem wystąpienia psychozy mierzonym za pomocą skali Comprehensive Assessment of At-Risk Mental States, wiąże się z doznaniami quasi-psychotycznymi, obecnością myślenia paranoicznego oraz zaburzeniami nastroju (Barrantes-Vidal i wsp. 2013). Pozytywna schizotypia wiąże się ze wzmocnieniem negatywnego obrazu własnej osoby, a wymiar negatywny z obniżeniem możliwości pozytywnego myślenia o sobie i innych (Barrantes-Vidal i wsp. 2013).
W badaniach porównujących wyniki otrzymane w skali O-LIFE oraz skali objawów pozytywnych (SAPS) i skali objawów negatywnych (SANS) chorzy na schizofrenię uzyskali znacząco wyższe wyniki niż osoby z grupy kontrolnej w wymiarze pozytywnym, negatywnym i dezorganizacji. Nie wykazano różnic w odniesieniu do zachowań impulsywnych i niezgodnych z regułami. W grupie pacjentów pozytywna symptomatologia (mierzona SAPS) wyraźnie korelowała z wymiarem pozytywnej schizotypii: niezwykłymi doświadczeniami i dezorganizacją poznawczą w skali O-LIFE. Nie stwierdzono związku pomiędzy wynikami otrzymywanymi w SANS a introwersją i anhedonią mierzoną za pomocą O-LIFE (Cochrane i wsp. 2010). W badaniach, w których za pomocą krótkiej wersji O-LIFE diagnozowano grupy z wysokim ryzykiem wystąpienia psychozy, istotną zależność stwierdzono między wymiarami: niezwykłe doznania, dezorganizacja poznawcza, introwersja i anhedonia, a objawami psychopatologicznymi, funkcjonowaniem i jakością życia, natomiast nie wykazano takiej zależności dla zachowań impulsywnych i niezgodnych z regułami. Potwierdza to sugestie, by w wersji krótkiej O-LIFE zachowania impulsywne i niezgodne z regułami interpretować z dużą ostrożnością. Niezwykłe doznania okazały się czynnikiem związanym z pozytywnym wymiarem psychozy. Dezorganizacja poznawcza powiązana była z objawami depresji i lęku, introwersja i anhedonia z jakością życia i funkcjonowaniem (Lin i wsp. 2013).

Zastosowanie skali Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences w psychiatrii

Wiele badań przy użyciu O-LIFE ma m.in. na celu określenie związku, jaki występuje pomiędzy zaburzeniem schizotypowym a schizofrenią. Badania nad zaburzeniami myślenia i zaburzeniami semantycznej funkcji języka wskazują, że osoby osiągające wysokie wyniki w O-LIFE popełniają takie same błędy w teście badającym kojarzenia słów jak pacjenci ze schizofrenią (Neill i wsp. 2014). Z drugiej jednak strony osoby o wysokich wynikach w skali schizotypii mają raczej problemy w zadaniach badających subtelne procesy kategoryzacji. Nie diagnozuje się u nich globalnego upośledzenia przetwarzania semantycznego występującego w schizofrenii. Ich deficyty mogą odpowiadać zadaniom semantycznym, w których wymagany jest zarówno szybki, jak i dokładny dostęp do sieci semantycznych (Morgan i wsp. 2009).
Za pomocą O-LIFE badana jest również pamięć deklaratywna i wpływające na nią dysfunkcje emocjonalne będące podstawową cechą zaburzeń psychotycznych (Hoshi i wsp. 2011). Okazuje się, że dużo większe znaczenie dla pogorszenia lub polepszenia pamięci wywołanego czynnikami emocjonalnymi ma pozytywny wymiar schizotypii. Wzmocnienie pamięci deklaratywnej za pomocą nacechowania emocjonalnego było widoczne w grupie osiągającej niskie wyniki na skali niezwykłych doświadczeń, a niewidoczne w grupie mającej w tej skali wyniki wysokie. W przytaczanych badaniach negatywny wymiar schizotypii nie miał wpływu na pamięć. Jednoznacznie można jednak stwierdzić, że problemy z pamięcią emocjonalną występujące w schizofrenii widoczne są również w grupie osób wykazujących tendencję do przeżyć quasi-psychotycznych podobnych do pozytywnych objawów schizofrenii, czyli osób osiągających w skali O-LIFE wysokie wyniki w podskali niezwykłe doznania oraz zachowania impulsywne. Wrażliwość ta może być wyrażana zarówno w obszarze pamięci emocjonalnej deklaratywnej, jak i mimowolnej (Hoshi i wsp. 2011).
Wyniki eksperymentów wskazują jednocześnie, że zaburzenia procesu uczenia związane są z negatywnym wymiarem schizotypii (introwersja i anhedonia) oraz impulsywnością (zachowania impulsywne i niezgodne z regułami), ale już nie z wymiarem dezorganizacji (dezorganizacja poznawcza). Żaden z wymiarów schizotypii nie wywierał widocznego wpływu na uczenie, zanim nie zmieniono celu, co potwierdza, że możliwość zmiany sposobu myślenia w zmieniających się warunkach związana jest z nasileniem objawów negatywnych schizofrenii (Tsakanikos i Reed 2005).
Wysokie wyniki na skali O-LIFE osiągają osoby używające do pisania ręki prawej, ale preferujące użycie ręki lewej do szeregu innych podstawowych czynności (tj. rzucanie, trzymanie rakiety, młotka, szczoteczki do zębów i nożyczek). Wyniki badań wskazują na to, że niespójność w preferowaniu jednej z rąk wiąże się z podwyższonym prawdopodobieństwem myślenia schizotypowego (Annett i Moran 2006).
Kolejnym obszarem poddawanym badaniom jest związek występujący między schizotypią a kreatywnością. Wyniki wskazują, że artyści otrzymują wyższe noty w skalach: pozytywnej schizotypii, zdezorganizowania, aspołeczności, neurotyzmu, otwartości i myślenia dywergencyjnego (unikalnego), w porównaniu z osobami niebędącymi artystami. Osiągają również niższe wyniki w skalach dotyczących zgodności. Zwłaszcza niezwykłe doświadczenia i impulsywność oraz zachowania niezgodne z regułami są wymiarami schizotypii związanymi z kreatywnością (Burch i wsp. 2006). Istnieją hipotezy odnoszące się do procesów ewolucyjnych mówiące, że duża kreatywność powiązana jest z tendencją do schizofrenii i w związku z tym odpowiada za utrzymywanie się genów z nią powiązanych w populacji (Nettle i Clegg 2006).
W badaniach poznańskich prowadzonych w grupie pacjentów z ChAD stwierdzono występowanie znaczących związków pomiędzy poziomem schizotypii a kreatywnością myślenia. Wyniki te potwierdzają rezultaty angielskiego badania, w którym studenci studiów artystycznych osiągnęli znacząco wyższe – niż członkowie grupy kontrolnej – wyniki w 3 podskalach O-LIFE (niezwykłe doznania, dezorganizacja poznawcza, zachowania impulsywne i niezgodne z regułami) (Burch i wsp. 2006; Nelson i Rawlings 2010). Otrzymane w badaniu polskim wyniki sugerowały, że pacjenci dwubiegunowi mają skłonność zarówno do oryginalnych pomysłów, jak i podejmowania działań twórczych, co szło w parze ze skłonnością do impulsywności, zachowań antysocjalnych i ekscentrycznych. Można więc przypuszczać, że pozytywny wymiar schizotypii jest powiązany zarówno ze skłonnością do psychotycznych cech w myśleniu, jak i z występowaniem nadmiernych i nietrwałych emocji charakterystycznych dla ChAD (Kerns 2005; Rybakowski i Klonowska 2011; Klonowska-Woźniak i Rybakowski 2012).
Badania Ando i wsp. (2014) potwierdziły, że wysoki poziom schizotypii koreluje z wybitną kreatywnością. Pięciuset przebadanych przez nich satyryków osiągnęło bardzo wysokie wyniki we wszystkich skalach O-LIFE, przy czym najwyższą liczbę punktów zdobywali oni w skali introwersji i anhedonii oraz impulsywności. Jednym z przejawów twórczych zdolności jest humor, czyli umiejętność łączenia niepowiązanych ze sobą obszarów lub idei w niespodziewany i absurdalny sposób. Można więc uznać, że styl poznawczy satyryków (myślenie dywergencyjne) zbliżony jest do stylu poznawczego osób psychotycznych (nadmierne włączanie).
W klinice poznańskiej przeprowadzone zostało pierwsze badanie nad związkiem występującym pomiędzy skutecznością profilaktycznej kuracji litem a cechami osobowości pacjentów z ChAD mierzonymi skalą O-LIFE. Wykazano ujemną korelację pomiędzy jakością reakcji na długoterminowe leczenie litem a cechami schizotypii, statystycznie istotnej w odniesieniu do wymiaru dezorganizacji poznawczej. Pytania, w odniesieniu do których wykazano istotną negatywną korelację z jakością stosowania litu, dotyczyły sytuacji prepsychotycznych, takich jak niemożność zapanowania nad myślami i sytuacja przeciążenia informacyjnego. Negatywna korelacja między psychotycznością a skutecznością litu jest zgodna z doświadczeniem klinicznym wskazującym, że lit nie ma działania przeciwpsychotycznego (Dembińska-Krajewska i wsp. 2012).

Badania nad genetycznym uwarunkowaniem wymiarów skali O-LIFE

Badania nad genetycznym uwarunkowaniem cech schizotypii zawsze były związane z badaniami nad genetyką schizofrenii. W tym względzie na uwagę zasługują geny układu dopaminergicznego, z których najczęściej badany był gen katecholo-O-metylotransferazy (COMT), enzymu związanego z rozkładem dopaminy. Gen COMT ma funkcjonalny polimorfizm Val108Met, gdzie allel Met determinuje mniejszą aktywność enzymatyczną. Badania nad związkiem cech schizotypii z polimorfizmem Val108Met genu COMT mają kilkunastoletnią historię, a ich wyniki są zróżnicowane. Avramopoulos i wsp. (2002) w grupie 379 osób zdrowych wykazali związek cech schizotypii z allelem Val o wyższej aktywności metabolicznej. Podobne wyniki uzyskali Schürhoff i wsp. (2007) wśród osób zdrowych oraz krewnych chorych na schizofrenię i ChAD. Z kolei Ma i wsp. (2007) w populacji chińskiej wykazali związek cech schizotypii z allelem Met. W ostatnich latach odnotowano związek schizotypii z genami dla schizofrenii zidentyfikowanymi na podstawie badań GWAS (genome-wide association studies). Są to takie geny, jak ZNF804A (zinc finger protein 804A) (Yasuda i wsp. 2011) oraz CACNAC1 (alpha 1C subunit of the L-type voltage-gated calcium channel) (Roussos i wsp. 2013).
Ostatnio pojawiły się również wyniki badań nad genetycznym uwarunkowaniem wymiarów schizotypii określanymi za pomocą skali O-LIFE. Badacze niemieccy (Grant i wsp. 2013) oceniali dużą grupę osób zdrowych (n = 1228), u których stosowano skalę O-LIFE oraz dokonano genotypowania polimorfizmów genów układu dopaminergicznego. W pracy tej stwierdzono związek allela Val polimorfizmu Val108Met genu COMT oraz polimorfizmu genu transportera dopaminy (DAT) z wymiarem „niezwykłe doznania”. Wykazano również związek między polimorfizmem genu oksydazy monoaminowej typu A (MAO-A) a wymiarem „dezorganizacja poznawcza” oraz między polimorfizmem genu receptora dopaminergicznego DRD2 a wymiarem „zachowania impulsywne i niezgodne z wymogami społecznymi” u mężczyzn.
W ośrodku poznańskim badano uwarunkowania genetyczne wymiarów skali O-LIFE u pacjentów z ChAD. Stwierdzono większe nasilenie dezorganizacji poznawczej oraz introwersji i anhedonii u pacjentów z allelem Met polimorfizmu Val108Met genu COMT, co może wskazywać, że te wymiary schizotypii w skali O-LIFE u pacjentów z ChAD mogą się wiązać z większą aktywnością układu dopaminergicznego (Rybakowski i wsp. 2013). Mogłoby to potwierdzać ostatnie wyniki badań u pacjentów z ChAD, w których wykazano, że pacjenci z allelem Met tego polimorfizmu wykazują wyższe wartości cechy poszukiwania nowości związanej z aktywnością układu dopaminergicznego (Dávila i wsp. 2013).
Ostatnie badanie wykonane w ośrodku poznańskim obejmowało inne geny układu dopaminergicznego, jak również geny rytmów okołodobowych u osób z ChAD badanych z użyciem skali O-LIFE. Stwierdzono w nim asocjację między polimorfizmem genu receptora dopaminergicznego DRD3 a dezorganizacją poznawczą oraz między polimorfizmem genu DRD4 a introwersją i anhedonią. Wykazano również związek kilku polimorfizmów genu ARNTL (aryl hydrocarbon receptor nuclear translocator-like), jednego z najważniejszych genów zawiadujących rytmami okołodobowymi, z wymiarami „dezorganizacja poznawcza” i „niezwykłe doznania” (Rybakowski i wsp. 2014).

Podsumowanie

Schizotypia jest zjawiskiem, którego znaczenie w psychiatrii wzrasta wraz z możliwością coraz dokładniejszych badań diagnostycznych. Jednym z narzędzi przyczyniających się do poszerzenia naszej wiedzy jest Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences. Dotychczasowe doświadczenia w użyciu tej skali wykazują, że daje ona możliwość oceny poszczególnych wymiarów schizotypii, jak również poziomu podatności na psychozę. Badania kliniczne, neuropsychologiczne oraz neurobiologiczne przy zastosowaniu O-LIFE pozwalają na zdobycie nowych informacji dotyczących schizofrenii, chorób afektywnych oraz innych zaburzeń psychicznych. Wstępne wyniki badań genetyczno-molekularnych wymiarów skali wskazują na możliwość osadzenia ich w przyszłości w kontekście neurobiologii czynności mózgu.

Piśmiennictwo

1. Ando V, Claridge G, Clark K. Psychotic traits in comedians. Br J Psych 2014; 204: 341-345.
2. Annett M, Moran P. Schizotypy is increased in mixed-handers, especially right-handed writers who use the left hand for primary actions. Schizophr Res 2006; 81: 239-246.
3. Avramopoulos D, Stefanis NC, Hantoumi I, et al. Higher scores of self-reported schizotypy in healthy young males carrying the COMT high activity allele. Mol Psychiatry 2002; 7: 706-711.
4. Barrantes-Vidal N, Gross GM, Sheinbaum T, et al. Positive and negative schizotypy are associated with prodromal and schizophrenia-spectrum symptoms. Schizophr Res 2013; 145: 50-55.
5. Bentall RP, Claridge GS, Slade PD. The multidimensional nature of schizotypal traits: a factor analytic study with normal subjects. Br J Psychol 1989; 28: 363-375.
6. Burch GS, Pavelis C, Hemsley DR, Corr PJ. Schizotypy and creativity in visual artists. Br J Psychol 2006; 97: 177-190.
7. Chapman LJ, Chapman JP, Kwapil TR, et al. Putatively psychosis-prone subjects 10 years later. J Abnorm Psychol 1994; 103: 171-183.
8. Chapman JP, Chapman LJ, Kwapil TR. Scales for the measurement of schizotypy. W: Schizotypal personality. Raine A, Lencz T, Mednick SA (red.). Cambridge University Press, Cambridge 1995; 79-106.
9. Claridge G, Beech T. Fully and quasi-dimensional constructions of schizotypy. W: Schizotypal personality. Raine A, Lencz T, Mednick SA (red.). Cambridge University Press, Cambridge 1995; 192-216.
10. Claridge G, McCrerry C, Mason O, et al. The factor structure of ‘schizotypal’ traits: a large replication study. Br J Clin Psychol 1996; 35: 103-115.
11. Cochrane M, Petch I, Pickering AD. Do measures of schizotypal personality provide non-clinical analogues of schizophrenic symptomatology? Psychiatry Res 2010; 30: 150-154.
12. Dávila W, Basterreche N, Arrue A, et al. The influence of the Val158Met catechol-O-methyltransferase polymorphism on the personality traits of bipolar patients. PLoS One 2013; 8: e62900.
13. Dembińska-Krajewska D, Kliwicki S, Chłopocka-Woźniak M, Rybakowski J. Skuteczność profilaktycznego stosowania litu w chorobie afektywnej dwubiegunowej a cechy schizotypii. Pharmacother Psychiatry Neurol 2012; 28: 153-158.
14. DSM V. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed. American Psychiatric Publishing, Washington, DC London, England 2013.
15. Grant P, Kuepper Y, Mueller EA, et al. Dopaminergic foundations of schizotypy as measured by the German version of the Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences (O-LIFE)-a suitable endophenotype of schizophrenia. Front Hum Neurosci 2013; 7: 1.
16. Hergovich A, Schott R, Arendasy M. On the relationship between paranormal belief and schizotypy among adolescents. Pers Individ Dif 2008; 45: 119-125.
17. Heron J, Jones I, Williams J, et al. Self-reported schizotypy and bipolar disorder: demonstration of lack of specifity of the Kings Schizotypy Questionnaire. Schizophr Res 2003; 65: 153-158.
18. Hoshi R, Scoales M, Mason O, Kamboj SK. Schizotypy and emotional memory. J Behav Ther Exp Psychiatry 2011; 42: 504-510.
19. ICD-10. Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. Rewizja dziesiąta. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania. Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne “Versalius”. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Kraków – Warszawa 2000.
20. Ingraham LJ. Family – genetic research and schizotypal personality. W: Schizotypal personality. Raine A, Lencz T, Mednick SA (red.). Cambridge University Press, Cambridge 1995; 19-42.
21. Jones LA, Cardno AG, Murphy KC, et al. The Kings Schizotypy Questionnaire as a quantitative measure of schizophrenia liability. Schizophr Res 2000; 45: 213-221.
22. Kerns JG. Positive schizotypy and emotion processing. J Abnorm Psychol 2005; 114: 392-401.
23. Klonowska-Woźniak P, Rybakowski J. Kreatywność w chorobie afektywnej dwubiegunowej. Nastroje 2012; 27: 1-2.
24. Lewandowski KE, Barrantes-Vidal N, Nelson-Gray RO, et al. Anxiety and depression symptoms in psychometrically identified schizotypy. Schizophr Res 2006; 83: 225-235.
25. Liddle PF. Symptoms of chronic schizophrenia. A re-examination of the positive-negative dichotomy. Br J Psychiatry 1987; 151: 145-151.
26. Lin A, Wigman JT, Nelson B i wsp. Investigating word associations in a schizotypy sample: contrasting implicit and explicit processing. Cogn Neuropsychiatry 2013 Jul 17 [Epub ahead of print]
27. Lin A, Wigman JT, Nelson B, et al. Follow-up factor structure of schizotypy and its clinical associations in a help-seeking sample meeting ultra-high risk for psychosis criteria at baseline. Compr Psychiatry 2013; 54: 173-180.
28. Ma X, Sun J, Yao J, et al. A quantitative association study between schizotypal traits and COMT, PRODH and BDNF genes in a healthy Chinese population. Psychiatr Res 2007; 153: 7-15.
29. Mason O, Claridge G. The Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and Experiences (O-LIFE): further description and extended norms. Schizophr Res 2006; 82: 203-211.
30. Mason O, Linney Y, Claridge G. Short scales for measuring schizotypy. Schizophr Res 2005; 78: 293-296.
31. Morgan CJ, Bedford NJ, O’Regan A, et al. Is semantic processing impaired in individuals with high schizotypy? J Nerv Ment Dis 2009; 197: 232-238.
32. Neill E, Rossell SL, Kordzadze M. Investigating word associations in a schizotypy sample: contrasting implicit and explicit processing. Cogn Neuropsychiatry 2014; 19: 134-148.
33. Nelson B, Rawlings D. Relating schizotypy and personality to the phenomenology of creativity. Schizophr Bull 2010; 36: 388-399.
34. Nettle D, Clegg H. Schizotypy, creativity and mating success in humans. Proc Biol Sci 2006; 273: 611-615.
35. Oleś PK. Ile jest wymiarów osobowości: trzy czy pięć? W: Wprowadzenie do psychologii osobowości. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2003; 152-173.
36. Raine A. The SPQ: a scale for the assessment of schizotypal personality based on DSM-III-R criteria. Schizophr Bull 1991; 17: 555-564.
37. Raine A, Lencz T. Conceptual and theorethical issues in schizotypal personality research. W: Schizotypal personality. Raine A, Lencz T, Mednick SA (red.). Cambridge University Press, Cambridge 1995; 3-18.
38. Raine A, Lencz T. Synthesis and future directions. W: Schizotypal personality. Raine A, Lencz T, Mednick SA (red.). Cambridge University Press, Cambridge 1995; 429-462.
39. Raine A, Reynolds C, Lencz T, et al. Cognitive-perceptual, interpersonal and disorganisated features of schizotypal personality disorder. Schizophr Bull 1994; 20: 191-201.
40. Roussos P, Bitsios P, Giakoumaki SG, et al. CACNA1C as a risk factor for schizotypal personality disorder and schizotypy in healthy individuals. Psychiatry Res 2013; 30: 122-123.
41. Rybakowski JK, Klonowska P. Bipolar mood disorder, creativity and schizotypy: an experimental study. Psychopathology 2011; 44: 296-302.
42. Rybakowski J, Dmitrzak-Węglarz M, Dembińska-Krajewska D i wsp. Cechy osobowości w skalach TEMPS-A  i LIFE-O a polimorfizm genów BDNF, COMT i transportera serotoniny w chorobie afektywnej dwubiegunowej. Neuropsychiatria i Neuropsychologia 2013; 8: 94-100.
43. Rybakowski J, Dmitrzak-Węglarz M, Dembińska-Krajewska D i wsp. Cechy schizotypii w skali LIFE-O a polimorfizm genów układu dopaminergicznego oraz rytmów okołodobowych w chorobie afektywnej dwubiegunowej. Psychologia Etologia Genetyka 2014 (wysłane do redakcji).
44. Rybakowski JK, Dembinska D, Kliwicki S, et al. TEMPS-A  and long-term lithium response: positive corelation with hyperthymic temperament. J Affect Disord 2013; 145: 187-189.
45. Siever LJ, Davis KL. The pathophysiology of schizophrenia disorders: perspectives from the spectrum. Am J Psychiatry 2004; 161: 398-413.
46. Schürhoff F, Laguerre A, Szoke A, et al. Schizotypal dimensions: continuity between schizophrenia and bipolar disorders. Schizophr Res 2005; 80: 235-242.
47. Schürhoff F, Szöke A, Chevalier F, et al. Schizotypal dimensions: an intermediate phenotype associated with the COMT high activity allele. Am J Med Genet B Neuropsychiatr Genet 2007; 144B: 64-68.
48. Suhr JA, Spitznagel MB. Factor versus cluster models of schizotypal traits. I: a comparison of unselected and highly schizotypal samples. Schizophr Res 2001; 52: 231-239.
49. Tsakanikos E, Reed P. Dimensional approaches to experimental psychopathology of schizophrenia: shift learning and report of psychotic-like experiences in college students. J Behav Ther Exp Psychiatry 2005; 36: 300-312.
50. Venables, PH. Schizotypal personality as a developmental stage in studies of risk for schizophrenia. W: Schizotypal personality. Raine A, Lencz T, Mednick SA (red.). Cambridge University Press, Cambridge 1995; 107-131.
51. Venables PH, Rector NA. The content and structure of schizotypy: a study using confirmatory factor analysis. Schizophr Bull 2000; 26: 587-602.
52. Yasuda Y, Hashimoto R, Ohi K, et al. Impact on schizotypal personality trait of a genome-wide supported psychosis variant of the ZNF804A gene. Neurosci Lett 2011; 495: 216-220.
Copyright: © 2014 Termedia Sp. z o. o. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.
Quick links
© 2021 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe