Celem niniejszej pracy było porównanie, czy dodatkowe zabiegi masażu wraz z aktywnością ruchową są skuteczniejsze niż sama aktywność ruchowa w leczeniu dolegliwości bólowych odcinka lędźwiowego krę­­gosłupa u kobiet w ciąży.
Materiał i metody: Badaniami objęto grupę 85 kobiet w wieku 21–41 lat będących w ciąży, z dolegliwościami bólowymi odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa. Wszystkie badane uczęszczały na zajęcia przedporodowe prowadzone przez szkoły rodzenia i ośrodki sportowo-rekreacyjne na terenie całej Polski. Dodatkowo jedna grupa kobiet uczęszczała na zabiegi masażu. Kobiety otrzymały do wypełnienia ankietę, która składała się z 33 pytań.
Wyniki: Pod wpływem ćwiczeń nastąpiła znaczna poprawa w re­dukcji bólu. Ból zanikał już w trakcie trwania zajęć bądź też zaraz po ich ukończeniu. Z obserwacji spadku intensywności odczuć bólowych po zastosowaniu masażu okolicy lędźwiowo-krzyżowej można zaobserwować, że masaż jest o 20,1% skuteczniejszy w natychmiastowym przyniesieniu ulgi. W obu grupach po aktywności fizycznej rozkład danych ukazujących czas ustąpienia dolegliwości bólowych był zbliżony. Zabiegi masażu okazały się skuteczniejsze w przedłużeniu okresu remisji bólu o 16,8% oraz w zmianie samopoczucia na znacznie lepsze o 10,4%. Uczucie relaksu i odprężenia po masażu osiągnęło wartość 100%, natomiast u kobiet po aktywności ruchowej w obu grupach 87%.
Wnioski: Zastosowanie u kobiet w ciąży aktywności fizycznej i zabiegów masażu przyniosło lepsze efekty w aspektach redukcji bólu, długości jego remisji oraz polepszenia samopoczucia w po­równaniu z kobietami, które uczestniczyły tylko w ćwiczeniach. Zastosowanie zabiegu masażu wpłynęło korzystniej na badane w ujęciu odprężenia i relaksu.