eISSN: 2084-9834
ISSN: 0034-6233
Reumatologia/Rheumatology
Bieżący numer Archiwum Artykuły zaakceptowane O czasopiśmie Suplementy Rada naukowa Bazy indeksacyjne Prenumerata Kontakt Zasady publikacji prac
NOWOŚĆ
Portal dla reumatologów!
www.ereumatologia.pl
SCImago Journal & Country Rank
 
2/2011
vol. 49
 
Poleć ten artykuł:
Udostępnij:
więcej
 
 
Artykuł przeglądowy

Depresja u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów

Brygida Kwiatkowska
,
Małgorzata Przygodzka
,
Edyta Konopińska
,
Justyna Dąbrowska
,
Katarzyna Sikorska-Siudek

Reumatologia 2011; 49, 2: 138–141
Data publikacji online: 2011/05/06
Plik artykułu:
- Depresja u chorych.pdf  [0.07 MB]
Pobierz cytowanie
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 

Wstęp

Depresja jest chorobą dość często występującą w populacji. Uważa się, że duża depresja (depresja endogenna) występuje u 2,6–6,2%, dystymia u 2,3–2,7%, a choroba dwubiegunowa u 1–1,7% populacji [1]. Badania przeprowadzone w wielu krajach przez Światową Organizację Zdrowia w latach 1988–1995 wykazały, że najczęściej spotykanym zaburzeniem psychicznym występującym u pacjentów tzw. podstawowej opieki zdrowotnej jest depresja, którą stwierdzono u 12,5% badanych, przy czym u prawie połowy pacjentów choroba nie była rozpoznana [2, 3].

W 7 europejskich krajach przeprowadzono badania DEPRES (Depression Research in European Society), które wykazały, że rozpowszechnienie tzw. dużej depresji w Europie wynosi od 3,8% do 9,1%, tzw. małej depresji – od 1,5% do 3%, a objawy depresyjne niespełniające kryteriów epizodu depresji – u 5,6–11,6% [4]. Badania przeprowadzone w Polsce, oceniające częstość występowania zaburzeń depresyjnych wśród pacjentów zgła­szających się do lekarzy rodzinnych, wykazały, że występują one u 20,5% chorych. Wśród tych pacjentów najczęstszym powodem zgłaszania się do lekarza rodzinnego były przewlekłe choroby somatyczne, a wśród dominujących objawów przewlekły ból i zaburzenia snu. Najczęstszymi chorobami somatycznymi w tej grupie chorych były: nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca i zaburzenia hormonalne [5]. Na podstawie wyników wielu badań wiadomo, że częstość występowania depresji w chorobach somatycznych zwiększa się nawet do 55% [6]. W reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS) de­presja występuje u 14–46% chorych [7, 8].

Czynniki przyczyniające się do rozwoju depresji w reumatoidalnym zapaleniu stawów

Do rozwoju depresji w RZS przyczyniają się czynniki endogenne, psychologiczne i zaburzenia immunologiczne, które są przyczyną choroby.

Czynniki endogenne

Do czynników endogennych należy zaliczyć predyspozycje genetyczne (częstsze występowanie depresji u chorych z obciążonym wywiadem rodzinnym), zaburzenia w funkcjonowaniu neuroprzekaźników w obrębie osi limbiczno-podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej (LPPN), zaburzenia funkcjonowania układu serotoninergicznego.

Oś LPPN to główna oś działania stresu na organizm ludzki. Zaburzenia w obrębie funkcjonowania tej osi są obserwowane u 50–75% chorych z rozpoznaną dużą depresją. Stwierdzono u nich zwiększone stężenie glikokortykosteroidów w osoczu, moczu i płynie mózgowo- -rdzeniowym, ich zwiększone wydzielanie w odpowiedzi na hormon adrenokortykotropowy (ACTH), a także wzrost objętości przysadki mózgowej oraz nadnerczy. Drugim zakładanym mechanizmem powstania zaburzeń depresyjnych jest dysfunkcja układu serotoninergicznego w organizmie wynikająca ze zmniejszania stężenia serotoniny w transmisji synaptycznej w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). Obecnie wiadomo, że zaburzenia osi LPPN i układu serotoninergicznego wpływają na siebie wzajemnie, a wspólnym terenem ich oddziaływania może być podwzgórze, gdzie występują zarówno receptory serotoninowe 5-HT1A wraz z receptorami dla glikokortykosteroidów MR (mineralo-corticoid receptor) i GR (glucocorticoid receptor) [9, 10].

Zaburzenia układu immunologicznego w przebiegu depresji

Na podstawie wyników badań z ostatnich lat wykazano, że w depresji dochodzi do zmian aktywności układu immunologicznego, co przyczynia się do zwiększenia we krwi obwodowej liczby aktywowanych limfocytów T oraz monocytów, zwiększenia stężenia cytokin prozapalnych, takich jak: IL-1, IL-6, IL-8, TNF- i interferon , zwiększenia stężenia prostaglandyny PGE2 i nasilenia sekrecji neopteryny (wskaźnika stanu zapalnego). U chorych na depresję stwierdza się zwiększenie stężenia białek ostrej fazy (białka C-reaktywnego – CRP, haptoglobiny, 1-antytrypsyny, 2-makroglobuliny, kwaśnej 1-glikoproteiny), zwiększenia stężenia składników C3 i C4 dopełniacza oraz hiperkortyzolemię [11–14]. Wiele badań przeprowadzonych w ostatnich latach wykazuje, że w depresji dochodzi do wzajemnego komunikowania się i oddziaływania układu endokrynnego, nerwowego i odpornościowego poprzez neuroprzekaźniki, hormony i cytokiny, co od­zwier­ciedla rozkład odpowiadających im receptorów (receptory dla neuroprzekaźników występują na tych samych komórkach co receptory dla cytokin) [15–18].

W chorobach zapalnych (m.in. w RZS), w których dochodzi do wzmożonej syntezy cytokin prozapalnych, obserwuje się objawy depresyjne i zwiększone ryzyko zachorowania na depresję (określane jako „zachowanie chorobowe” – sickness behaviour) [19–21]. Objawy de­presji w zapalnych chorobach przewlekłych wynikają zatem nie tylko z psychologicznych aspektów choroby, takich jak reakcja na przewlekły ból oraz stres związany z chorobą, lecz są także konsekwencją pobudzenia układu immunologicznego i zwiększonego wydzielania cytokin prozapalnych [22]. Potwierdzają to badania nad depresją indukowaną terapią cytokinową w chorobach nowotworowych lub infekcyjnych [23–25].

Wpływ leków stosowanych w reumatoidalnym zapaleniu stawów na rozwój depresji

Zgodnie z teorią cytokinową zastosowanie leków wpływających na zmniejszenie się aktywności zapalnej, takich jak leki blokujące TNF-, powoduje zmniejszenie się objawów depresyjnych u chorych na choroby reumatyczne, w tym RZS [26, 27]. Leczenie glikokortykosteroidami może natomiast indukować lub nasilać już wy­stępującą depresję u chorych na RZS. Częstość wystę­powania zaburzeń psychicznych jest uzależniona od czasu przyjmowania glikokortykosteroidów i od ich dawki. Wykazano, że przy dawce prednizonu do 40 mg/dobę powikłania psychiczne występują u 1,3% chorych, przy dawce od 40 do 80 mg/dobę – u 4,6% chorych. Przy dawce powyżej 80 mg/dobę częstość tego typu powikłań zwiększa się do 18,4% [28]. U chorych na RZS we wczesnym okresie choroby, w przypadku podawania 10 mg prednizonu przez 6 miesięcy nie zaobserwowano różnic znamiennie statystycznych w występowaniu depresji u chorych przyjmujących glikokortykosteroidy vs placebo [29].

Leczenie depresji współistniejącej z reumatoidalnym zapaleniem stawów

Istnieje korelacja między skutecznością leczenia depresji w przebiegu RZS a skutecznością leczenia RZS u chorych z depresją. Wiadomo bowiem, że leczenie RZS u chorych z depresją jest mniej skuteczne niż u chorych bez depresji. Zmniejszenie efektu terapeutycznego stosowanego leczenia obserwowane jest również w przypadku leków biologicznych z grupy anty-TNF- [30, 31]. Terapia lekami przeciwdepresyjnymi chorych na RZS ze współistniejącą depresją wpływa na zmniejszenie aktywności choroby, ale jest mniej skuteczna w leczeniu samej depresji w porównaniu z leczeniem chorych na depresję bez schorzenia współistniejącego [32–34].

Podsumowanie

Depresja jest chorobą bardzo często współistniejącą z RZS i wpływającą na przebieg tego przewlekłego schorzenia zapalnego. Rozpoznanie depresji u pacjentów z RZS może nastręczać wiele problemów z uwagi na wspólne objawy somatyczne tych chorób, takie jak ból i uczucie zmęczenia. Wyniki najnowszych badań świadczą o tym, że zalecane jest jak najwcześniejsze rozpoznanie depresji i rozpoczęcie terapii lekami przeciwdepresyjnymi, ponieważ poprawia to rokowanie w RZS i zmniejsza śmiertelność [35, 36].

Piśmiennictwo

 1. Angst J. Epidemiology of depression. Psychopharmacol 1992; 106: 71-74.  

2. Sartorius N, Ustun B, Costa de Silva JA i wsp. An international study of psychological problems In primary care. Arch Gen Psychiatry 1993; 50: 819-824.  

3. Ustun TB, Sartorius N. Menthal Illness in General Health Care: An International Study, Wiley, London 1995.  

4. Lépine JP, Gasper M, Mandlewicz J, et al. Depression in the community: the first pan-European study DEPRES (Depression Research in European Society). Int Clin Psychopharmacol 1997; 12: 19-29.  

5. Wojnar M, Dróżdż W, Araszkiewicz A i wsp. Badanie rozpowszechnienia zaburzeń depresyjnych wśród pacjentów zgłaszających się do lekarzy rodzinnych. Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2002; 2: 187-198.  

6. Bigot T, Trouillet C, Hardy P, et al. Depression and somatic diseases. On one retrospective study of 210 patients with major depression hospitalized in psychiatric hospital. Encephale 1999; 25: 3-10.  

7. Isik A, Koca SS, Ozturk A, et al. Anxiety and depression in patients with rheumatoid arthritis. Clin Rheumatol 2007; 26: 872-878.  

8. Soderlin MK, Hakala M, Nieminen P. Anxiety and depression in a Community-based rheumatoid arthritis population. Scand J Rheumatol 2000; 29: 177-183.  

9. Cubała WJ, Landowski J. Układ serotoninergiczny i oś limbiczno-podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa (LPPN) w depresji. Psychiatr Pol 2006; 40: 415-430.

10. Cowen PJ. Cortisol, serotonin and depression: All stresses out? Br J Psychiatry 2002; 180: 99-100.

11. Cubała JC, Godlewska B, Trzonkowski P i wsp. Wykładniki przewlekłej aktywacji prozapalnej układu odpornościowego w depresji. Psychiatr Pol 2006; 40: 431-444.

12. Berk M, Wadee AA, Kuschke RH, et al. Acute chase proteins in major depression. J Psychosom Res 1997; 43: 529-534.

13. Maes M, Scharpe S, Meltzer HY, et al. Relationship between interleukin-6 activity, acute phase proteins, and function of the hypothalamic-pituitary-adrenal axis in severe depression. Psychiatry Res 1993; 49: 11-27.

14. Low CA, Cunningham AL, Kao AH, et al. Association between C-reactive protein and depressive symptoms in women with rheumatoid arthritis. Biological Psychology 2009; 81: 131-134.

15. Rybakowski J. Neuroimmunologia zaburzeń psychicznych. Psychiatria 2002; 1: 204-212.

16. Bujniewicz E. Współdziałanie układu immunologicznego z neuroendokrynnym – znacząca rola interleukiny-1 i -endorfiny. Diagnostyka Laboratoryjna 2002; 38: 223-236.

17. Zhu C, Blakely RD, Hewlett WA. The proinflammatory cytokines interleukin-1-beta and tumor necrosis factoralpha activate serotonin transporters. Neuropsychopharmacology 2006; 31: 2121-2131.

18. Dantzer R, O’Conntor JC, Freund GG, et al. From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain. Nature Reviews Neuroscience 2008; 1: 46-57.

19. Schiepers OJG, Wichers MC, Maes M. Cytokines and major depression. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry 2005; 29: 201-217.

20. Dantzer R. Cytokine, Sickness behavior and depression. Neurol Clin 2006; 24: 441-460.

21. Kelly KW, Bluthé RM, Dantzer R, et al. Cytokine-induced sickness behavior. Brain Behav Immun 2003; 17(suppl. 1): 112-118.

22. Pollak Y, Ovadia H, Goshen I, et al. Behavioral aspects of experimental autoimmune encephalomyelitis (EAE). J Neuroimmunol 2000; 104: 31-36.

23. Capuron L, Ravaud A, Gaulde N, et al. Association between immune activation and early depressive symptoms in cancer patients with interleukin-2-based therapy. Psychoneuroendocrinology 2001; 26: 797-808.

24. Borgstrom S, von Eyben FE, Flodgren P, et al. Human leukocyte interferon and cimetidine for metastatic melanoma. N Engl J Med 1982; 307: 1080-1081.

25. Bonaccorso S, Puzella A, Marino V, et al. Immunotherapy with interferon-alpha in patients affected by chronic hepatitis C induced an intercorrelated stimulation of the cytokine network and an depressive and anxiety symptoms. Psychiatry Res 2001; 105: 45-55.

26. Weinblant ME, Kremer JM, Bankhurst AD, et al. A trial of etanercept, a recombinant tumor necrosis factor receptor Fc fusion protein, in patients with rheumatoid arthritis receiving methotrexate. N Engl J Med 1999; 340: 253-259.

27. Tyring S, Gottlieb A, Papp K, et al. Etanercept and clinical outcomes, fatigue and depression in psoriasis; double-blind placebo-controlled randomised phase III trial. Lancet 2006; 369: 29-35.

28. Warrington TP, Bostwick JM. Psychiatric adverse effects of corticosteroids. Mayo Clinic Proc 2006; 81: 1361-1367.

29. Van Everdingen AA, Johannes WGJ, van Reesema S, et al. Low-dose prednosine therapy for patients with early active rheumatoid arthritis: Clinical efficacy, disease-modifying properties, and side effects. Ann Intern Med 2002; 136: 1-12.

30. Packham JC, Dawes PT, Hassel AP, et al. Does depression in rheumatoid arthritis affect the efficacy or site effect profile of anti-TNF therapy? Rheumatology 2007; 46 (suppl. 1): 46.

31. Hider SL, Tanveer W, Brownfield A, et al. Depression in RA patients treated with anti-TNF is common and under-recognized in the Rheumatology clinic. Rheumatology 2009; 16: 1-3.

32. Parker JC, Karen L, Smarr JR, et al. Management of depression in rheumatoid arthritis: A combined pharmacologic and cognitive-behavioral approach. Arthritis Rheum 2003; 49: P 766-777.

33. Dickens C, Jackson J, Tomenson B, et al. Association on depression and rheumatoid arthritis. Psychosomatics 2003; 44: 209-215.

34. Wright GE, Parker JC, Smarr KL, et al. Risk factors for depression in rheumatoid arthritis. Arthritis Care Res 1996; 9: 264-272.

35. Sharpe L, Sensky T, Allard S. The course of depression in recent onset rheumatoid arthritis: The predictive role of disability, illness perception, pain and coping. J Psychosom Res 2001; 51: 713-719.

36. Dickens C, Creed F. The burden of depression in patients with rheumatoid arthritis. Rheumatology 2001; 40: 1327-1330.
Copyright: © 2011 Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.





facebook linkedin twitter
© 2021 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe