eISSN: 1897-4317
ISSN: 1895-5770
Gastroenterology Review/Przegląd Gastroenterologiczny
Current issue Archive Manuscripts accepted About the journal Editorial board Abstracting and indexing Subscription Contact Instructions for authors Ethical standards and procedures
SCImago Journal & Country Rank
3/2007
vol. 2
 
Share:
Share:
more
 
 

Original paper
Celiac disease in children of West Pomerania

Grażyna Czaja-Bulsa
,
Monika Matacz
,
Edyta Tetera

Przegląd Gastroenterologiczny 2007; 2 (3): 147–152
Online publish date: 2007/07/17
Article file
- wystepowanie.pdf  [0.13 MB]
Get citation
ENW
EndNote
BIB
JabRef, Mendeley
RIS
Papers, Reference Manager, RefWorks, Zotero
AMA
APA
Chicago
Harvard
MLA
Vancouver
 
 

Wstęp
Choroba trzewna (CD) jest najczęstszą genetycznie uwarunkowaną, przewlekłą chorobą przewodu pokarmowego u dzieci. Występuje w różnych krajach ze zmienną częstością, od 1:100 do 1:1000 żywych urodzeń [1–5]. Dominuje jej postać bezobjawowa, rzadziej występują postacie pozajelitowe przebiegające jako niskorosłość, niedokrwistość z niedoboru żelaza czy osteoporoza młodzieńcza. Najrzadsza jest postać jelitowa, która z racji typowych objawów w codziennej praktyce lekarskiej rozpoznawana jest najczęściej. Z badań przesiewowych przeprowadzonych przez Catassiego i wsp. wśród ponad 5 tys. włoskich dzieci wynika, że postać jelitowa dotyczy tylko 8%, pozajelitowa 1/4, a bezobjawowa aż 2/3 chorych z CD [6]. W codziennej praktyce lekarskiej ich rozpoznanie, z racji nietypowych objawów lub ich całkowitego braku, jest bardzo trudne. Postać bezobjawowa CD wykrywana jest tylko w czasie badań populacyjnych lub przesiewowych prowadzonych w grupach ryzyka choroby. W Polsce dotychczas nie prowadzono badań populacyjnych, stąd nie jest znana całkowita częstość występowania CD w naszym kraju. W ostatnich latach w wielu ośrodkach klinicznych prowadzono natomiast badania przesiewowe w wybranych grupach ryzyka, które wykazały, że CD występuje u 10–12% dzieci z niskorosłością, 2–5% dzieci z cukrzycą insulinozależną i 10% krewnych pierwszego stopnia chorych z CD [7–10]. Przeprowadzona przez autorów w latach 90. analiza retrospektywna częstości występowania CD w regionie Pomorza Zachodniego obejmowała 22 lata (1976–1998 r.). Wykazała, że częstość występowania tej choroby w regionie jest niska i systematycznie maleje [9]. Przyczyną tego zjawiska była najniższa w Polsce częstość występowania postaci jelitowej CD (tabela I) [9, 11–17]. Częstość CD wśród dzieci niskorosłych lub dzieci z cukrzycą insulinozależną (postać bezobjawowa) była taka sama jak w innych częściach Polski. Przedstawiona analiza ma na celu ocenę częstości występowania, wieku zachorowania i rodzaju postaci CD w regionie Pomorza Zachodniego na przestrzeni ostatnich 29 lat.
Materiał i metody
Analizą retrospektywną objęto 97 dzieci (60 dziewcząt i 37 chłopców) z CD, które urodziły się w ciągu ostatnich 29 lat (1976–2004). Dane uzyskano z dokumentacji dwóch poradni prowadzących taką diagnostykę w regionie: Poradni Gastrologicznej I Kliniki Chorób Dzieci PAM oraz Poradni Gastrologicznej SSP ZOZ nad Matką i Dzieckiem. Do analizy włączono wyniki badań przesiewowych prowadzonych w latach 1996–1998 wśród 153 dzieci z trzech grup ryzyka CD: krewni pierwszego stopnia (26 osób), choroba Duhringa (7 osób) i cukrzyca insulinozależna (120 osób) [9]. Od 2000 r. na Pomorzu Zachodnim u wszystkich dzieci z niskorosłością lub cukrzycą insulinozależną prowadzone są badania przesiewowe w kierunku CD. U 58 dzieci rozpoznanie CD postawiono zgodnie z kryteriami budapesztańskimi (częściowy lub całkowity zanik kosmków jelitowych z przerostem krypt i zwiększonym naciekiem limfocytów śródnabłonkowych u dzieci z dodatnimi przeciwciałami przeciwgliadynowymi – AGA, i przeciwendomyzjalnymi – EMA) [19]. Od 1997 r. oznaczano również przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA i IgG (tTG). Przed wprowadzeniem diagnostyki serologicznej rozpoznanie CD ustalano zgodnie z kryteriami z Interlaken (tzw. metoda trzech biopsji), a dotyczyło to 39 dzieci. W latach późniejszych – w czasie nieprzestrzegania diety bezglutenowej – u dzieci tych potwierdzono obecność przeciwciał EMA w klasie IgA. Wycinki do badań histologicznych pobierano z okolicy pozaopuszkowej dwunastnicy, przy czym do 1994 r. podczas biopsji ssącej jelita cienkiego za pomocą dwuokienkowej kapsułki Crosby-Kuglera, a w latach następnych w czasie gastroduodenoskopii. Przeciwciała EMA oznaczano metodą immunofluorescencji pośredniej, przeciwciała tTG metodą EIA (Pharmacia – testy Verelisa), a przeciwciała AGA metodą EIA (Pharmacia – testy Verelisa) lub testem Gliassay firmy Diamed (ocena jakościowa). Za rok ujawnienia CD przyjęto rok wprowadzenia diety bezglutenowej. Częstość występowania CD przedstawiono za pomocą dwóch wskaźników: wskaźnika kumulacyjnego (cumulative index – CI) i wskaźnika zachorowalności (morbidity index – MI). Wskaźnik kumulacyjny charakteryzuje częstość występowania choroby w stosunku do liczby żywych urodzeń, natomiast wskaźnik zachorowalności podaje liczbę chorych na 10 000 żywo urodzonych dzieci. Na badania przesiewowe przeprowadzone wśród dzieci z grup ryzyka CD uzyskano zgodę Komisji Etycznej PAM w 1996 r.
Wyniki
Wskaźnik zachorowalności na CD wśród dzieci z regionu Pomorza Zachodniego przedstawiono w tabeli II. Ocena jego wartości przeprowadzona w 1998 r. (dla dzieci urodzonych w latach 1976–1997) wskazywała na systematyczny wzrost zachorowalności na CD do końca lat 80. i jej szybki spadek wśród dzieci urodzonych w latach następnych. Analiza przeprowadzona 7 lat później, w 2005 r., wykazała, że wskaźnik zachorowalności na CD wzrastał nie tylko wśród dzieci urodzonych do końca lat 80., ale także wśród urodzonych w pierwszej połowie lat 90. Dopiero w następnych latach szybko spadał. W pierwszej połowie lat 90. osiągnął wartość wyższą niż pod koniec lat 80. (MI=3,30 i 2,76). Wskaźnik kumulacyjny CD w regionie Pomorza Zachodniego oceniany w 2005 r. był najniższy dla dzieci urodzonych między 1988 a 1996 r., kiedy wynosił 1:3000. Wśród dzieci urodzonych w latach 1982–1987 był wyższy, tj. 1:3500, a wśród urodzonych w latach 1976–1978 przekraczał 1:5000. Najwyższą wartość osiągnął w latach 2002–2004, uzyskując wartość 1:7000–8000 (tabela II). CD nie rozpoznano wśród dzieci urodzonych w latach 2003–2004, których wiek w czasie przeprowadzania analizy nie przekraczał 2 lat. W tabeli II przedstawiono także częstość postaci klinicznych CD. Najczęściej rozpoznawano postać jelitową (71%), rzadziej pozajelitową (16%), a najrzadziej asymptomatyczną (13%). Postać pozajelitową CD rozpoznano u 15 dzieci: z niskorosłością (12), z przewlekłą niedokrwistością z niedoboru żelaza (2) i z aftowym zapaleniem jamy ustnej (1). Postać asymptomatyczną CD rozpoznano u 13 dzieci: siedmiorga z chorobą Duhringa (100% badanych), pięciorga z cukrzycą insulinozależną (4,2%) i u jednego krewnego pierwszego stopnia chorego na CD (3,8%). We wszystkich latach obserwacji postać jelitowa CD była najczęstsza, przy czym do 1993 r. dotyczyła 2/3, a w latach następnych 70–100% chorych. Spośród 97 dzieci z CD, 39 mieszkało w Szczecinie, pozostałe w regionie Pomorza Zachodniego. Wskaźnik zachorowalności na CD w latach 1976–2004 wynosił 2,79 dla miasta Szczecina, a 1,34 dla regionu Pomorza Zachodniego. Wskaźnik kumulacyjny odpowiednio 1:3590 i 1:7479 (ryc. 1.). Średni wiek rozpoznania CD u dzieci zamieszkujących Pomorze Zachodnie wynosił 7,3 roku. Zależał od postaci klinicznej choroby: jelitowa – 5,8 roku (9 mies.–16 lat), pozajelitowa – 10,1 roku (6–17 lat), asymptomatyczna – 12,2 roku (7–17 lat) (tabela III).
Dyskusja
W ciągu ostatnich 29 lat w rejonie Pomorza Zachodniego urodziło się 97 dzieci, u których do 18. roku życia postawiono rozpoznane CD. Średnio rozpoznawano 3–4 zachorowania na CD wśród dzieci urodzonych w tym samym roku kalendarzowym. Stwierdzono, że przez 9 lat, od 1988 do 1996 r., częstość CD była zbliżona i wynosiła 1:3000. W latach wcześniejszych i późniejszych była niższa. Niska częstość występowania CD w latach 70. i pierwszej połowie lat 80. wynika prawdopodobnie ze słabej dostępności do diagnostyki gastrologicznej w regionie w tamtym okresie. Wówczas nie rozpoznawano także postaci pozajelitowych CD, diagnozę u tych pacjentów postawiono dopiero w latach 90. Częstość występowania CD w latach 70. i 80. byłaby jeszcze niższa, gdyby nie przeprowadzono badań przesiewowych wśród chorych z chorobą Duhringa, rozpoznając u siedmiorga z nich postać asymptomatyczną CD. Niska częstość CD w ostatnich latach obserwacji (2000–2004) wynika natomiast ze zbyt krótkiego czasu obserwacji. Przedstawione wyniki wskazują, że średni wiek rozpoznania CD w rejonie Pomorza Zachodniego jest wysoki i wynosi 7,3 roku. Dla postaci pozajelitowych jest jeszcze wyższy, tj. 11,2 roku. Zatem wnioskowanie o częstości występowania choroby wymaga co najmniej 12-letniego okresu obserwacji. Krótszy czas obserwacji powoduje, że wynik obciążony jest wysokim błędem. Wydaje się, że właśnie zbyt krótki okres obserwacji był przyczyną błędnych wniosków we wcześniejszej pracy autorów z 1998 r. Wskazywała ona na malejącą częstość CD w regionie, a tymczasem – jak wskazują obecne obliczenia – częstość CD w regionie jest stała od drugiej połowy lat 80. Obserwowana częstość CD na Pomorzu Zachodnim jest niska w porównaniu z innymi regionami Polski. Niższą opisano tylko w dawnym województwie warszawskim, 1:8325 (tabela I). We wszystkich pozostałych regionach kraju częstość CD była wyższa, najwyższa w dawnych województwach gorzowskim, katowickim i bydgoskim, ok. 1:1500. Badania epidemiologiczne prowadzone w Europie również potwierdzają występowanie dużych różnic w częstości występowania CD pomiędzy poszczególnymi krajami czy regionami [1, 3]. Rozpoznanie CD 2-krotnie częściej stawiano w mieś- cie Szczecinie niż w regionie Pomorza Zachodniego (CI=1:3590 i CI=1:7479), co wskazuje, że opieka gastrologiczna w regionie jest nadal niewystarczająca. Na Pomorzu Zachodnim w latach 80. objawy CD u dzieci z postacią jelitową występowały zazwyczaj do 2. roku życia, natomiast w latach 90. ten wiek znacznie się przesunął – CD rozpoznawano u dzieci kilku- lub kilkunastoletnich. Dlatego średni czas występowania postaci jelitowej CD liczony dla całego okresu 29 lat (1976–2004) w rejonie Pomorza Zachodniego wynosi aż 5,8 roku. Jest on wyższy niż na innych obszarach Polski czy w innych krajach europejskich. Średni wiek rozpoznania postaci jelitowej CD określono na 22 mies. w siedleckim, 38 mies. w ciechanowskim, 40 mies. w kieleckim, 46 mies. w gorzowskim i 60 mies. w ostrołęckim [11, 14, 16, 17]. We wszystkich tych dawnych województwach (przyp. autora – dawny podział administracyjny kraju), poza siedleckim, w ostatnich latach także zaobserwowano tendencję wzrostu wieku rozpoznawania CD. W Europie Mäki i Holm w 1990 r. pierwsi opisali zjawisko wzrostu wieku rozpoznawania CD, które obserwowali w rejonie Tampere już od 1973 r. U połowy dzieci rozpoznanie choroby stawiali oni dopiero po 6. roku życia. Taką tendencję obserwowano także w innych krajach europejskich [1]. Późny wiek rozpoznania postaci jelitowej CD opisano we Włoszech – 60. mies. życia. W Danii, Szwecji i Holandii był on znacznie niższy, odpowiednio 48., 44. i 36. mies., a w Estonii i Hiszpanii nie przekraczał 2 lat (24. i 18. mies.) [1, 4]. Wielu badaczy uważa, że obserwowane zjawisko wzrostu wieku rozpoznawania CD jest następstwem zmian w żywieniu niemowląt, które nastąpiły w ciągu ostatnich lat. W latach 80. i na początku lat 90. już w pierwszych miesiącach życia do diety niemowląt wprowadzano duże dawki glutenu (w Polsce w 3. mies. życia). W tych latach obserwowano również, że wiele matek wcześnie – przed 6. mies. życia dziecka – rezygnowało z karmienia piersią. Jak się obecnie wydaje, taki sposób żywienia niemowląt odpowiada za wczesne ujawnianie się CD, już w pierwszych 2 latach życia dziecka. W latach 90. w wielu krajach, również w Polsce, zmodyfikowano sposób żywienia niemowląt, przesuwając wiek wprowadzenia glutenu do diety. W niektórych krajach, np. Szwecji, dodatkowo obniżono wielkość dawki glutenu w pierwszym okresie podaży poprzez zalecenie zwiększenia ilości podawanego owsa. W tym czasie obserwowano także przedłużenie czasu karmienia piersią do 8. mies. życia dziecka. Autorzy uważają, że właśnie te zmiany w żywieniu niemowląt spowodowały wzrost wieku ujawniania się CD [4, 20, 21]. Obraz kliniczny postaci jelitowej CD zależy od wieku, w którym choroba się ujawni. Do 2. roku życia przebiega ona z objawami biegunki przewlekłej i znacznym niedoborem masy ciała (tzw. postać klasyczna). U dzieci starszych objawy choroby mają mniejsze nasilenie: rzadko występuje niedobór masy ciała, często jedynym objawem są bóle brzucha [20–24]. Wielu badaczy uważa, że zmieniający się obraz postaci jelitowej CD jest jedną z przyczyn opóźniających rozpoznanie choroby. Stwierdzana w regionie Pomorza Zachodniego częstość CD – praktycznie liczona dla postaci jelitowej choroby, która stanowi w przedstawionej analizie 71%, a zgodnie z populacyjnymi badaniami Catassiego i wsp. odpowiada 8% wszystkich chorych z CD – pozwala prognozować, że rzeczywista liczba dzieci chorych na CD (do 18. roku życia) w regionie wynosi 860, a częstość można szacować na ok. 1:250 żywo urodzonych. Prognozowane wartości mogą potwierdzić tylko badania populacyjne.
Wnioski
W regionie Pomorza Zachodniego w latach 80. i 90.: 1. Stwierdzano stałą niską częstość występowania postaci jelitowej celiakii. 2. Utrzymywał się wysoki średni wiek rozpoznania postaci jelitowej celiakii. 3. Rozpoznawanie postaci pozajelitowych, a zwłaszcza asymptomatycznych, było niewystarczające. Badania przesiewowe w grupach ryzyka CD prowadzono w ramach badań własnych w Pomorskiej Akademii Medycznej.
Piśmiennictwo
1. Greco L, Mäki M, Di Donato i wsp. Epidemiology of coeliac disease in Europe and the Mediterranean area. A summary report on the multicentre study by the European Society of Paediatric Gastroenterology and Nutriton. W: Common food intolerances I: Epidemiology of coeliac disease. Auricchio S, Visakorpi JK (eds). Karger, New York 1992; 25-44. 2. Catassi C, Rätsch IM, Fabiani E i wsp. Coeliac disease in the year 2000: exploring the iceberg. Lancet 1994; 343: 200-3. 3. Sjöberg K, Eriksson S. Regional differences in coeliac disease prevalence in Scandinavia? Scand J Gastroenterol 1999; 34: 41-5. 4. Ivarsson A, Persson LA, Nystrõm L i wsp. Epidemic of coeliac disease in Swedish children. Acta Paediatr 2000; 89: 165-71. 5. Cook B, Oxner R, Chapman B i wsp. A Thirty-year (1970-1999) study of coeliac disease in the Canterbury region of New Zealand. N Z Med J 2004; 117: U772. 6. Catassi C, Räsch IM, Fabiani E i wsp. High prevalence of undiagnosed coeliac disease in 5280 Italian Students screened by antigliadin antibodies. Acta Paediatr 1995; 84: 672-6. 7. Czerwionka-Szaflarska M, Pawłowska M, Chorzelski T i wsp. Ocena wartości oznaczania przeciwciał przeciwko endomyzjum w klasie IgA dla rozpoznania glutenozależnej choroby trzewnej u dzieci z niskim wzrostem. Pediatr Pol 1995; 7: 575-8. 8. Karczewska K, Jarosz-Chobot P, Wiederman i wsp. Współistnienie cukrzycy typu I i celiakii. Przegl Pediatr 1996; supl. 3: 178-85. 9. Czaja-Bulsa G, Mokrzycka M, Wójcik K i wsp. Występowanie choroby trzewnej w regionie Pomorza Zachodniego. Gastroenterol Pol 1999, 6: 363-9. 10. Iwanicka Z, Iwańczak F, Wąsikowa R i wsp. Częstość występowania choroby trzewnej u dzieci z cukrzycą typu 1. Diabetol Polska 2001; 3/4: 278-81. 11. Zajadacz B, Juszkiewicz A, Kućko W. Epidemiologia celiakii u dzieci z byłego województwa gorzowskiego w latach 1989–1997. Pediatr Pol 1999; 14: 1069-72. 12. Karczewska K, Dyduch A, Łukasik M i wsp. Częstość występowania celiakii w województwie katowickim w latach 1971–1995. Przegl Pediatr 1996; 3: 339-46. 13. Czerwionka-Szaflarska M, Swincow G, Szaflarska-Szczepanik A i wsp. Zachorowalność na glutenozależną chorobę trzewną u dzieci województwa bydgoskiego w ostatnim dwudziestoleciu. Przegl Pediatr 1996; 26 supl. 1/3: 45-50. 14. Domagała Z. Częstość występowania choroby trzewnej u dzieci w woj. kieleckim. Przegl Pediatr 1996; supl. 1/3: 51-57. 15. Romańczuk W, Korczowski R, Kamiński J. Częstość występowania choroby trzewnej u dzieci w południowo-wschodniej Polsce w latach 1986–1997. Pediatr Pol 1999; 2: 119-24. 16. Michałowicz-Wojczyńska E, Konieczny P, Borowski W i wsp. Częstość występowania celiakii u dzieci w województwie ciechanowskim. Pediatr Pol 1993; 10: 17-22. 17. Michałowicz-Wojczyńska, Konieczny P, Załuska J i wsp. Występowanie celiakii u dzieci w województwie ostrołęckim i siedleckim. Przegl Pediatr 1996; supl. 1/3: 67-73. 18. Dziechciarz P, Rujner J, Michałowicz-Wojczyńska E i wsp. Czy celiakia wygasa? Epidemiologia celiakii w województwie warszawskim w latach 1975–1995. Przegl Pediatr 1996; 26 supl. 1/3: 58-60. 19. Walker-Smith JA, Guandalini S, Schmitz J i wsp. Revised criteria for diagnosis of coeliac disease. Arch Dis Child 1990; 65: 909-11. 20. Czerwionka-Szaflarska M. Zmieniający się obraz kliniczny celiakii u dzieci polskich. Terapia 2002; 1: 6-8. 21. Szaflarska-Szczepanik A. Zmieniający się obraz choroby trzewnej u dzieci w materiale własnym. Pediatr Pol 2003; 1: 45-52. 22. Czaja-Bulsa G, Mokrzycka M. Masa i wzrost dzieci z celiakią w regionie Pomorza Zachodniego na przestrzeni ostatnich 28 lat. Pediatr Współcz 2004; 1: 53-57. 23. Wysocka-Gryczka K, Krawczyński M, Ignyś I i wsp. Ukryta celiakia przyczyną opóźnionego rozwoju fizycznego. Pediatr Współcz 2004; 1: 59-62. 24. Bardella MT, Fredella C, Saladino V i wsp. Gluten intolerance: gender- and age-related differences in symptoms. Scand J Gastroenterol 2005; 40: 15-19.
Copyright: © 2007 Termedia Sp. z o. o. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) License (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/), allowing third parties to copy and redistribute the material in any medium or format and to remix, transform, and build upon the material, provided the original work is properly cited and states its license.
Quick links
© 2021 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe