Znaczenie kliniczne zaburzeń czynności poznawczych w przebiegu autoimmunologicznych chorób układu nerwowego wzrasta w ostatnich latach ze względu na usystematyzowanie diagnostyki oraz rekomendacje dotyczące leczenia. W artykule dokonano charakterystyki zaburzeń poznawczych w przebiegu stwardnienia rozsianego (SM), ostrego rozsianego zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego (ADEM), zapalenia nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego (NMO) i zapalenia układu limbicznego (LE). U chorych na SM zaburzenia czynności poznawczych obejmują pogorszenie koncentracji uwagi oraz pamięci i korelują z szerokością komór mózgu. Wykazanie wpływu endogennych czynników neurotroficznych na funkcje poznawcze w przebiegu SM sugeruje nowe możliwości terapeutyczne. Dostępne obecnie metody leczenia modyfikującego przebieg SM pozwalają natomiast na korzystny wpływ na sprawność ruchową, a także poznawczą. Obserwacje dotyczące zaburzeń czynności poznawczych u chorych z NMO odkrywają nowe aspekty patofizjologii choroby, którą dotąd postrzegano jako ograniczoną do rdzenia kręgowego i niezwiązaną z patologią mózgu. Zapalenie układu limbicznego objawia się szybko postępującym otępieniem, któremu towarzyszą napady padaczkowe i zaburzenia psychiczne. W diagnostyce LE istotne znaczenie mają neuroobrazowanie i oznaczanie autoprzeciwciał. Onkoneuronalne przeciwciała skierowane przeciw wewnątrzkomórkowym antygenom wskazują na paranowotworowy charakter LE. Z kolei przeciwciała przeciw neuronalnym antygenom powierzchniowym zwykle wykrywane są u chorych, u których LE nie ma związku z chorobą nowotworową. Dokładne scharakteryzowanie typu autoprzeciwciał ma znaczenie nie tylko w diagnostyce różnicowej zapaleń mózgu, lecz jest także podstawą decyzji terapeutycznych.