^■ Introduction

In families with alcohol problems, important needs may remain unmet, which often particularly affects adolescent children [1]. In a family system where one member is addicted to alcohol, serious disruptions to communication occur, and alcohol abuse is often accompanied by violence – phy­sical, emotional and sexual [1, 2]. The findings of numerous studies confirm that adult children of alcoholics experience difficulties in social functioning [3-7]. Although they do not constitute a homogeneous population, research findings suggest that this group is more susceptible to affective, anxiety and post-traumatic disorders, which frequently manifest as somatic complaints. They often display greater impulsivity, reduced trust in others and difficulties in forming and maintaining close relationships [8-11]. Women from families affected by addiction are less likely to engage in romantic relationships [12], and may exhibit ambi­valent attitudes towards parenthood. Some of them choose not to have children for fear of repeating the negative experiences of their own childhood [13], whilst others experience higher levels of parental stress, anxiety and a sense of helplessness, which results in less effective parenting strategies [14]. The difficulties encountered by those who grew up in families with alcohol-related problems are linked to the development of post-traumatic stress disorder and symptoms of relational trauma [15]. Traumatic experiences from the past can lead to a persistent sense of victimisation and stunted emotional development, particularly if the individual does not engage in a process of forgiveness [16]. From a cognitive perspective, forgiveness is regarded as a complex intrapsychic process involving the transformation of negative emotions towards the perpetrator into neutral or positive emotions, and letting go of the desire for retribution [17]. Researchers emphasise that forgiveness does not require reconciliation with the person who caused the harm, nor does it entail accepting their behaviour, forgetting the harm suffered, or excusing their guilt. It is not synonymous with giving up on holding the perpetrator to account but is rather an internal change in one’s attitude towards an experience in the past [17].

In the model developed by Thompson et al. [18], dispositional forgiveness is described as a relatively stable tendency to transform negative emotions and beliefs towards the perpetrator or a situation into more neutral and constructive emotions. It includes not only interpersonal relationships, but also an individual’s attitude towards themselves and difficult life circumstances [18]. Studies indicate that forgiving an addicted parent enables the restoration of homeostasis and an improvement in mental health [16]. Dispositional forgiveness is also associated with functioning in intimate relationships, including the level of interpersonal engagement [19-23].

Interpersonal commitment is a psychological process associated with creating, maintaining and improving the partners’ relationship. It is defined as an internal motivation or sense of obligation to remain in the relationship, including emotional investment, a willingness to make sacrifices, and treating one’s partner as a key figure in one’s life [24]. A higher level of commitment is associated with greater relationship stability, concern for one’s partner’s well-being and more constructive conflict resolution [24, 25].

Research suggests that people raised in fami­lies with alcohol-related problems are more likely to experience difficulties in their intimate relationships – both when forming them and in maintaining them over the long term [6]. It is estimated that over half of those from families of this kind do not enter into a long-term relationship or become parents, or make these decisions much later than those without this problem [12]. In this context, parental motivation is of significant importance. According to Warren B. Miller’s concept [26] (the TDIB model: Traits-Desires-Intentions-Behaviour), procreative behaviours result from a process involving motivational traits, desires, intentions and actions [26, 27]. The motivation to have a child is therefore not merely a matter of individual preference; it is linked to an individual’s functioning within relationships and their readiness to take on caregiving roles.

The literature indicates that the lack of a life partner is one of the significant causes of childlessness [28]. However, this goes both ways; women who do not identify with the role of a mother are also more likely to show less commitment to relationships and a lower level of emotional closeness [28]. This could suggest that parental motivation serves as an indirect indicator of functioning within intimate relationships.

For women who grew up in families with alcohol-related problems, this motivation may be ambivalent and involve an internal conflict between the desire for motherhood and fear of repeating the negative experiences of their childhood [13].

The aim of the study was to examine if 1) women with a family history of alcohol problems differ in terms of their levels of dispositional forgiveness, interpersonal engagement and parental motivation compared with women whose parents were not alcohol-dependent, 2) there is a relationship between dispositional forgiveness and interpersonal engagement as well as parental motivation in the group of women from families with alcohol-related problems and in the comparison group.

It was hypothesised that women from families with alcohol-related problems would exhibit lower levels of dispositional forgiveness, commitment to romantic relationships and parental motivation than women who were not from this kind of family. Furthermore, it was hypothesised that there is a positive relationship between dispositional forgiveness on the one hand and interpersonal commitment and parental motivation on the other.

^■ Material and methods

Statistical analyses were carried out using Statistica 13 and IBM SPSS Statistics. In the first stage, the reliability of the measurement tools used was assessed by calculating Cronbach’s a coefficients for the individual scales. The study group and the comparison group were then characterised using descriptive statistics for the variables under investigation including the arithmetic mean (M), standard deviation (SD), minimum (Min) and maximum (Max) values and response percentages (%).

To describe the relationships between the variables under analysis, Pearson’s correlation test and Spearman’s rank correlation test were used. Statistical significance was assessed on the basis of the significance levels obtained at three thresholds: *p < 0.05; **p < 0.01 and ***p < 0.001.

The study was conducted in accordance with current ethical guidelines, principles of confidentiality and informed consent. All participants were informed of the purpose of the study, its procedure and how the data collected would be used, as well as the voluntary and anonymous nature of their participation and their right to withdraw from the study at any stage.

The study used three standardised psychological instruments

The Heartland Forgiveness Scale (HFS) by Thompson et al. [18], adapted into Polish by Kaleta, Mróz and Guzewicz [29], which measures forgiveness towards oneself, others and situations. The scale covers both positive and negative aspects of forgiveness rated on a 7-point Likert scale. A higher score indicates a greater tendency to forgive. The instrument consists of three subscales:

• forgiveness of self (e.g. ‘I find it hard to accept my own past mistakes’),

• forgiveness of others (e.g. ‘I’ve been harbouring a grudge against the people who hurt me for a long time’),

• forgiveness of situations (e.g. ‘Over time, I am able to come to terms with difficult events in my life’).

The Cronbach’s α coefficients for the subscales in our own study ranged from 0.62 to 0.71.

Childbearing Questionnaire (CBQ) [26, 27], developed by W.B. Miller, is used to assess positive and negative parental motivations. The instrument consists of two sections containing 35 and 29 statements respectively, each rated on a 4-point scale. The overall score reflects the difference between the intensity of positive and negative motivation. Positive and negative motivations have been organised into sepa­rate subscales. The following categories have been identified within the area of positive motivations:

• the joys of pregnancy, childbirth and infancy,

• traditional parenthood,

• satisfaction of child rearing,

• feeling needed and connected,

• instrumental values.

Negative motives, on the other hand, were included in subscales covering:

• discomfort of pregnancy and childbirth,

• fears and worries of parenthood,

• negatives of childcare,

• parental stress [25].

The Polish version of the tool developed by Mynarska and Rytel is characterised by high reliability (α = 0.81-0.91), and in our own study, α = 0.88.

Commitment Inventory (CI) by Stanley and Markman, in the Polish adaptation by Janicka and Szymczak [24], examines three dimensions of commitment: the partner bond, importance of the relationship and concern for the partner’s well-being. Responses are given on a 7-point scale. High scores indicate stronger commitment and greater relationship stability. The questionnaire covers three dimensions of interpersonal commitment:

• the partner bond refers to a sense of emotional closeness, perceiving one’s partner as the most important person, and a willingness to make sacrifices for the sake of the relationship,

• the importance of the relationship refers to the extent to which the relationship is a priority; it includes a sense of mutual dependence and the belief that they are sharing a sense of togetherness,

• concern for the partner’s wellbeing is associated with a perceived obligation to remain in the relationship, stemming from concerns about one’s partner’s emotional state should the relationship end [25].

The reliability of the instrument in our own research was α = 0.93 for the overall score.

The study sample

The study involved 300 women aged between 20 and 40 (M = 28). The participants represented two groups¹:

• the study sample – women who grew up in fa­milies with alcohol-related problems (n = 150),

• the comparison group – women whose parents were not alcohol-dependent (n = 150).

Detailed socio-demographic data is presented in Table I.

In both the group of women who grew up in families with alcohol-related problems and the comparison group, the majority of participants were currently in a relationship (Table II).

^■ Results

Analyses of between-group differences were conducted on a sample of 300 women, including 150 who had grown up in families with parental alcohol problems and 150 whose parents had no history of alcohol dependence. The tables present the descriptive statistics for both study groups. Means, standard deviations, and the mini­mum and maximum values were calculated for all variables under investigation. Between-group differences were examined using Student’s t-test, as the distributions of the variables were appro­ximately normal and the skewness and kurtosis values were within acceptable ranges. Effect sizes were estimated using Cohen’s d², as the assumption of equal group sizes was satisfied.

Dispositional forgiveness

Women who had grown up in families with parental alcohol problems demonstrated significantly higher levels of dispositional forgiveness and its dimensions than women in the comparison group (Table III). Women with a parent affected by alco­hol problems showed significantly lower levels of both the positive and negative dimensions of forgiveness of self. They were less likely to experience the positive aspects of forgiving themselves, whereas they were more likely to experience positive reactions when hurt by other people. The largest effect size, as measured by Cohen’s d, was observed for the negative dimension of forgiveness. Based on the obtained effect size, it may be concluded that, on average, women from families with parental alcohol-related problems were more likely to experience the negative dimension of forgiveness than 76% of women in the comparison group. Furthermore, when comparing a randomly selected participant from each group, there was approximately a 69% probability that a woman with a parent affected by alcohol problems would demonstrate a higher level of the negative dimension of forgiveness (Table III).

Interpersonal commitment

The mean level of interpersonal commitment among women who had grown up in families with parental alcohol problems was lower than that observed in the comparison group. In both groups, the highest scores were observed for the partner bond, whereas the lowest scores were found for concern for the partner’s well-being. The analyses revealed that women from families with parental alcohol- related problems differed significantly from women in the control group with respect to the partner bond and concern for the partner’s well-being dimensions (Table IV). No statistically significant differences were found in overall interpersonal commitment or the importance of the relationship. The largest effect size was observed for the partner-bond dimension. Based on Cohen’s d, the effect size may be regarded as moderate to large. Based on the obtained effect size, it may be estimated there was a 78% probabi­lity that a woman with a parent affected by alcohol problems would report a weaker partner bond than a woman from the comparison group. Furthermore, when comparing a randomly selected participant from each group, there was approximately a 71% probability that a woman with a parent affected by alcohol-related problems would obtain a lower score on the partner-bond dimension of interpersonal commitment (Table IV).

Parental motivation

The results of the analyses did not confirm the existence of statistically significant differences in parental motivation and its dimensions between the groups studied (Table V). Positive parental moti­ves predo­minated in both the group of women who had an addicted parent and the comparison group.

Inter-group comparisons

Next, the relationships between dispositional forgiveness and interpersonal commitment, as well as its dimensions – partner bond, importance of the relationship, and concern for the partner’s well-being – were examined to determine whether dispositional forgiveness was significantly correlated with interpersonal commitment and its dimensions.

Among women who had grown up in families with alcohol-related problem, positive correlations were observed between dispositional forgiveness and interpersonal commitment (r = 0.19, p < 0.05), partner bond (r = 0.17, p < 0.05) and concern for the partner’s well-being (r = 0.23, p < 0.05). The obtained correlation coefficients indicated weak correlations. No statistically significant correlation was found between dispositional forgiveness and the importance of the relationship (r = 0.15, p > 0.05).

A similar pattern of relationships was observed for the individual dimensions of forgiveness. The most consistent results were obtained for forgiveness of situations. The positive dimension of forgiveness of situations was positively correlated with interpersonal commitment (r = 0.24, p < 0.05), partner bond (r = 0.20, p < 0.05), importance of the relationship (r = 0.19, p < 0.05) and concern for the partner’s well-being (r = 0.30, p < 0.01). Similarly, the negative dimension of forgiveness of situations was positively correlated with interpersonal commitment (r = 0.24, p < 0.05), partner bond (r = 0.23, p < 0.05), importance of the relationship (r = 0.17, p < 0.05) and concern for the partner’s well-being (r = 0.22, p < 0.05). The correlation coefficients ranged from r = 0.17 to r = 0.30, indicating weak correlations between the analysed variables.

Among women who had not grown up in fami­lies with parental alcohol-related problems, fewer positive correlations were observed between forgiveness and interpersonal commitment. Dispositional forgiveness was positively correlated with interpersonal commitment (r = 0.18, p < 0.05) and partner bond (r = 0.27, p < 0.05). Similar results were obtained for the negative dimension of forgiveness (respectively, r = 0.18, p < 0.05 and r = 0.25, p < 0.05) and the negative dimension of forgiveness of situations (respectively, r = 0.19, p < 0.05 and r = 0.23, p < 0.05). In addition, the positive dimension of forgiveness was positively correlated with partner bond (r = 0.22, p < 0.05). All obtained correlation coefficients indicated weak correlations. No statistically significant correlations were observed between forgiveness and the importance of the relationship or concern for the partner’s well-being (p > 0.05).

Subsequently, the relationships between dispositional forgiveness and parental motivation were examined. No statistically significant correlations were found between dispositional forgiveness and the overall level of parental motivation whether among women who had grown up in families with parental alcohol-related problems or those in the comparison group.

The only correlation that reached statistical significance was observed between the positive di­mension of forgiveness of situations and the nega­tive dimension of parental motivation among women who had grown up in families with parental alco­hol related problems. This was a weak nega­tive correlation (r = –0.18, p < 0.05).

No statistically significant correlations were observed between forgiveness and the overall level of parental motivation among women who had not grown up in families with parental alcohol- related problems. Statistically significant correlations were found only for concerns and worries related to parenthood. This dimension was negatively correlated with both the negative dimension of forgiveness (r = –0.17, p < 0.05) and the negative dimension of forgiveness of situations (r = –0.20, p < 0.05). In both cases, the correlations were weak.

The analysis of the positive dimension of parental motivation did not reveal statistically significant correlations with most dimensions of forgiveness. The only exception was instrumental values, which were positively correlated with dispositional forgiveness (r = 0.27, p < 0.01), the positive dimension of forgiveness (r = 0.24, p < 0.01), the negative dimension of forgiveness (r = 0.27, p < 0.01), the positive dimensions of forgiveness of self (r = 0.24, p < 0.01) and forgiveness of others (r = 0.23, p < 0.01), the negative dimensions of forgiveness of self (r = 0.23, p < 0.01) and forgiveness of others (r = 0.23, p < 0.01), as well as forgiveness of situations (r = 0.21, p < 0.01). The correlation coefficients ranged from r = 0.22 to r = 0.27, indicating weak correlations. No statistically significant correlations were observed in the comparison group.

The obtained findings indicate that dispositional forgiveness was weakly, yet relatively consistently, correlated with functioning within the partner relationship. In contrast, the correlations between forgiveness and parental motivation were considerably less pronounced and were limited to a small number of weak correlations.

^■ Discussion

The findings of the present study indicate that women who had grown up in families with parental alcohol-related problems reported significantly lower levels of commitment to an intimate relationship than women in the comparison group. This finding is consistent with the results of nume­rous studies demonstrating difficulties in the social functioning of adults whose parents were affected by alcohol problems [3-7, 9].

The findings support the view that women whose fathers were affected by alcohol problems experience high levels of dissatisfaction with their intimate relationships, accompanied by feelings of being unloved, betrayed, misunderstood and hurt. Being in an intimate relationship is also frequently associated with feelings of helplessness, loneliness and low mood [12].

Previous research has identified several potential mechanisms that may explain difficulties in the intimate relationships of individuals who grew up in families with parental alcohol-related problems. One of the key factors is an insecure attachment pattern [12, 30]. The literature emphasises that traumatic or unresponsive parenting, parti­cularly on the part of the mother, plays an important role in the development of insecurity, a negative self-image and maladaptive coping strategies. These factors contribute to less effective emotional and relational functioning in adulthood. Indivi­duals with insecure attachment patterns often experience difficulties in establishing and maintaining close relationships. Those with an anxious- avoidant attachment style tend to display inconsistent and ambivalent behaviours, characterised by a strong need for closeness on the one hand and a tendency to distance themselves and avoid emotional involvement on the other. In contrast, individuals with an anxious-ambivalent attachment style tend to exhibit so-called attachment-system hyperactivation, characterised by excessive preoccupation with the relationship and a persistent need for reassurance of their partner’s love, particularly when the partner is emotionally unavailable. In romantic relationships, individuals with a preoccupied attachment style often report lower levels of relationship satisfaction, which are associated with a persistent fear of losing their partner. As a consequence, they may engage in impulsive and intense behaviours, such as jealousy or excessive controlling behaviour, which paradoxically increase tension within the relationship and hinder the development of a stable emotional bond [12]. Insecure attachment patterns frequently co-occur with personality disorders, the features of which are more commonly observed among individuals whose parents were affected by alcohol problems [31, 32].

It should also be noted that growing up in a family with parental alcohol-related problems may be associated with the internalisation of dysfunctional behavioural patterns, particularly in the area of coping [12], which, in turn, may adversely affect functioning in intimate relationships.

Furthermore, women are more likely than men to regard growing up in a family with parental alcohol-related problems as having had a greater impact on their adult lives. In the present study, a substantial proportion of women reported that a parent’s alcohol problems had had a significant impact on their functioning in adulthood. Research findings and clinical observations indicate a range of difficulties in the romantic relationships of women who grew up in families with parental alcohol-related problems. The most frequently reported areas of difficulty include:

• the fear of losing one’s sense of identity that arises when entering a close relationship, where a poorly integrated sense of self may be threatened or dominated by one’s partner,

• the fear of being exposed, linked to a belief in one’s own inadequacy and the fear that revealing one’s inner weaknesses will lead to rejection or the end of the relationship,

• a fear of abandonment stemming from previous traumatic experiences in which the bond with a parent was unstable, unreliable or emotional­ly burdened, leading to constant tension and a fear that this pattern of loss will be repeated in a romantic relationship [12].

Another important aspect of human functioning in the realm of intimate relationships is parenthood [27]. Contemporary social and cultural changes lead to marked shifts in the way this sphere of life is perceived and experienced. In the past, having children was seen as a natural stage in an individual’s development; for example, in Erikson’s theory, in which the seventh stage of psychosocial development, referred to as generativity, includes the need to create and raise offspring. From a contemporary perspective, parenthood is increasingly viewed as a conscious, individual choice rather than a social obligation [26]. There has been a steady rise in the proportion of people who are childless by choice in Poland, reflecting broader demographic and cultural trends [27].

Individuals from families with alcohol-related problems exhibited lower levels of parental motivation than those in the comparison group though these differences were not statistically significant. Women in both study groups also reported the same level of stress associated with parenthood. This finding is inconsistent with the results of previous studies in this area. Studies carried out at the end of the last century indicated that individuals raised in families with alcohol problems experienced higher levels of stress associated with their parental role than those in the general population. Furthermore, they tended to perceive themselves as ineffective in their parenting methods and to experience feelings of helplessness, frustration and anger [14]. This is also confirmed by more recent research, which indicates that people from families with alcohol-related problems experience difficulties in fulfilling their parental roles, which may manifest, for example, as a fear of harming their child. Consequently, these individuals choose not to become parents [13]. This is consistent with the findings of our own research as women in the study group were less likely to be mothers than those in the comparison group.

The decision to have children stems from the interplay of many factors, including the quality of the relationship with one’s partner and one’s assessment of the relationship [27]. It should therefore be borne in mind that the participants scored lower on measures of interpersonal commitment. Taking this into account, it can be surmised that although they feel the need to become parents, their lower level of commitment to an intimate relationship means that they do not decide to have children. The motivation to have children remains rooted in the relational context. As demonstrated, the factors predicting parental motivation vary depending on relationship status, and decisions regarding procreation are not solely an individual choice but are shaped in conjunction with the dynamics of an intimate relationship. The authors also emphasise that parenthood is most often a dyadic decision; therefore, when interpreting parental motivation, it is important to take into account the quality of the partnership, the level of trust and the comfort of relying on one’s partner. In particular, as has been confirmed, negative motivation for parenthood is more frequently associated with relationship difficulties like greater anxiety in close relationships, less comfort in depending on others and poorer emotional regulation. This may support the interpretation of the findings, according to which lower interpersonal engagement may limit one’s readiness to make the decision to have children [28].

The literature also indicates that the absence of a life partner is one of the significant causes of childlessness [27]. However, the direction of the relationship between these phenomena is not clear-cut. The results of other studies suggest that women who do not identify with the role of a mother are also more likely to show less interest in formalising relationships, and, within relationships, focus less on emotional commitment, closeness and trust compared with women who wish to have a child [27].

Research shows that a higher level of education is associated with a lower likelihood of women deciding to become mothers [33]. In this study, the majority of participants from families with alcohol-related problems had a higher education, which might suggest a link with lower rates of parenthood. However, as can be seen, the level of education in the control group was comparable, yet the proportion of women with children was higher. This suggests that the reasons for higher childlessness among women raised in families with alcohol problems lie elsewhere. One possible explanation may be the fear of repeating difficult or traumatic childhood experiences in their relationship with their own child [13]. This may mean that, for some women in this group, the question of having children is a source of internal conflict between the desire for motherhood and the fear of harming their offspring.

Although functioning within intimate relationships has been the subject of interest for many researchers, few have focused on its link to forgiveness. Our own study has demonstrated that there is a positive correlation between dispositio­nal forgiveness and commitment to an interpersonal relationship. Forgiveness, and in particular the ability to forgive oneself, is an essential component of psychological well-being and the process of self-development. The literature on the subject indicates that the ability to forgive oneself promotes flourishing; that is, a sense of psychological ‘flourishing’ associated with self-acceptance, inner peace and the ability to build mature interpersonal relationships [34].

Research findings confirm that forgiveness plays a significant role in the quality of romantic relationships – it promotes greater attentiveness towards one’s partner, strengthens empathy and compassion, and thereby increases relationship satisfaction [35, 36]. Importantly, forgiveness is not only directly linked to perceived relationship satisfaction but also acts as a buffering factor – it neutralises the impact of negative variables like insecure attachment styles or low emotional stability in partners [37]. The capacity for forgiveness is a multidimensional process and depends on numerous contextual factors. Its level is influenced, amongst other things, by the nature of the relationship between the perpetrator and the victim, the degree of remorse or repentance shown and the level of empathy present on both sides [38]. The extent of the harm suffered, the time that has elapsed since the incident, and the sense of meaning and benefit derived from the experience of suffering are also significant; for some people, forgiveness becomes a way of giving meaning to painful events [38].

The process of forgiveness may also be influenced by worldview factors like religious or philosophical values and by family experiences, including emotional patterns inherited from one’s family of origin [39]. Women who grew up in an environment characterised by emotional tension and instability may perceive forgiveness as a more complex and demanding process, often linked to the need to maintain emotional boundaries with significant others. In the study group, the strongest associations were observed between the posi­tive aspect of situational forgiveness and concern for one’s partner’s well-being, which may suggest that coming to terms internally with difficult experiences fosters greater empathy and sensitivity in an intimate relationship. A similar association was also noted between the positive aspect of forgiveness and concern for one’s partner’s well- being: this finding indicates that forgiveness may act as a mediator between the experience of hurt and the ability to form relationships based on care and mutual support.

No correlation was detected between dispositional forgiveness and parental motivation; therefore these results did not meet expectations. It was merely confirmed that higher situational forgiveness was associated with lower levels of negative parental motivation, whilst positive forgiveness correlated with the expression of instrumental values in parenting. In the group of women studied, declared forgiveness towards an addicted parent was associated with higher levels of motivation to be a mother. This would be consistent with research findings suggesting that forgiveness is a factor that supports development. It can therefore be assumed that, among the women in the study, forgiveness acted as a protective factor against the negative consequences of having an addicted parent.

Referring to the findings of the latest research may help to explain the few links between forgiveness and parental motivation. Current evidence, as mentioned above, suggests that forgiveness serves to mitigate the effects of negative factors in close relationships [38]. In the cited studies [38], the role of forgiveness was not, admittedly, analysed in relation to parenthood; nevertheless, it is an element of functioning within romantic relationships. It seems worth emphasising that a disposition towards forgiveness is one of the predictors of relationship satisfaction, love for one’s partner and a sense of happiness [39]. It is also linked to the ability to make sacrifices for the sake of others [20-23]. According to the findings of other studies, having a child depends on the quality of the relationship with one’s partner [27]. One might therefore wonder why there is no link between forgiveness and the motivation to become a parent. To answer this question, further research in this area is needed.

Limitations of the study. Like any empirical study, this one also has certain limitations which must be considered when interpreting the results. Firstly, the cross-sectional nature of the study prevents the formulation of cause-and-effect conclusions between the variables analysed. In future, it would be worth considering longitudinal studies, which would allow us to determine the direction of the relationship between forgiveness, interpersonal engagement and parental motivation. Secondly, the purposive selection of the sample and the restriction to women make it difficult to generalise the results to the entire population. Including participants of different genders and ages in the research could broaden the interpretative perspective. Thirdly, the use of self-report instruments carries the risk of bias arising from the tendency to present oneself in a socially-acceptable manner. Supplementing the methodology with qualitative methods like in-depth interviews could broaden our understanding of the phenomena under analysis.

^■ Conclusions

The results indicate that the experience of growing up in a family with alcohol-related problems remains significantly associated with women’s functioning in the areas of relationships and parenthood. Forgiveness, particularly in its positive aspect, plays an important role in supporting the ability to maintain close emotional bonds and care for one’s partner.

Conversely, the higher rate of childlessness in this group, despite their parental motivation being similar to that of the control group, may stem from internal emotional conflicts and fears of repeating difficult childhood experiences. The research findings highlight the importance of intrapsychic processes like forgiving oneself and others in shaping a mature attitude towards relationships and parenthood.

From a practical perspective, the findings may serve as a basis for designing therapeutic and preventive programmes to support women from families affected by alcohol problems in developing emotional competence, regulating their emotions and building healthy relationships with partners and family members.

Conflict of interest

None declared.

Financial support

None declared.

Ethics

The work described in this article has been carried out in accordance with the Code of Ethics of the World Medical Association (Declaration of Helsinki) on medical research involving human subjects, Uniform Requirements for manuscripts submitted to biomedical journals and the ethical principles defined in the Farmington Consensus of 1997.

References

^■ Wprowadzenie

W rodzinach z problemem alkoholowym ważne potrzeby mogą pozostawać niezaspokojone, co często w sposób szczególny dotyczy dorastających dzieci [1]. W systemie rodzinnym, w którym jeden z jej członków jest uzależniony od alkoholu, dochodzi do poważnych zakłóceń w zakresie komunikacji, a nadużywaniu alkoholu często towarzyszy przemoc – fizyczna, emocjonalna oraz seksualna [1, 2]. Wyniki licznych badań potwierdzają występowanie trudności w zakresie funkcjonowania społecznego dorosłych dzieci alko­ho­lików [3–7]. Mimo że nie stanowią one populacji jednorodnej, to wyniki badań sugerują zwiększoną podatność tej grupy na występowanie zaburzeń afektywnych, lękowych i pourazowych, nierzadko przybierających formę dolegliwości somatycznych. Często wykazują oni większą impulsywność, obniżone zaufanie do innych oraz trudności w tworzeniu i utrzymywaniu bliskich relacji [8–11]. Kobiety z rodzin dotkniętych uzależnieniem rzadziej angażują się w związki romantyczne [12], a w sferze rodzicielstwa mogą przejawiać postawy ambiwalentne. Część z nich rezygnuje z posiadania dzieci z obawy przed powieleniem negatywnych doświadczeń z dzieciństwa [13], inne zaś doświadczają wyższego poziomu stresu rodzicielskiego, niepokoju i poczucia bezradności, co przekłada się na mniej efektywne strategie wychowawcze [14].Trudności występujące w grupie osób wychowujących się w rodzinach z problemem alkoholowym związane są z rozwojem zaburzeń stresu pourazowego oraz objawów traumy relacyjnej [15]. Urazowe doświadczenia z przeszłości mogą prowadzić do utrzymywania się poczucia krzywdy oraz zahamowania rozwoju emocjonalnego, zwłaszcza jeśli jednostka nie podejmie procesu przebaczenia [16]. W ujęciu poznawczym przebaczenie traktowane jest jako złożony proces intrapsychiczny, będący transformacją negatywnych emocji wobec sprawcy w emocje neutralne bądź pozytywne oraz rezygnacją z pragnienia odwetu [17]. Badacze podkreślają, że przebaczenie nie wymaga pojednania z osobą, która skrzywdziła, ani akceptacji jej zachowania, zapomnienia o doznanej krzywdzie czy też usprawiedliwienia winy. Nie jest ono równoznaczne z rezygnacją dochodzenia konsekwencji dla sprawcy, lecz stanowi akt wewnętrznej zmiany postawy wobec przeszłego doświadczenia [17].

W koncepcji Thompson i wsp. [18] przebaczenie dyspozycyjne rozumiane jest jako względnie trwała skłonność do przekształcania negatywnych emocji i przekonań wobec sprawcy lub sytuacji w emocje bardziej neutralne i konstruktywne. Obejmuje ono nie tylko relacje interpersonalne, lecz także stosunek jednostki do siebie oraz trudnych okoliczności życiowych [18]. Badania wskazują, że przebaczenie uzależnionemu rodzicowi umożliwia przywrócenie homeostazy i poprawę zdrowia psychicznego [16]. Przebaczenie dyspozycyjne związane jest również z funkcjonowaniem w relacjach intymnych, m.in. z poziomem zaangażowania interpersonalnego [19–23].

Zaangażowanie interpersonalne stanowi proces psychologiczny związany z budowaniem, podtrzymywaniem i wzmacnianiem więzi między partnerami. Definiowane jest jako wewnętrzna motywacja lub poczucie zobowiązania do pozostania w relacji, obejmujące emocjonalną inwestycję, gotowość do poświęceń oraz traktowanie partnera jako osoby o kluczowym znaczeniu w życiu [24]. Wyższy poziom zaangażowania wiąże się z większą stabilnością relacji, troską o dobro partnera oraz bardziej konstruktywnym radzeniem sobie z konfliktami [24, 25].

Wyniki badań wskazują, że osoby wychowywane w rodzinach z problemem alkoholowym częściej doświadczają trudności w sferze relacji intymnych, zarówno na etapie ich nawiązywania, jak i utrzymywania w dłuższej perspektywie czasowej [6]. Szacuje się, że ponad połowa osób pochodzących z takich rodzin nie decyduje się na trwały związek ani na rodzicielstwo bądź podejmuje te decyzje znacznie później niż osoby z rodzin bez tego problemu [12]. W tym kontekście istotne znaczenie ma motywacja rodzicielska. Zgodnie z koncepcją Warrena B. Millera [26] (model TDIB), zachowania prokreacyjne są wynikiem procesu obejmującego cechy motywacyjne, pragnienia, intencje oraz działania [26, 27]. Motywacja do posiadania dziecka nie stanowi zatem wyłącznie indywidualnej preferencji, lecz pozostaje powiązana z funkcjonowaniem jednostki w relacjach oraz jej gotowością do podejmowania ról opiekuńczych.

W literaturze wskazuje się, że brak partnera życiowego stanowi jedną z istotnych przyczyn bezdzietności [28], jednak zależność ta ma charakter dwukierunkowy. Kobiety, które nie identyfikują się z rolą matki, częściej wykazują również mniejsze zaangażowanie w relacje oraz niższy poziom blis­kości emocjonalnej [28]. Może to sugerować, że motywacja rodzicielska stanowi pośredni wskaźnik funkcjonowania w relacjach intymnych.

W przypadku kobiet wychowujących się w rodzinach z problemem alkoholowym motywacja ta może przyjmować charakter ambiwalentny i wiązać się z wewnętrznym konfliktem pomiędzy pragnieniem macierzyństwa a obawą przed powieleniem negatywnych doświadczeń z własnego dzieciństwa [13].

Celem przeprowadzonego badania było sprawdzenie, czy 1) kobiety pochodzące z rodzin z problemem alkoholowym różnią się w zakresie poziomu przebaczenia dyspozycyjnego, zaangażowania interpersonalnego oraz motywacji rodzicielskiej od kobiet, których rodzice nie byli uzależnieni od alkoholu, oraz czy 2) występuje związek pomiędzy przebaczeniem dyspozycyjnym a zaangażowaniem interpersonalnym i motywacją rodzicielską w grupie kobiet pochodzących z rodzin z problemem alkoholowym i w grupie porównawczej.

Założono, że kobiety pochodzące z rodzin z problemem alkoholowym prezentują niższy poziom przebaczenia dyspozycyjnego, zaangażowania w relację romantyczną i motywacji rodzicielskiej niż kobiety niepochodzące z takich rodzin. Ponadto założono, że występuje pozytywny związek pomiędzy przebaczeniem dyspozycyjnym a zaangażowaniem interpersonalnym i motywacją rodzicielską.

^■ Materiał i metody

Analizy statystyczne przeprowadzono z wykorzystaniem pakietów Statistica 13 oraz IBM SPSS Statistics. W pierwszym etapie oceniono rzetelność zastosowanych narzędzi pomiarowych, obliczając współczynniki a Cronbacha dla poszczególnych skal. Następnie do scharakteryzowania badanej grupy i grupy porównawczej wykorzystano statystyki opisowe badanych zmiennych obejmujące: średnią arytmetyczną (M), odchylenie standardowe (SD), wartości minimalne (Min) i maksymalne (Max) oraz odsetki odpowiedzi (%).

W celu określenia zależności pomiędzy analizowanymi zmiennymi zastosowano testy korelacji Pearsona oraz rang Spearmana. O istotności statystycznej wnioskowano na podstawie uzyskanych wartości poziomu istotności przyjętych na trzech progach: *p < 0,05; **p < 0,01 oraz ***p < 0,001.

Badania prowadzono zgodnie z obowiązującą etyką, zasadami poufności i świadomej zgody. Wszystkie osoby badane poinformowano o celu badania, jego przebiegu i sposobie wykorzystania uzyskanych danych, a także o dobrowolności i anonimowości związanych z udziałem w badaniu oraz o możliwości wycofania się z niego na dowolnym etapie.

W badaniu zastosowano trzy wystandaryzowane narzędzia psychologiczne

Heartlandzka Skala Przebaczenia (HFS) autorstwa Thompson i wsp. [18], w polskiej adaptacji Kalety, Mróz i Guzewicz [29], mierząca przebaczenie sobie, innym i sytuacjom. Skala obejmuje pozytywne i negatywne aspekty przebaczenia, oceniane na 7-stopniowej skali Likerta. Wyższy wynik oznacza większą skłonność do przebaczania. Narzędzie składa się z trzech podskal:

• przebaczenie sobie (np. „Trudno mi zaakceptować własne błędy z przeszłości”),

• przebaczenie innym (np. „Długo noszę w sobie urazę wobec osób, które mnie zraniły”),

• przebaczenie sytuacjom (np. „Z czasem potrafię pogodzić się z trudnymi wydarzeniami w moim życiu”).

Współczynniki α Cronbacha dla podskal w badaniu własnym mieściły się w zakresie 0,62–0,71.

Kwestionariusz Motywów Rodzicielskich (CBQ) [26, 27] autorstwa W.B. Millera służy do oceny pozytywnych i negatywnych motywów rodzicielskich. Narzędzie zawiera dwie części obejmujące po 35 i 29 twierdzeń, ocenianych na 4-stopniowej skali. Wynik ogólny odzwierciedla różnicę między natężeniem motywacji pozytywnej i negatywnej. Motywacje pozytywne i negatywne zostały uporządkowane w odrębne podskale. W obszarze motywów pozytywnych wyróżniono następujące kategorie:

• radości związane z ciążą, porodem i niemowlęctwem,

• tradycyjne rodzicielstwo,

• zadowolenie z wychowywania dzieci,

• uczucie bycia potrzebnym i więź,

• wartości instrumentalne.

Natomiast motywy negatywne zostały ujęte w podskalach obejmujących:

• dyskomfort ciąży i porodu,

• obawy i troski związane z rodzicielstwem,

• negatywne aspekty opieki nad dziećmi,

• stres dla pary [25].

Polska wersja narzędzia autorstwa Mynarskiej i Rytel charakteryzuje się wysoką rzetelnością (α = 0,81–0,91), a w badaniu własnym α = 0,88.

Kwestionariusz Zaangażowania Interpersonalnego (CI) Stanleya i Markmana, w polskiej adaptacji językowej Janickiej i Szymczaka [24], bada trzy wymiary zaangażowania: więź z partnerem, ważność związku oraz troskę o samopoczucie partnera.
Odpowiedzi udzielane są na 7-stopniowej skali. Wysokie wyniki wskazują na silniejsze zaangażowanie i większą stabilność relacji. Kwestionariusz obejmuje trzy wymiary zaangażowania interpersonalnego:

• więź z partnerem odnosi się do odczuwanej bliskości emocjonalnej, postrzegania partnera jako osoby najważniejszej oraz gotowości do podejmowania poświęceń na rzecz relacji,

• ważność związku dotyczy stopnia, w jakim relacja stanowi priorytet, obejmuje poczucie wzajemnej zależności oraz przekonanie o tworzeniu wspólnoty,

• troska o samopoczucie partnera wiąże się z odczuwanym obowiązkiem pozostawania w relacji, wynikającym z obaw o stan emocjonalny partnera w przypadku jej zakończenia [25].

Rzetelność narzędzia w badaniach własnych wyniosła α = 0,93 dla wyniku ogólnego.

Badana grupa

W badaniu wzięło udział 300 kobiet w wieku od 20 do 40 lat (M = 28). Uczestniczki reprezentowały dwie grupy¹:

• badaną grupę – kobiety wychowujące się w rodzinach z problemem alkoholowym (n = 150),

• grupę porównawczą – kobiety, których rodzice nie byli uzależnieni od alkoholu (n = 150).

Szczegółowe dane socjodemograficzne przedstawiono w tabeli I.

Zarówno w grupie kobiet wychowujących się
w rodzinie z problemem alkoholowym, jak i w gru-
pie porównawczej większość osób pozostawała aktualnie w związku (tabela II).

^■ Wyniki

Analizy dotyczące różnic międzygrupowych przeprowadzono wśród 300 kobiet, w tym 150, które wychowywały się w rodzinie z problemem alkoholowym, oraz 150, których żaden z rodziców nie był uzależniony od alkoholu. W tabelach zaprezentowano charakterystyki wyników średnich w obu badanych grupach. Obliczone zostały wartości średnich, odchylenia standardowe, podano wartości minimalne i maksymalne badanych zmiennych. Przeprowadzono też analizę różnic w oparciu o test t-Studenta, ze względu na rozkład zmiennych zbliżony do normalnego oraz satysfakcjonujące wartości skośności i kurtozy. W celu oszacowania siły efektu określono współczynnik d Cohena², ponieważ spełniony został wymóg równoliczności badanych prób.

Przebaczenie dyspozycyjne

Kobiety z rodzin z problemem alkoholowym cechowały się istotnie wyższym poziomem przebaczenia dyspozycyjnego oraz jego wymiarów w porównaniu z kobietami z grupy porównawczej (tabela III). Kobiety posiadające rodzica uzależnionego od alkoholu cechowały się istotnie statystycznie niższą dyspozycją do pozytywnego i negatywnego przebaczenia sobie. Miały niższą gotowość do przeżywania pozytywnych aspektów przebaczenia sobie, wyższą zaś do pozytywnych reakcji w sytuacji bycia zranionymi przez innych ludzi. Najwyższa siła efektu, mierzona za pomocą współczynnika d Cohena, dotyczyła negatywnych aspektów przebaczenia. Odwołując się do uzyskanej wielkości efektu, można stwierdzić, że przeciętnie kobieta pochodząca z rodziny z problemem alkoholowym była bardziej gotowa do przeżywania negatywnych aspektów przebaczenia niż 76% kobiet z grupy porównawczej. Ponadto, jeśli porównać losowo wybraną osobę z jednej i drugiej grupy, istnieje około 69-procentowe prawdopodobieństwo, że kobieta posiadająca uzależnionego rodzica będzie prezentowała wyższy poziom negatywnego aspektu przebaczenia (tabela III).

Zaangażowanie interpersonalne

Średnie nasilenie zaangażowania interpersonalnego w badanej grupie kobiet pochodzących z rodzin z problemem alkoholowym jest niższe niż w grupie porównawczej. W obu badanych grupach najwyższe zaangażowanie było w zakresie więzi z partnerem, a najniższe w obszarze troski o samopoczucie partnera. Przeprowadzone analizy ujawniły, że kobiety pochodzące z rodzin z problemem alkoholowym różnią się w sposób istotny statystycznie od kobiet z grupy kontrolnej w zakresie więzi z partnerem oraz troski o samopoczucie partnera (tabela IV). Nie ujawniono natomiast istotnych różnic w zakresie zaangażowania interpersonalnego oraz ważności związku. Największą siłę efektu zaobserwowano dla więzi z partnerem.
Bazując na wartości współczynnika d Cohena można przyjąć, że siła efektu była umiarkowanie wysoka. Porównując osobę, której rodzic był uzależniony od alkoholu, z osobą z grupy kontrolnej można w 78% założyć, że będzie cechowała się słabszą więzią z partnerem. Ponadto, porównując losowo wybraną osobę z jednej i drugiej grupy, można przyjąć z 71-procentowym prawdopodobieństwem, że kobieta posiadająca uzależnionego rodzica będzie odczuwała słabszą więź w relacji interpersonalnej (tabela IV).

Motywacja rodzicielska

Wyniki przeprowadzonych analiz nie potwierdziły występowania istotnych statystycznie różnic w zakresie motywacji rodzicielskiej i jej wymiarów pomiędzy badanymi grupami (tabela V). Zarówno w grupie kobiet, które posiadały uzależnionego rodzica, jak i w grupie porównawczej przeważały pozytywne motywy rodzicielskie.

Porównania międzygrupowe

Następnie sprawdzono, czy dyspozycja do przebaczenia będzie istotnie skorelowana z zaangażowaniem w relację interpersonalną oraz skorelowana z jego wymiarami: więzią z partnerem, ważnością związku i troską o samopoczucie partnera.

W grupie kobiet pochodzących z rodzin z problemem alkoholowym odnotowano dodatnie korelacje pomiędzy dyspozycją do przebaczenia a zaangażowaniem interpersonalnym (r = 0,19, p < 0,05), więzią z partnerem (r = 0,17, p < 0,05) oraz troską o samopoczucie partnera (r = 0,23, p < 0,05). Uzyskane współczynniki wskazywały na słabą korelację. Nie stwierdzono natomiast istotnej korelacji pomiędzy dyspozycją do przebaczenia a ważnością związku (r = 0,15, p > 0,05).

Podobny wzorzec zależności zaobserwowano w odniesieniu do poszczególnych aspektów przebaczenia. Szczególnie spójne wyniki uzyskano dla przebaczenia sytuacji. Pozytywny aspekt przebaczenia sytuacji korelował dodatnio z zaangażowaniem interpersonalnym (r = 0,24, p < 0,05), więzią z partnerem (r = 0,20, p < 0,05), ważnością związku (r = 0,19, p < 0,05) oraz troską o samopoczucie partnera (r = 0,30, p < 0,01). Analogicznie negatywny aspekt przebaczenia sytuacji pozostawał dodatnio skorelowany z zaangażowaniem interpersonalnym (r = 0,24, p < 0,05), więzią z partnerem (r = 0,23, p < 0,05), ważnością związku (r = 0,17, p < 0,05) oraz troską o samopoczucie partnera (r = 0,22, p < 0,05). Wartości współczynników korelacji mieściły się w przedziale od r = 0,17 do r = 0,30, wskazując na słabą siłę korelacji pomiędzy analizowanymi zmiennymi.

W grupie kobiet niepochodzących z rodzin z problemem alkoholowym odnotowano mniej liczne, lecz również dodatnie korelacje pomiędzy przebaczeniem a zaangażowaniem w relację partnerską. Dyspozycja do przebaczenia korelowała dodatnio z zaangażowaniem interpersonalnym (r = 0,18, p < 0,05) oraz więzią z partnerem (r = 0,27, p < 0,05). Podobne wyniki uzyskano dla negatywnego aspektu przebaczenia (odpowiednio r = 0,18, p < 0,05 oraz r = 0,25, p < 0,05) oraz negatywnego aspektu przebaczenia sytuacji (odpowiednio r = 0,19, p < 0,05 i r = 0,23, p < 0,05). Ponadto pozytywny aspekt przebaczenia korelował dodatnio z więzią z partnerem (r = 0,22, p < 0,05). Wszystkie uzyskane współczynniki wskazywały na słabą siłę korelacji. Nie odnotowano natomiast istotnych korelacji pomiędzy przebaczeniem a ważnością związku oraz troską o samopoczucie partnera (p > 0,05).

W dalszej kolejności przeanalizowano związki pomiędzy dyspozycją do przebaczenia a motywacją rodzicielską. Zarówno w grupie kobiet pochodzących z rodzin z problemem alkoholowym, jak i w grupie porównawczej nie stwierdzono istotnych korelacji pomiędzy przebaczeniem dyspozycyjnym a ogólnym poziomem motywacji rodzicielskiej.

W grupie kobiet pochodzących z rodzin z problemem alkoholowym jedyną korelację, która osiągnęła poziom istotności statystycznej, odnotowano pomiędzy pozytywnym aspektem
przebaczenia sytuacji a negatywnym wymiarem motywacji rodzicielskiej. Była to niska ujemna korelacja (r = –0,18, p < 0,05).

W grupie kobiet niepochodzących z rodzin z problemem alkoholowym również nie odnotowano istotnych korelacji pomiędzy przebaczeniem a ogólnym poziomem motywacji rodzicielskiej. Istotne korelacje dotyczyły wyłącznie obaw i trosk związanych z rodzicielstwem. Wymiar ten korelował ujemnie zarówno z negatywnym aspektem przebaczenia (r = –0,17, p < 0,05), jak i z negatywnym aspektem przebaczenia sytuacji (r = –0,20, p < 0,05). W obu przypadkach były to słabe korelacje.

Analiza pozytywnego wymiaru motywacji rodzicielskiej nie wykazała istotnych korelacji z większością aspektów przebaczenia. Wyjątek stanowiły wartości instrumentalne, które korelowały dodatnio z przebaczeniem dyspozycyjnym (r = 0,27, p < 0,01), pozytywnym aspektem przebaczenia (r = 0,24, p < 0,01), negatywnym aspektem przebaczenia (r = 0,27, p < 0,01), pozytywnym przebaczeniem sobie (r = 0,24, p < 0,01) i innym (r = 0,23, p < 0,01) oraz negatywnym aspektem przebaczenia sobie (r = 0,23, p < 0,01) i innym (r = 0,23, p < 0,01), a także sytuacji (r = 0,21, p < 0,01). Uzyskane współczynniki mieściły się w przedziale od r = 0,22 do r = 0,27, wskazując na słabą siłę korelacji. W grupie porównawczej nie odnotowano żadnych istotnych korelacji.

Uzyskane wyniki wskazują, że dyspozycja do przebaczenia pozostaje słabo, lecz względnie konsekwentnie skorelowana z funkcjonowaniem w relacji partnerskiej. Znacznie mniej wyraźne okazały się natomiast korelacje pomiędzy przebaczeniem a motywacją rodzicielską, które ograniczały się do pojedynczych korelacji o niskiej sile.

^■ Omówienie

Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że w grupie kobiet pochodzących z rodzin z problemem alkoholowym odnotowano istotnie niższe zaangażowanie w związek intymny niż kobiet z grupy porównawczej. Jest to zgodne z wynikami licznych badań, które wskazują na trudności w zakresie funkcjonowania społecznego osób dorosłych, których rodzice byli uzależnieni od alko­holu [3–7, 9].

Wyniki badań potwierdzają, że kobiety, których ojciec był uzależniony od alkoholu, doświadczają wysokiego poziomu niezadowolenia z relacji intymnych, z towarzyszącymi uczuciami bycia niekochaną, zdradzaną, niezrozumianą i skrzywdzoną. Bycie w związku intymnym często wiąże się także z odczuwaniem bezradności, samotności i obniżeniem nastroju [12].

Dotychczasowe badania wskazują na kilka potencjalnych mechanizmów wyjaśniających trudności w relacjach intymnych osób wychowujących się w rodzinach z problemem alkoholowym. Jednym z kluczowych czynników jest pozabezpieczny wzorzec przywiązania [12, 30]. W literaturze podkreśla się, że traumatyzujące lub nieresponsywne rodzicielstwo, zwłaszcza ze strony matki, odgrywa istotną rolę w kształtowaniu braku poczucia bezpieczeństwa, negatywnego obrazu siebie oraz nieadaptacyjnych strategii radzenia sobie ze stresem. Czynniki te prowadzą do mniej efektywnego funkcjonowania emocjonalnego i relacyjnego w dorosłości. Osoby o pozabezpiecznych wzorcach przywiązania często przejawiają trudności w tworzeniu i utrzymywaniu bliskich więzi. W przypadku stylu lękowo-unikającego obserwuje się niespójne i ambiwalentne zachowania, z jednej strony silną potrzebę bliskości, z drugiej – skłonność do dystansowania się i unikania emocjonalnego zaangażowania. Z kolei osoby o stylu lękowo-ambiwalentnym wykazują tendencję do tzw. hiperaktywacji systemu przywiązania – nadmiernego koncentrowania się na relacji i poszukiwaniu potwierdzenia miłości partnera, zwłaszcza w sytuacjach jego emocjonalnej niedostępności. W relacjach romantycznych osoby o nadmiernie zaabsorbowanym stylu przywiązania często doświadczają niskiego poziomu satysfakcji, co wiąże się z permanentnym lękiem przed utratą partnera. W konsekwencji mogą przejawiać impulsywne i gwałtowne zachowania, takie jak napady zazdrości czy nadmierna kontrola, które paradoksalnie zwiększają napięcie w relacji i utrudniają budowanie trwałej więzi emocjonalnej [12]. Pozabezpieczny wzorzec przywiązania często współwystępuje z zaburzeniami osobowości, a ich cechy częściej występują w populacji posiadającej rodziców uzależnionych od alkoholu [31, 32].

Należy także zauważyć, że wychowywanie się w rodzinie z problemem alkoholowym może być związane z internalizowaniem dysfunkcjonalnych wzorców zachowania, zwłaszcza w obszarze radzenia sobie [12], co z kolei może przekładać się na funkcjonowanie w relacjach intymnych.

Dodatkowo kobiety, częściej niż mężczyźni, oceniają wychowywanie się w rodzinie z problemem alkoholowym jako mające większy wpływ na ich dorosłe życie. W prezentowanym badaniu znaczna część kobiet deklarowała, że uzależnienie rodzica miało znaczący wpływ na ich funkcjonowanie w okresie dorosłości. Badania i obserwacje kliniczne wskazują na szereg trudności w relacjach romantycznych kobiet, które dorastały w rodzinach z problemem alkoholowym. Wśród najczęściej opisywanych obszarów problemowych wymienia się:

• lęk przed utratą poczucia tożsamości, pojawiający się w sytuacji wchodzenia w bliską relację, gdzie słabo zintegrowane „Ja” może zostać zagrożone lub zdominowane przez partnera,

• lęk przed zdemaskowaniem, związany z przekonaniem o własnej niedoskonałości i obawą, że ujawnienie wewnętrznych słabości doprowadzi do odrzucenia lub zakończenia związku,

• strach przed porzuceniem, wynikający z wcześ­niejszych doświadczeń urazowych, w których więź z rodzicem była niestabilna, zawodna lub obciążona emocjonalnie, co prowadzi do nieustannego napięcia i lęku przed powtórzeniem wzorca utraty w relacji partnerskiej [12].

Kolejnym istotnym aspektem ludzkiego funkcjonowania w obszarze relacji intymnych jest rodzicielstwo [27]. Współczesne przemiany społeczne i kulturowe prowadzą do wyraźnych zmian w postrzeganiu i realizacji tej sfery życia. W przeszłości posiadanie dzieci postrzegano jako naturalny etap rozwoju jednostki, m.in. w koncepcji Eriksona, w której siódmy etap rozwoju psychospołecznego, określany mianem generatywności, obejmuje potrzebę tworzenia i wychowywania potomstwa. W ujęciu współczesnym rodzicielstwo coraz częściej traktowane jest jako świadomy, indywidualny wybór, a nie społeczny obowiązek [26]. W Polsce obserwuje się systematyczny wzrost odsetka osób bezdzietnych z wyboru, co stanowi wyraz szerszych trendów demograficznych i kulturowych [27].

Osoby pochodzące z rodzin z problemem alko­holowym przejawiały niższy poziom motywacji rodzicielskiej niż osoby z grupy porównawczej, ale różnice te nie były istotne statystycznie. Kobiety z obu badanych grup przejawiały także takie samo natężenie stresu związanego z byciem rodzicem. Jest to wynik niezgodny z wynikami poprzednich badań prowadzonych w tym obszarze. Badania przeprowadzone pod koniec ubiegłego wieku wskazywały, że osoby wychowujące się w rodzinach z problemem alkoholowym prezentowały wyższe natężenie stresu związanego z rolą rodzica niż osoby z populacji ogólnej. Miały ponadto tendencję do spostrzegania siebie jako stosujących nieskuteczne metody wychowawcze, a także do przeżywania bezradności, frustracji i złości [14]. Potwierdzają to także nowsze badania, które wskazują, że osoby pochodzące z rodzin z problemem alkoholowym prezentują trudności w pełnieniu ról rodzicielskich, co może przejawiać się np. lękiem przed skrzywdzeniem dziecka. Dlatego też te osoby nie decydują się na zostanie rodzicami [13]. Jest to zbieżne z rezultatami badań własnych – osoby z badanej grupy rzadziej były matkami niż przedstawicielki grupy porównawczej.

Decyzja o posiadaniu potomstwa wynika ze współdziałania wielu czynników, wśród których wymienia się jakość relacji z partnerem i ocenę związku [27]. Należy więc wziąć pod uwagę, że osoby badane uzyskały niższe wyniki w zakresie zaangażowania interpersonalnego. Uwzględniając tę okoliczność, można przypuszczać, że chociaż odczuwają one potrzebę bycia rodzicem, to jednak niższe zaangażowanie w relację intymną sprawia, iż nie decydują się na posiadanie dzieci. Motywacja do posiadania dzieci pozostaje osadzona w kontekście relacyjnym. Jak wykazano, czynniki przewidujące motywację rodzicielską różnią się w zależności od statusu związku, a decyzje prokreacyjne nie są wyłącznie indywidualnym wyborem, lecz kształtują się w powiązaniu z funkcjonowaniem w bliskiej relacji. Autorzy podkreślają również, że rodzicielstwo jest najczęściej decyzją diadyczną, dlatego przy interpretacji motywacji rodzicielskiej istotne jest uwzględnienie jakości relacji partnerskiej, poziomu zaufania oraz komfortu polegania na drugiej osobie. W szczególności, co potwierdzono, negatywna motywacja do rodzicielstwa częściej współwystępuje z trudnościami relacyjnymi, takimi jak większy lęk w bliskich związkach, mniejszy komfort zależności od innych oraz słabsze zarządzanie emocjami. Może to wspierać interpretację uzyskanych wyników, zgodnie z którą niższe zaangażowanie interpersonalne może ograniczać gotowość do podejmowania decyzji o posiadaniu dzieci [28].

W literaturze wskazuje się także na brak partnera życiowego jako jedną z istotnych przyczyn bezdzietności [27]. Kierunek zależności między tymi zjawiskami nie jest jednak jednoznaczny. Wyniki innych badań sugerują bowiem, że kobiety, które nie identyfikują się z rolą matki, częściej wykazują również mniejsze zainteresowanie formalizowaniem relacji, a w związkach w mniejszym stopniu koncentrują się na zaangażowaniu emocjonalnym, bliskości i zaufaniu w porównaniu z kobietami, które pragną mieć dziecko [27].

Z badań wynika, że wyższy poziom wykształcenia wiąże się z mniejszą skłonnością kobiet do podejmowania decyzji o macierzyństwie [33]. W niniejszym badaniu większość uczestniczek pochodzących z rodzin z problemem alkoholowym miała wykształcenie wyższe, co mogłoby sugerować związek z niższym poziomem rodzicielstwa. Jak można jednak zauważyć, w grupie kontrolnej poziom wykształcenia był porównywalny, a mimo to odsetek kobiet posiadających dzieci był wyższy. Wskazuje to, że przyczyn wyższej bezdzietności wśród kobiet wychowywanych w rodzinach z problemem alkoholowym należy poszukiwać w innych obszarach. Jednym z możliwych wyjaśnień może być lęk przed powieleniem trudnych lub traumatycznych doświadczeń z dzieciństwa w relacji z własnym dzieckiem [13]. Może to oznaczać, że dla części kobiet z tej grupy kwestia posiadania dzieci stanowi źródło wewnętrznego konfliktu – pomiędzy pragnieniem macierzyństwa a obawą przed skrzywdzeniem potomstwa.

Chociaż funkcjonowanie w relacjach intymnych było przedmiotem zainteresowania wielu badaczy, niewielu z nich koncentrowało się na jego związku z przebaczeniem. W badaniu własnym dowiedziono, że występuje pozytywny związek pomiędzy przebaczeniem dyspozycyjnym a zaangażowaniem w relację interpersonalną. Przebaczenie, a szczególnie zdolność do przebaczenia sobie, stanowi istotny komponent psychicznego dobrostanu i procesu samorozwoju. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że umiejętność wybaczenia sobie sprzyja flourishingowi, czyli poczuciu psychologicznego „rozkwitu”, związanego z akceptacją siebie, z wewnętrznym spokojem i zdolnością do budowania dojrzałych relacji interpersonalnych [34].

Wyniki badań potwierdzają, że przebaczenie odgrywa znaczącą rolę w jakości relacji romantycznych – sprzyja zwiększeniu uważności na partnera, wzmacnia empatię i współczucie, a tym samym podnosi poziom satysfakcji ze związku [35, 36]. Co istotne, przebaczenie nie tylko bezpośrednio wiąże się z odczuwanym zadowoleniem z relacji, lecz pełni również funkcję czynnika buforującego – neutralizuje wpływ negatywnych zmiennych, takich jak pozabezpieczne wzorce przywiązania czy niska stabilność emocjonalna partnerów [37]. Zdolność do przebaczania jest procesem wielowymiarowym i zależy od licznych czynników kontekstowych. Na jej poziom wpływa m.in. charakter relacji między sprawcą a osobą skrzywdzoną, stopień okazanego żalu czy skruchy, a także poziom empatii występującej po obu stronach [38]. Znaczenie ma również rozmiar doznanej krzywdy, czas, jaki upłynął od zdarzenia, oraz poczucie sensu i korzyści wynikających z doświadczenia cierpienia – u niektórych osób przebaczenie staje się bowiem formą nadania znaczenia bolesnym wydarzeniom [38].

Na proces przebaczenia mogą także oddziaływać czynniki światopoglądowe, np. wartości religijne czy filozoficzne, oraz doświadczenia rodzinne, w tym wzorce emocjonalne wyniesione z rodziny pochodzenia [39]. Kobiety, które dorastały w środowisku pełnym napięcia emocjonalnego i braku stabilności, mogą postrzegać przebaczenie jako bardziej złożony i wymagający proces, często łączący się z potrzebą zachowania granic emocjonalnych wobec osób znaczących. W badanej grupie najsilniejsze związki zaobserwowano pomiędzy pozytywnym aspektem przebaczenia sytuacjom a troską o samopoczucie partnera, co może sugerować, że wewnętrzne pogodzenie się z trudnymi doświadczeniami sprzyja większej empatii i wrażliwości w relacji intymnej. Podobny związek odnotowano również między pozytywnym aspektem przebaczenia a troską o dobrostan partnera – wynik ten wskazuje, że przebaczenie może odgrywać rolę mediatora pomiędzy doświadczeniem zranienia a zdolnością do tworzenia relacji opartych na trosce i wzajemnym wsparciu.

Nie potwierdzono związku pomiędzy przebaczeniem dyspozycyjnym a motywacją rodzicielską – nie uzyskano zatem w tym zakresie wyniku zgodnego z oczekiwaniami. Potwierdzono jedynie, że wyższy poziom przebaczenia sytuacji wiązał się z niższym poziomem negatywnej motywacji rodzicielskiej, a przebaczenie pozytywne korelowało z przejawianiem wartości instrumentalnych w rodzicielstwie. W badanej grupie kobiet deklarowane wybaczenie uzależnionemu rodzicowi wiązało się z przejawianiem wyższej motywacji do bycia matką. Byłoby to zgodne z wynikami badań sugerującymi, że przebaczenie jest czynnikiem wspierającym rozwój. Można więc przypuszczać, że przebaczenie pełniło w grupie badanych kobiet funkcję czynnika chroniącego przed negatywnymi następstwami posiadania uzależnionego rodzica.

Odniesienie się do wyników najnowszych badań może pomóc w wyjaśnieniu niewielu związków pomiędzy przebaczeniem a motywacją rodzicielską. Obecnie wskazuje się na to, o czym wspomniano wyżej, że przebaczenie pełni rolę osłabiającą działanie czynników negatywnych w bliskich relacjach [38]. W cytowanych badaniach [38] rola przebaczenia nie była co prawda analizowana w odniesieniu do rodzicielstwa, niemniej stanowi ono element funkcjonowania w relacjach romantycznych. Jak się wydaje, warto podkreślić to, że dyspozycja do przebaczenia stanowi jeden z predyktorów satysfakcji ze związku, miłości do partnera i poczucia szczęścia [39]. Jest także związana ze zdolnością do poświęcenia się dla dobra innych [20–23]. Zgodnie z wynikami innych badań posiadanie dziecka jest uzależnione od jakości relacji z partnerem [27]. Można się zatem zastanawiać, dlaczego nie wykazano związku pomiędzy przebaczeniem a motywacją do rodzicielstwa. W celu odpowiedzi na to pytanie należy pogłębić badania w tym zakresie.

Ograniczenia badania. Jak każde badanie empiryczne, również niniejsze ma pewne ograniczenia, które należy uwzględnić przy interpretacji uzyskanych wyników. Po pierwsze, przekrojowy charakter projektu uniemożliwia formułowanie wniosków przyczynowo-skutkowych między analizowanymi zmiennymi. W przyszłości warto rozważyć badania podłużne, które pozwolą określić kierunek zależności między przebaczeniem, zaangażowaniem interpersonalnym a motywacją rodzicielską. Po drugie, celowy dobór próby oraz ograniczenie do kobiet utrudnia generalizację wyników na całą populację. Włączenie do badań osób różnej płci i wieku mogłoby poszerzyć perspektywę interpretacyjną. Po trzecie, zastosowanie narzędzi samoopisowych wiąże się z ryzykiem zniekształceń wynikających z tendencji do prezentowania siebie w sposób społecznie aprobowany. Uzupełnienie metodologii o metody jakościowe, np. wywiady pogłębione, mogłoby poszerzyć rozumienie analizowanych zjawisk.

^■ Wnioski

Uzyskane wyniki wskazują, że doświadczenie dorastania w rodzinie z problemem alkoholowym pozostaje istotnie związane z funkcjonowaniem kobiet w sferze relacyjnej i rodzicielskiej. Przebaczenie – szczególnie w jego pozytywnym aspekcie – pełni rolę ważnego czynnika wspierającego zdolność do utrzymywania bliskich więzi emocjonalnych i troski o partnera.

Z kolei wyższy poziom bezdzietności w tej grupie, pomimo podobnej jak w grupie kontrolnej motywacji rodzicielskiej, może wynikać z wewnętrznych konfliktów emocjonalnych i obaw przed powtórzeniem trudnych doświadczeń z dzieciństwa. Wyniki badań podkreślają znaczenie procesów intrapsychicznych, takich jak przebaczenie sobie i innym, w kształtowaniu dojrzałej postawy wobec relacji i rodzicielstwa.

W perspektywie praktycznej uzyskane wyniki mogą stanowić podstawę do projektowania programów terapeutycznych i profilaktycznych wspierających kobiety z rodzin z problemem alkoholowym w rozwoju kompetencji emocjonalnych, regulacji afektu i budowania zdrowych relacji partnerskich i rodzinnych.

Konflikt interesów

Nie występuje.

Finansowanie

Nie zadeklarowano.

Etyka

Treści przedstawione w pracy są zgodne z zasadami Deklaracji Helsińskiej odnoszącymi się do badań z udziałem ludzi, ujednoliconymi wymaganiami dla czasopism biomedycznych oraz z zasadami etycznymi określonymi w Porozumieniu z Farmington w 1997 roku.

Piśmiennictwo