Wprowadzenie

Wędzidełko podjęzykowe (łac. frenulum linguae) jest fałdem błony śluzowej, który przyczepia się na dnie jamy ustnej między obu mięskami podjęzykowymi [1]. Ankyloglosja, czyli skrócone wędzidełko języka, stanowi coraz częstszy temat badań. Wśród badających nie ma zgodności co do klasyfikacji ankyloglosji, następstw klinicznych oraz postępowania terapeutycznego i leczniczego, co zostało szczegółowo przedstawione przez Ostapiuk w 2023 r. [2]. Częstość występowania ankyloglosji jest trudna do określenia, gdyż zależy od stosowanego kryterium oceny stanu wędzidełka i jego wpływu na ruchomość języka. Amerykańska Akademia Otolaryngologów – Chirurgów Głowy i Szyi przedstawiła konsensus na temat ankyloglosji w 2020 r. [3], w Polsce Centrum Nauki o Laktacji sformułowało stanowisko w sprawie wskazań do frenotomii u noworodków i niemowląt w 2021 r. [4]. Piśmiennictwo na temat dorosłych z ankyloglosją jest ubogie, a kryteria kwalifikacji do chirurgicznej interwencji w takiej sytuacji są niejasne [5]. Pierwsze próby oceny struktury i mobilności języka u dorosłych podjęto w 2022 r. w Krakowie [6]. Niniejsza praca jest próbą poszukiwania powiązań między ankyloglosją a schorzeniami występującymi u osób dorosłych.

Cel pracy

Celem badania było określenie współwystępowania objawów, schorzeń oraz dysfunkcji u pacjentów z ankyloglosją. Przedmiot pracy stanowiła obserwacja współistnienia ankyloglosji z objawami, schorzeniami oraz dysfunkcjami u osób dorosłych.

Materiał i metody

Przeprowadzono badanie przedmiotowe i podmiotowe dorosłych pacjentów zgłaszających się do poradni rehabilitacyjnej, poradni lekarza rodzinnego oraz specjalistycznego gabinetu lekarskiego. Badanie prowadzono od października do grudnia 2024 r. na Śląsku.

Do powyższych placówek medycznych pacjenci zgłaszali się w związku z aktualnymi dolegliwościami lub na planowe wizyty kontrolne wynikające z charakteru świadczonych usług zdrowotnych. Po zrealizowaniu świadczenia medycznego za ustną zgodą pacjenta przeprowadzano dodatkowo wywiad w kierunku diagnostyki ankyloglosji. Po wyrażeniu zgody przez pacjenta dokonywano badania przedmiotowego obejmującego jamę ustną. Badanie obejmowało oględziny jamy ustnej, języka oraz obserwację indywidualnych cech wędzidełka języka. Podstawowym elementem była ocena ruchomości języka. W czasie unoszenia języka, szczególnie przy wykonywaniu ruchów w maksymalnym zakresie, widoczne jest wędzidełko języka. Prawidłowo zbudowane wędzidełko nie ogranicza ruchomości języka. Zastosowano znane od lat w logopedii próby opracowane przez Barbarę Ostapiuk. Polegają one na ocenie wędzidełka w trakcie wykonywania pięciu pojedynczych ruchów języka. Pierwszy to unoszenie szerokiego języka za górny łuk zębowy przy maksymalnym odwiedzeniu żuchwy. Drugim ruchem jest unoszenie szerokiego języka za górny łuk zębowy szpatułką wymuszającą wzniesienie grzbietu języka, przy maksymalnym odwiedzeniu żuchwy. Trzecia próba polega na zakrywaniu czerwieni górnej wargi grzbietową powierzchnią końcowej części szerokiego języka przy swobodnie rozchylonych wargach. Czwarta próba polega na sięganiu końcem języka w najdalszy zakątek jamy ustnej, czyli za ostatni ząb dolnego łuku zębowego. Ostatnią, piątą próbę stanowi wysuwanie języka na brodę przy maksymalnym odwiedzeniu żuchwy [7].

Do dalszego etapu badania kwalifikowano pacjentów z ograniczeniem ruchomości języka w wykonanych pięciu próbach. Pacjenci z prawidłową lub nieznacznie ograniczoną ruchomością języka nie przechodzili do etapu badania podmiotowego, czyli ankietowania. Badanie ruchomości języka było bezbolesne dla pacjenta i nie powodowało skutków medycznych. W trakcie badania pacjenci chętnie rozmawiali na temat stanu jamy ustnej i swojego języka. Badanie przedmiotowe i podmiotowe przeprowadzał ten sam lekarz.

Ankietę opracowano na potrzeby obecnej pracy. Obejmowała ona określenie objawów, schorzeń oraz dysfunkcji, które mogły występować u pacjenta. Zakres objawów, schorzeń i dysfunkcji opracowano na podstawie wcześniejszych wielomiesięcznych wywiadów z pacjentami, u których stwierdzono ankyloglosję w przygodnym badaniu jamy ustnej, wykonując próby według Barbary Ostapiuk. W ankiecie umieszczono dodatkowo pytania o fakty medyczne z życia dorosłego pacjenta z ankyloglosją oraz o ewentualne przebyte terapie, np. logopedyczne. Ankieta była uzupełniana przy lekarzu badającym, co dawało pacjentowi możliwość zadawania pytań i doprecyzowania odpowiedzi. Obecność lekarza badającego na tym etapie okazywała się celowa. Niejednokrotnie pacjenci mówili, że nikt wcześniej nie zadawał im takich pytań. Konieczne było odpowiadanie na wiele rodzących się wątpliwości. Dzięki temu pacjenci w większości potrafili odpowiedzieć jednoznacznie: „tak” lub „nie”, na pytania ankiety, mimo że mieli także możliwość wybrania odpowiedzi „nie wiem”.

Wyniki

Uzyskano 60 ankiet wypełnionych przez pacjentów z ankyloglosją. Pacjenci objęci badaniem byli osobami dorosłymi w wieku od 18 do 74 lat. Wśród badanych było 51 (85%) kobiet oraz 9 (15%) mężczyzn. Wszyscy ankietowani mieli zaburzenia ruchomości języka zdiagnozowane za pomocą prób Barbary Ostapiuk.

U pacjentów z ankyloglosją nie określano szczegółowo jej rodzaju ani długości wędzidełka. Nie badano również mowy pacjenta ani nie oceniano słuchowo jej zaburzeń. Pacjenci poruszali się samodzielnie, byli w pełnym kontakcie słownym i logicznym, dobrze współpracowali. Wśród badanych nie było osób niepełnosprawnych intelektualnie.

Pacjenci ze stwierdzoną ankyloglosją byli kwalifikowani do etapu ankiety.

Analizując wyniki ankiet, wyodrębniono dysfunkcje dotyczące jamy ustnej, mowy, sposobu połykania pokarmów (tab. 1). W tabelach zestawiono dolegliwości, objawy oraz schorzenia z zakresu stomatologii (tab. 2), chorób wewnętrznych (tab. 3), neurologii (tab. 4), zaburzenia snu (tab. 5), zaburzenia nastroju i wady postawy (tab. 6) oraz medyczne i terapeutyczne doświadczenia w życiu pacjenta (tab. 7). Szczegółowo przedstawiono odsetki badanych osób, które zgłaszały wymienione dysfunkcje, dolegliwości i schorzenia.

Dyskusja

Dorośli pacjenci z ankyloglosją zgłaszają różnorodne objawy. Już w 1991 r. w Jokohamie na sympozjum badawczym dotyczącym chorób języka przedstawiono wyniki badań 38 pacjentów z wrodzoną wadą języka, nagłośni i skrzywieniem krtani. Pacjenci w Japonii, wypełniając protokoły dotyczące badań, podawali dolegliwości obiektywne i subiektywne. Stwierdzono, że po wykonaniu zabiegów naprawczych jamy ustnej objawy obiektywne uległy poprawie lub ustąpiły całkowicie (oprócz nieprawidłowej artykulacji), natomiast objawy subiektywne w większości ustąpiły. Wśród objawów obiektywnych ujęto: chrapanie, skurcze mięśni, trudności w grze na instrumentach dętych, nieprawidłową artykulację, chrypkę. Objawy subiektywne to: sztywność ramion, uczucie zimna w kończynach, uczucie zatkania w gardle, bezsenność, zmęczenie, suchość skóry, drażliwość i/lub lęk, nerwowość [8]. Większość badań dotyczących ankyloglosji skupia się głównie na dysfunkcjach występujących w obrębie jamy ustnej.

Ciekawej oceny struktury i mobilności języka u osób dorosłych podjęto się w Centrum Terapii Neurologopedycznej w Krakowie w 2022 r. W badaniu określono typy wędzidełek według E. Coryllos, symetrię ciała, warunki okluzyjne i mobilność języka. Stwierdzono występowanie u badanych bruksizmu (2%), dolegliwości bólowych (1%), nieprawidłowego rozwarcia (8%), asymetrii funkcjonalnych (8%), niepłynności (10%) i trzasków (12%). Odnotowano również występowanie nieprawidłowej postawy ciała wymagającej konsultacji fizjoterapeutycznej u 187 osób (93%) [6].

W badaniu będącym tematem tej pracy wadę postawy stwierdzono u 52 osób (87%). Również odsetki pacjentów, którzy we wcześniejszym etapie życia korzystali z terapii logopedycznej były podobne – poniżej 10% w obu badaniach: 2% (5 osób) w Krakowie vs 8% (5 osób) w omawianym badaniu.

Prace badawcze z pacjentami z ankyloglosją prowadzą specjaliści: logopedzi, stomatolodzy, ortodonci, chirurdzy stomatologiczni, laryngolodzy czy foniatrzy. Odmienności specjalizacji wpływają na różnorodność ujęcia tego zagadnienia. Przykładem może być wpływ pozycji spoczynkowej języka na różnorodne funkcje okolicy ustno-gardłowej: prawidłowa wertykalno-horyzontalna pozycja spoczynkowa języka na podniebieniu pozytywnie wpływa na rozwój szczęki [9], nieprawidłowa pozycja spoczynkowa w okresie rozwoju dziecka jest jedną z wielu przyczyn deformacji podniebienia twardego, zahamowania wzrostu zatoki czołowej, może wpływać na deformację zgryzu [10].

Z ankiet wynika, że potrzebne są również badania z zakresu innych specjalizacji. Potwierdzane przez ankietowanych pacjentów bóle kręgosłupa (57–85% w zależności od odcinka kręgosłupa), drętwienia kończyn dolnych (50%) i górnych (65%), mrowienia kończyn dolnych (42%) i górnych (55%) od lat są przestrzenią terapii prowadzonych przez neurologów, reumatologów, ortopedów, lekarzy rehabilitacji medycznej oraz rehabilitantów. Warto rozszerzyć obserwacje i pogłębić badania dotyczące związku tych dolegliwości z ankyloglosją. Zwraca uwagę również liczba pacjentów, którzy potwierdzili odczuwanie bólów głowy, migren, zaburzeń depresyjnych i zaburzeń snu. Możliwe, że zasadne byłoby przeprowadzenie przez lekarzy psychiatrów badań nad potencjalnym związkiem ankyloglosji z zaburzeniami depresyjnymi, które zgłaszało 30–40% badanych, oraz zaburzeniami snu. Wśród schorzeń internistycznych przykuwa uwagę częstość występowania zgagi i refluksu żołądkowo-jelitowego (ponad 60%), zaburzeń rytmu serca odczuwanych jako dodatkowe uderzenia lub kołatania serca (33%) i niedoczynności tarczycy (30%).

Wnioski

Dolegliwości i schorzenia ujęte w ankiecie mają związek z ankyloglosją. Ponad 50% badanych, u których stwierdzono ankyloglosję, podawało: obecność nalotu na języku i wysychanie jamy ustnej, trudności w utrzymaniu higieny jamy ustnej, wadę zgryzu, ubytki zębów, objawy paradontozy, bruksizm, występowanie zgagi, refluksu żołądkowo-przełykowego, dolegliwości bólowych kręgosłupa szyjnego, piersiowego i lędźwiowego, uczucie nadmiernego napięcia mięśni posturalnych, drętwienia kończyn górnych i dolnych, mrowienia kończyn górnych, bolesne skurcze mięśni kończyn dolnych w nocy w obrębie połowy długości podudzi, zaburzenia snu, niespokojny sen, nagłe przebudzenia, chrapanie oraz wady postawy.

Ankyloglosja wpływa na pozycję spoczynkową języka. Analizując wyniki badań, stwierdzono u 38% pacjentów prawidłową pozycję spoczynkową języka, a u 60% nieprawidłową, w tym 17% układało język między zębami, a 43% na dnie jamy ustnej. Sugeruje to, że pacjenci z ankyloglosją mogą mieć odmienne pozycje spoczynkowe języka. Dlatego skrócenie wędzidełka języka nie jest równoznaczne z pozycją spoczynkową języka na dnie jamy ustnej. Wnioskując dalej: każda pozycja spoczynkowa języka na dnie jamy ustnej może występować u pacjenta ze skróceniem wędzidełka.

Ankyloglosja współistnieje z wieloma schorzeniami i dolegliwościami. Stanowi ona interdyscyplinarne zaburzenie łączące logopedów, ortodontów, laryngologów, chirurgów stomatologicznych, pediatrów, foniatrów, a także neurologów, internistów, lekarzy rodzinnych, gastroenterologów, kardiologów, endokrynologów, reumatologów, psychiatrów, lekarzy rehabilitacji medycznej, rehabilitantów. Skrócenie wędzidełka to problemem dotyczący pacjentów w każdym wieku. Konieczne jest prowadzenie dalszych obserwacji i badań.

Piśmiennictwo