Wstęp

Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD-11 depresja poporodowa (postpartum depression – PPD) stanowi odrębną jednostkę chorobową (6E20), związaną z ciążą lub połogiem (World Health Organization 2018). Badania epidemiologiczne przeprowadzone z zastosowaniem Edinburgh Postnatal Depression Scale wskazują na występowanie tego zaburzenia u kilkunastu procent (średnio 15%) kobiet po porodzie (Jaeschke i wsp. 2017; Qin i wsp. 2025).

Coraz liczniejsze doniesienia naukowe zwracają uwagę na występowanie PPD również u ojców w okresie poporodowym ich partnerek (tzw. paternal postpartum depression). Częstość występowania tego zjawiska może sięgać nawet 10% (Fisher i Garfield 2016). Kilka lat temu w polskim piśmiennictwie szczegółowo omówiono trzy przypadki kliniczne PPD u ojca (Sokół-Szawłowska 2020).

Obraz kliniczny PPD wykazuje podobieństwa do depresji niezwiązanej z okresem okołoporodowym (Habel i wsp. 2015), jednak istnieją różnice dotyczące przede wszystkim patomechanizmów oraz czynników etiologicznych, które mogą być uzależnione od płci (Anding i wsp. 2016). U kobiet objawy depresyjne mogą się pojawić już w trakcie ciąży lub bezpośrednio po porodzie, natomiast u mężczyzn występują nieco później, zwykle między trzecim a szóstym miesiącem życia dziecka (Scarff 2019). U ojców PPD nierzadko rozwija się w odpowiedzi na wcześniejsze wystąpienie PPD u partnerki, co wskazuje na wzajemne powiązania w obrębie systemu rodzinnego. Występowanie depresji u jednego z rodziców bądź obojga może prowadzić do destabilizacji funkcjonowania rodziny, a w konsekwencji do zaburzeń rozwojowych u dziecka. Współczesne badania potwierdzają skuteczność farmakoterapii i psychoterapii w leczeniu PPD. Problemem pozostaje jednak niska wykrywalność PPD u mężczyzn. Z tego powodu konieczne jest dalsze doskonalenie narzędzi diagnostycznych i podnoszenie świadomości klinicystów w zakresie specyfiki PPD u ojców.

Etiopatogeneza

Etiopatogeneza PPD analizowana jest zwykle w kontekście kobiet, co wynika z bardziej oczywistego wpływu zmian hormonalnych zachodzących w trakcie ciąży, porodu i połogu na rozwój tego zaburzenia. Udokumentowano, że gwałtowne wahania poziomów hormonów, takich jak estrogeny, progesteron, kortyzol i hormon uwalniający kortykotropinę, odgrywają kluczową rolę w patogenezie PPD u kobiet (Sundström Poromaa i wsp. 2017).

Również badania dotyczące uwarunkowań genetycznych PPD i związku z zaburzeniami psychicznymi prowadzono dotychczas tylko u kobiet. W ostatnim badaniu wykonanym metodą GWAS (genome-wide association study) badacze japońscy zidentyfikowali osiem miejsc na genomie predysponujących do PPD, związanych z genami układu glutaminergicznego, oksytocyny, gonadoliberyny oraz GTP-azy Rap1 (Li i wsp. 2024). Wskazuje się również na związek predyspozycji do PPD z predylekcją do innych chorób psychicznych. W rodzinach kobiet z PPD częściej występowały PPD, choroby afektywne w ogóle, jak również inne zaburzenia psychiczne (Victorin i wsp. 2016; Rasmussen i wsp. 2022; Kjeldsen i wsp. 2022). Prawdopodobnie tego typu zależności mogłyby dotyczyć również mężczyzn. Z punktu widzenia chorób afektywnych wystąpienie PPD istotnie częściej stanowi pierwszy epizod choroby afektywnej dwubiegunowej niż depresji nawracającej (Rybakowski i wsp. 2007). U kobiet z chorobą afektywną dwubiegunową nieotrzymujących profilaktyki farmakologicznej podczas ciąży ryzyko wystąpienia PPD wynosi co najmniej 30% (Rybakowski i wsp. 2019).

U mężczyzn mechanizmy etiologiczne PPD są mniej jednoznaczne. U obu płci istotne znaczenie mają współwystępowanie czynników ryzyka i indywidualna podatność na zaburzenia depresyjne. U mężczyzn również zaobserwowano zmiany hormonalne skorelowane z okresem okołoporodowym partnerki, które mogą sprzyjać rozwojowi objawów PPD. Wyniki badań wskazują przede wszystkim na związek między niskim poziomem testosteronu a nasileniem objawów depresyjnych u ojców (Sundström Poromaa i wsp. 2017; Saxbe i wsp. 2017; Scarff 2019). Wydaje się, że w etiologii PPD u mężczyzn dominującą rolę odgrywa stres psychospołeczny (Paulson 2010), podczas gdy u kobiet czynniki hormonalne mają większe znaczenie niż czynniki środowiskowe. Istotnym potwierdzeniem tych zależności jest obserwacja, że PPD u matki zwiększa ryzyko wystąpienia PPD u ojca aż 2,5-krotnie, podczas gdy odwrotna sytuacja nie stanowi równie silnego predyktora rozwoju PPD u kobiet (Goodman 2003; Sundström Poromaa i wsp. 2017).

Czynniki ryzyka PPD wykazują znaczne podobieństwa u kobiet i mężczyzn. Do wspólnych predyspozycji należą: historia zaburzeń psychicznych, niski status społeczno-ekonomiczny, trudności w relacji partnerskiej, brak wsparcia społecznego, stresujące wydarzenia w czasie ciąży, zaburzenia snu i depresja u partnera. Szczególnie istotne w przypadku mężczyzn są dwa ostatnie czynniki – zaburzenia snu i depresja partnerki (Goodman 2003; Habel i wsp. 2015; Anding i wsp. 2016; Sundström Poromaa i wsp. 2017; Scarff 2019; Sokół-Szawłowska 2020; Paleczna 2024).

Wśród predyktorów PPD charakterystycznych dla kobiet, wynikających z uwarunkowań biologicznych, wymienia się negatywne doświadczenia okołoporodowe, lęk przed porodem, gwałtowne zmiany hormonalne, trudności w karmieniu piersią i presję społeczną związaną z oczekiwaniami wobec roli matki. Zaprzestanie karmienia piersią znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia PPD (Dias i Figueiredo 2015). Może to wynikać zarówno z zakończenia ochronnego działania hormonów laktacyjnych (Paleczna 2024), jak i z presji społecznej, która idealizuje karmienie naturalne jako nieodzowny element prawidłowego rozwoju dziecka. Wskazuje się ponadto, że trudności w redefinicji tożsamości po porodzie, poczucie utraty autonomii i utożsamianie siebie wyłącznie z rolą matki mogą podtrzymywać objawy depresyjne (Habel i wsp. 2015).

U mężczyzn natomiast istotnymi czynnikami ryzyka PPD są m.in.: wątpliwości dotyczące kompetencji rodzicielskich, nieadekwatne oczekiwania wobec ojcostwa, presja związana z pełnieniem roli „żywiciela rodziny”, brak doświadczenia w opiece nad dzieckiem i niski poziom testosteronu (Fisher i Garfield 2016; Scarff 2019; Ansari i wsp. 2021). Mężczyźni częściej reagują stresem na sytuacje związane z zatrudnieniem, dochodami i sukcesem zawodowym, podczas gdy kobiety silniej odczuwają stres w związku z odrzuceniem społecznym (Stroud i wsp. 2002; Anding i wsp. 2016). Dane World Health Organization potwierdzają te zależności – ryzyko wystąpienia PPD jest trzykrotnie wyższe u ojców bezrobotnych (Ansari i wsp. 2021), a także przy niskich i średnich zarobkach (Husain i wsp. 2015). Ojcowie mący bardziej elastyczny czas pracy rzadziej doświadczają objawów depresyjnych (Ansari i wsp. 2021).

Kontekst społeczno-kulturowy odgrywa ważną rolę w kształtowaniu wzorców płciowych. Wołpik-Ochocimska (2020) zwraca uwagę, że te wzorce są głęboko uwarunkowane epokowo i kulturowo. Mimo postępującej liberalizacji tradycyjnych schematów płci nadal panuje przekonanie, że obowiązkiem mężczyzny jest zapewnienie rodzinie stabilności finansowej. Polkowska (2014) określa to zjawisko mianem „kontraktu płci”, podkreślając, że tradycyjny model wychowania ogranicza zaangażowanie ojców w opiekę nad dziećmi, przypisując tę rolę kobietom. Podobną korelację zauważyli Husain i wsp. (2015) w badaniu przeprowadzonym na mieszkańcach patriarchalnego Pakistanu. W sytuacji gdy matka doświadcza PPD, a obowiązki opiekuńcze przejmuje ojciec, brak odpowiednich kompetencji i społecznego przygotowania do tej roli może stać się dodatkowym źródłem stresu i zwiększać ryzyko wystąpienia objawów depresyjnych. Metody zastosowane w tym badaniu skupiały się na wprowadzeniu szkoleń rozwijających wiedzę ojców na temat rozwoju dzieci i sposobów tworzenia z nimi więzi. Jednym z elementów był także program rozwijający umiejętności niezbędne w opiece nad dzieckiem i terapia poznawczo-behawioralna. Sześciomiesięczna obserwacja po zakończeniu badania potwierdziła, że zastosowane narzędzia przyczyniły się do zmniejszenia objawów depresyjnych u ojców. Ponadto zaobserwowane zwiększone zaangażowanie mężczyzn w opiekę i wychowanie we wczesnych latach życia dziecka przyczyniało się do jego sprawniejszego rozwoju oraz poprawy zdrowia psychicznego matek. Obiecujący wydaje się także niski wskaźnik rezygnacji z badania – daje to nadzieję na pozytywne rezultaty kolejnych interwencji (Husain i wsp. 2015).

Pomimo rosnącej aktywności zawodowej kobiet udział mężczyzn w obowiązkach domowych i rodzicielskich nie zwiększył się w proporcjonalnym stopniu. Aż 89% ankietowanych uważa, że to matka powinna być główną opiekunką dziecka. Co więcej, jeżeli praca zawodowa koliduje z tą rolą, kobieta powinna z niej zrezygnować. Podobnych oczekiwań wobec mężczyzn nie stwierdzono (Wołpik-Ochocimska 2020). W Polsce mężczyznom przysługują dwa urlopy na opiekę nad dzieckiem: urlop rodzicielski do wykorzystania do 6. roku życia dziecka, który może być rozdzielony między oboje rodziców, oraz urlop ojcowski, który ojciec może wykorzystać w 1. roku życia dziecka. Mimo mniej korzystnych warunków finansowych związanych z urlopem rodzicielskim w porównaniu z urlopem ojcowskim oraz wyższych przeciętnych świadczeń otrzymywanych przez mężczyzn niż kobiety z tytułu tych samych zasiłków obserwuje się systematyczny wzrost liczby ojców korzystających z urlopu rodzicielskiego (Zakład Ubezpieczeń Społecznych 2025). Według danych Fundacji Share The Care w 2025 r. ok. 25% par podzieliło się urlopem rodzicielskim, podczas gdy w 2022 r. zaledwie 1%. Jednocześnie jednak maleje średnia liczba dni, którą w ramach urlopu rodzicielskiego wykorzystują mężczyźni – ich udział procentowy w tym świadczeniu to nadal zaledwie 6%. Maleje także popularność lepiej płatnego urlopu ojcowskiego (Fundacja Share The Care 2026). Jak podaje Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w 2024 r. wykorzystało go 64% ojców, a w 2025 r. 58%. Zjawisko to może wskazywać, że decyzje dotyczące korzystania z uprawnień rodzicielskich są coraz częściej motywowane nie tylko względami ekonomicznymi, lecz także rosnącą potrzebą większego zaangażowania ojców w opiekę nad dzieckiem i zmianą społecznego postrzegania roli ojca w rodzinie. Choć wciąż widoczne są duże dysproporcje w tej kwestii między matkami a ojcami, to kierunek zmian napawa optymizmem (Zakład Ubezpieczeń Społecznych 2025; Fundacja Share The Care 2026).

Zmieniające się standardy kobiecości i męskości przyniosły rosnące oczekiwania wobec zaangażowania ojców w życie rodzinne. Okres przejściowy, w którym społeczne wzorce ulegają transformacji, wiąże się jednak z frustracją obu stron – zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Może to prowadzić do konfliktów w relacji partnerskiej i tym samym zwiększać ryzyko PPD u obojga rodziców (Wołpik-Ochocimska 2020). Wyniki badań sugerują, że tradycyjne normy społeczne dotyczące ról płciowych mogą stanowić czynnik ryzyka zaburzeń nastroju zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn (Polkowska 2014).

Warto również zauważyć, że zmiany hormonalne w okresie okołoporodowym dotyczą nie tylko matek. U mężczyzn są one mniej intensywne, ale również mają duże znaczenie. Po narodzinach dziecka poziom testosteronu u ojców obniża się w porównaniu z wcześniejszymi okresami życia (Sundström Poromaa i wsp. 2017; Scarff 2019; Sokół-Szawłowska 2020). Wykazano, że ojcowie małych dzieci mają niższe stężenie tego hormonu niż ich bezdzietni rówieśnicy. Redukcja testosteronu sprzyja większemu zaangażowaniu w opiekę nad dzieckiem i zwiększa wrażliwość na potrzeby zarówno noworodka, jak i partnerki (Saxbe i wsp. 2017). Jednocześnie jednak obniżony poziom testosteronu może zwiększać podatność na zaburzenia nastroju, co potwierdza hipotezę, że wysoki poziom tego hormonu sprzyja aktywności w okresie reprodukcyjnym, natomiast w długoterminowych relacjach rodzinnych następuje jego naturalny spadek – z potencjalnymi konsekwencjami dla zdrowia psychicznego ojców. U mężczyzn doświadczających PPD nie dochodzi do spadku stężenia czynnika neurotroficznego pochodzenia mózgowego (brain-derived neurotrophic factor – BDNF), co ma miejsce u kobiet z PPD (Kittel-Schneider i wsp. 2022).

Objawy

Objawy PPD wykazują podobieństwo do symptomów depresji występującej w innych okresach życia, u mężczyzn obraz kliniczny może się różnić od typowej prezentacji obserwowanej u kobiet. Jednym z czynników wpływających na tę różnicę jest społecznie utrwalony model męskości, który nie daje przyzwolenia na okazywanie smutku czy słabości (Sokół-Szawłowska 2020; Abdollahi i wsp. 2021). Konsekwencją tego zjawiska jest niedostateczna rozpoznawalność PPD u ojców i mniejsza skłonność do poszukiwania pomocy medycznej w porównaniu z kobietami (Köse Tuncer i Kaloğlu Binici 2022; Sokół-Szawłowska 2020).

W przebiegu PPD u matek dominują takie objawy, jak: obniżony nastrój, lęk, chroniczne zmęczenie, myśli natrętne, zaburzenia poznawcze, nieadekwatne reakcje emocjonalne, spadek libido i zmiany w zakresie zachowań opiekuńczych. U mężczyzn natomiast – poza objawami wspólnymi, takimi jak strach, poczucie bezradności, frustracja, zaburzenia snu czy unikanie kontaktu z dzieckiem – częściej obserwuje się skłonność do zachowań ryzykownych, nadużywania substancji psychoaktywnych i przejawiania agresji zarówno wobec partnerki, jak i dziecka (Scarff 2019; Sokół-Szawłowska 2020; Abdollahi i wsp. 2021; Köse Tuncer i Kaloğlu Binici 2022; Paleczna 2024).

Badania sugerują, że różnice te wynikają z odmiennych mechanizmów reakcji na stres uwarunkowanych zarówno biologicznie, jak i społecznie. Metaanaliza z 1998 r. wykazała istotne różnice w stylach wychowania w zależności od płci dziecka – wobec chłopców częściej stosowano podejście asertywno-instrumentalne, a wobec dziewczynek afiliacyjno-ekspresyjne. Może to sugerować, że współcześni ojcowie – wychowywani w ramach utrwalonych stereotypów płciowych – rozwinęli inne niż kobiety strategie radzenia sobie ze stresem (Abou-Saleh i wsp. 1998). Kobiety częściej wykorzystują strategie interpersonalne jako mechanizm adaptacyjny w sytuacjach stresowych, co określono mianem reakcji „opiekowania się i zaprzyjaźniania” (tend-and-befriend). U mężczyzn natomiast dominuje reakcja „walki lub ucieczki” (fight-or-flight). Inne analizy wskazują na różnice w reaktywności osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, występujące już od momentu narodzin. U mężczyzn obserwuje się silniejsze wydzielanie hormonu adrenokortykotropowego w odpowiedzi na stres, mimo braku znaczących różnic w poziomie kortyzolu (Stroud i wsp. 2002).

Rodzice dotknięci PPD mogą doświadczać także myśli dotyczących skrzywdzenia dziecka, a w skrajnych przypadkach – dzieciobójstwa. Ze względu na obawy przed stygmatyzacją i potencjalną utratą praw rodzicielskich często ukrywają te informacje zarówno przed bliskimi, jak i personelem medycznym (Miller i wsp. 2025). W takich przypadkach niezbędne jest przeprowadzenie diagnostyki różnicowej z psychozą poporodową (F53.1 według ICD-11), która stanowi odrębną jednostkę nozologiczną.

Konsekwencje dla rozwoju dziecka

Rodzicielstwu obarczonemu PPD towarzyszy mniejsze zaangażowanie w praktyki wychowawcze takie jak czytanie dziecku czy wspólna zabawa (Fisher i Garfield 2016), ale także większa drażliwość, agresywność czy nawet odrzucenie dziecka, co w konsekwencji powoduje zaburzenie więzi między rodzicem a dzieckiem (Paleczna 2024). Badania wskazują, że wystąpienie PPD u rodzica wiąże się z gorszym rozwojem dziecka w sferze emocjonalnej i behawioralnej, a nawet niższym ilorazem inteligencji czy gorszym rozwojem słownictwa ekspresywnego w wieku 2 lat (Ranchandani i McConachie 2005; Paulson 2010; Sundström Poromaa i wsp. 2017). Ojcowska PPD wywiera silniejszy wpływ na synów niż na córki, podczas gdy matczyna oddziałuje w podobny sposób na dzieci niezależnie od płci. Zaproponowana hipoteza wyjaśniająca te obserwacje zakłada większe zaangażowanie ojców w relacje z synami niż z córkami, co sprawia, że zmiany w zachowaniu ojców są wyraźniej odczuwane przez chłopców (Ranchandani i McConachie 2005). Inne doniesienia podkreślają pośredniczącą rolę środowiska rodzinnego w kształtowaniu rozwoju emocjonalnego dziecka, wskazując je jako jeden z kluczowych obszarów ulegających zaburzeniu w przebiegu PPD u ojca (Sundström Poromaa i wsp. 2017). Wykazano, że PPD u ojca może stanowić czynnik ryzyka rozwoju zaburzenia ze spektrum autyzmu u dziecka (Yin i wsp. 2025).

Leczenie

Leczenie PPD u kobiet zarówno w przebiegu nawracających zaburzeń depresyjnych, jak i w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej przedstawiono w rekomendacjach Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w 2019 r. (Samochowiec i wsp. 2019; Rybakowski i wsp. 2019). Prawdopodobnie jednak tylko część kobiet otrzymuje odpowiednie leczenie. Dotychczas nie powstały oficjalne rekomendacje dotyczące leczenia PPD u mężczyzn.

Skuteczność farmakologicznego leczenia PPD jest prawdopodobnie zbliżona u obu płci – wybór odpowiedniej metody zależy najczęściej od preferencji pacjenta (Scarff 2019). Spośród nurtów psychoterapii najbardziej polecana jest poznawczo-behawioralna oraz behawioralna terapia par, którą według badań mężczyźni wybierają chętniej od indywidualnej (Cameron i wsp. 2017). W farmakoterapii najczęściej stosuje się leki z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors – SSRI), szczególnie sertralinę jako lek pierwszego wyboru. W ostatnich latach wprowadzono dwa nowe leki – breksanolon i zuranolon, których mechanizm działania opiera się na modulowaniu receptorów GABA-A. Breksanolon jest syntetyczną formą allopregnanolonu, zuranolon zaś jest syntetycznym neurosteroidem. Oba leki działają poprzez wzmacnianie hamującej transmisji GABA-ergicznej w ośrodkowym układzie nerwowym. Ich zastosowanie w PPD znajduje uzasadnienie w jednej z teorii patofizjologii tej choroby, zgodnie z którą po porodzie dochodzi do gwałtownego spadku stężenia allopregnanolonu – neurosteroidu będącego dodatnim modulatorem receptorów GABA-A, co może prowadzić do dysregulacji odpowiedzi stresowej i rozwoju objawów depresyjnych (Oracz i wsp. 2023; Rupiński i Pietras 2025). Choć mechanizm występowania PPD u mężczyzn nie jest bezpośrednio związany ze zmianami stężenia progesteronu czy allopregnanolonu, testosteron, którego stężenie może ulegać obniżeniu w okresie okołoporodowym partnerki, może być metabolizowany do neuroaktywnych pochodnych (np. 3α-androstanediolu), które modulują transmisję GABA-ergiczną poprzez receptor GABA-A. Istnieją więc uzasadnione biologicznie przesłanki sugerujące, że modulacja receptorów GABA-A przez zuranolon mogłaby mieć potencjalne znaczenie także u mężczyzn z PPD, zwłaszcza w kontekście obserwowanych zmian hormonalnych i neurosteroidowych w okresie okołoporodowym partnerki. To otwiera ścieżki do kolejnych badań nad skutecznością takiego podejścia (Mendel i MacLusky 2018; Reddy 2008). Dotychczasowe badania dotyczące breksanolonu i zuranolonu koncentrowały się jednak niemal wyłącznie na leczeniu PPD u kobiet. Zuranolon był analizowany również w kontekście innych zaburzeń depresyjnych w badaniach obejmujących populację mężczyzn (Rupiński i Pietras 2025), jednak obecnie brakuje badań oceniających jego skuteczność u ojców doświadczających depresji w okresie okołoporodowym, dlatego odpowiedniejszym wyborem są leki z grupy SSRI (Scarff 2019; Miller i wsp. 2025). Choć breksanolon i zuranolon cechują się bardzo szybkim działaniem w porównaniu z powszechnie stosowanymi w leczeniu zaburzeń depresyjnych lekami z grupy SSRI, breksanolon nadal nie jest powszechnie stosowany w związku z koniecznością podaży dożylnej w 60-godzinnym wlewie. Konieczność hospitalizacji stanowi główne utrudnienie w rozpowszechnieniu tego leku (Oracz i wsp. 2023). Zuranolon zaś, choć może być stosowany w formie doustnej, jest lekiem drogim i niedostępnym w Polsce (Rupiński i Pietras 2025; Górny i wsp. 2026).

W związku z korzystnym działaniem psylocybiny wspomaganej psychoterapią w depresji ostatnio pojawiła się sugestia, że ta substancja psychodeliczna mogłaby mieć również zastosowanie w leczeniu PPD u kobiet (Jairaj i Rucker 2022; Richardson i wsp. 2025).

Wnioski

Depresja poporodowa manifestuje się odmiennie u ojców i matek, co odzwierciedla złożoną interakcję czynników biologicznych, psychologicznych i społeczno-kulturowych. Podczas gdy u matek kluczową rolę odgrywają wahania poziomu hormonów, u mężczyzn istotny wpływ na rozwój objawów mają stresory psychospołeczne i obniżony poziom testosteronu. Tradycyjne normy płciowe, społeczne oczekiwania dotyczące ról opiekuńczych i ograniczone zaangażowanie ojców dodatkowo zwiększają ich podatność na wystąpienie PPD. Metody stosowane w leczeniu klasycznych depresji, takie jak leki z grupy SSRI i psychoterapia, znajdują zastosowanie również w tej jednostce chorobowej. Nowym, obiecującym kierunkiem farmakoterapii są breksanolon i zuranolon, a także wciąż badana psylocybina, które są stosowane u kobiet. Różnice w etiologii, obrazie klinicznym i mechanizmach reakcji na stres podkreślają potrzebę uwzględniania płci w badaniach przesiewowych, wczesnego rozpoznania i dostosowanych interwencji. Zajęcie się PPD zarówno u matek, jak i ojców jest kluczowe nie tylko dla zdrowia psychicznego rodziców, lecz także dla stabilności rodziny i rozwoju dziecka.

Oświadczenia

Badanie nie otrzymało zewnętrznego finansowania.

Zgoda komisji etycznej: nie dotyczy.

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.