Polskie tłumaczenie Cognitive Reserve Index questionnaire do oceny rezerw poznawczych

Wstęp

Koncepcja rezerw poznawczych wywodzi się z lat 80. XX wieku (Nucci i wsp. 2012) i wynika z obserwacji indywidualnych różnic między biologicznym ubytkiem lub uszkodzeniem tkanki mózgowej a kliniczną manifestacją objawów i trudności w życiu codziennym (Pettigrew i Soldan 2019; Nucci i wsp. 2012). Do najbardziej znanych badań nad „rezerwą mózgową”, aktualnie określaną jako rezerwa poznawcza, należą m.in. prace Katzmana i wsp. (1988) oraz Snowdona (1997), którzy oprócz oceny funkcji poznawczych wykonali pośmiertne badanie mózgów osób badanych. Pozwoliło to położyć podwaliny pod opis fenomenu różnorodnego manifestowania się objawów klinicznych ubytków neurologicznych u ludzi w przebiegu zarówno zdrowego, jak i patologicznego starzenia się.
Współcześnie zwraca się coraz większą uwagę na modyfikowalne czynniki związane m.in. z poziomem wykształcenia i dostępem do eduka­cji, chorobami przewlekłymi oraz aktywnością w biegu życia (Livingston i wsp 2024). Zgodnie z badaniami aktywny tryb życia poznawczego wiąże się z korzystniejszą trajektorią rozwoju niepełnosprawności poznawczej u osób starszych, a niskie wyniki w zakresie stylu życia poznawczego wiążą się ze zwiększonym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych (Gamble i wsp. 2025).
Z uwagi na prognozowaną liczbę osób w wieku senioralnym, które mogą doświadczyć obniżenia sprawności poznawczej w przebiegu starzenia się (2023 Alzheimer’s disease facts and figures), istotne jest poszukiwanie narzędzi umożliwiających ocenę zgromadzonych rezerw poznawczych. Jednym z nich jest Cognitive Reserve Index questionnaire (CRIq), który stworzyli Nucci i wsp. w 2012 r. Bierze on pod uwagę czynniki związane z aktywnością w biegu życia w trzech aspektach: edukacji, pracy zawodowej i rekreacji (Nucci i wsp. 2012). Dzięki skupieniu na historii życia, doświadczeniach i podejmowanych aktywnościach może być on wsparciem w aspekcie medycznym, a także posłużyć do projektowania indywidualnych, celowanych, niefarmakolo­gicznych planów wsparcia osób z trudnościami poznawczymi. Wywiad można przeprowadzić zarówno bezpośrednio z osobą zainteresowaną, jak i z jej bliskimi w przypadku bardziej zaawansowanych trudności poznawczych. Obejmuje on pytania dotyczące liczby lat edukacji formalnej, kursów, liczby lat i rodzaju wykonywanych prac zarobkowych, częstotliwości i rodzajów aktyw­ności rekreacyjnej, kulturalnej i opiekuńczej podejmowanej w różnych momentach życia (Nucci i wsp. 2012). Wynik ogólny i wyniki w poszczególnych podskalach są podzielone na: wysokie, średnio wysokie, średnie, średnio niskie, niskie. Szczegółowa interpretacja poszczególnych poziomów znajduje się w tabeli 1 (na podstawie Nucci i wsp. 2012, Kartschmit i wsp. 2019).

Materiał i metody

Za zgodą autorów oryginalnego kwestiona­riusza arkusz CRIq został przetłumaczony na wersję polską metodą tłumaczenia wprost i retłumaczenia oraz skonsultowany z native speakerem języka angielskiego. Wersja anglojęzyczna CRIq w otwartym dostępie znajduje się na stronie: https://www.cognitivereserveindex.org/questionnaire/CRI_2.0_EN.pdf, wersja polskojęzyczna stanowi aneks do niniejszego artykułu.
Biorąc pod uwagę złożoność czynników związanych z przeliczaniem wyników, autorzy prac nad tłumaczeniem zdecydowali o zacho­waniu kryteriów lat edukacji – w instrukcjach narzędzia (https://www.cognitivereserveindex.org/instructions/CRIq%20english%20instructions.pdf) znajduje się informacja np. o braniu pod uwagę jedynie kursów co najmniej 6-miesięcznych, co jest tłumaczone faktem, że krótsze kursy nie zapewniają utrwalenia się nabytych kompetencji. Z uwagi na różnice systemów edukacyjnych Polski i Włoch (tab. 2) zadecydowano o pozostawieniu przeliczenia oryginalnego. Zarówno w systemie polskim, jak i włoskim istnieje wiele różnorodnych ścieżek kształcenia obowiązkowego i ponadpodstawowego (tab. 2). Sumarycznie nawet kryteria opracowane przez Livingstona i wsp. (2024) kładą nacisk na edukację i ogólną liczbę lat nauki jako czynnik modyfikowalny na wczesnych etapach życia. Podobnie klasyfikacja zawodów została na etapie tłumaczenia zachowana. Ewentualne modyfikacje grup zawodowych będą wprowa­dzane na dalszych etapach związanych z walida­cją. Prawdopodobne jest jednak, że ze względu na złożoność kompetencji i czasu nauki nawet w obrębie jednej grupy zawodowej pozostawiona zostanie klasyfikacja oryginalna. Przykładowo – w grupie zawodowej psycholog mogą się znaleźć osoby pracujące zarówno w oświacie, ochronie zdrowia, jak i więziennictwie. Ich ścieżki kształ­cenia po studiach magisterskich i realia pracy są zupełnie odmienne. Na potrzeby wywiadu trzeba je jednak sklasyfikować w jasnych ramach. Do indywidualnej decyzji diagnosty pozostaje osta­teczne zakwalifikowanie do grupy zawodowej i przeliczenie wyniku.
Eksperymentalna wersja kwestionariusza była testowana jako wywiad z psychologiem wśród 15 osób powyżej 65. roku życia z diagnozą choroby Alzheimera i konsultowana z członkami ich rodzin. Osoby badane były na początku choroby i miały dobrze zachowaną pamięć dawną. Kwalifikacji stopnia zaawansowania choroby dokonywał lekarz neurolog według wytycznych National Institute on Aging and the Alzheimer’s Association (Knopman i wsp. 2018). Stadium zaawansowania było określane na podstawie Mattis Dementia Rating (Jurkowski i Rejmer 2004). Wydarzenia z pamięci dawnej weryfikowano z rodziną oraz posiadaną dokumentacją (edukacyjną i medyczną). Ponadto przeprowadzono ocenę stanu poznawczego badanych za pomocą Addenbrooke’s Cognitive Examination III (ACE-III).
Dobór osób był podyktowany chęcią jak najlepszego dostosowania językowego polskiej wersji CRIq do potrzeb starzejącego się społeczeństwa. Wywiady przeprowadzano od kwietnia 2023 r. do października 2025 r. na terenie Poradni Neurologicznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie oraz Środowiskowego Domu Samopomocy dla Osób z Chorobą Alzheimera Caritas Archidiecezji Krakowskiej. Jeden wywiad trwał od 10 do 30 minut. Wszyscy uczestnicy wyrazili świadomą zgodę na udział w badaniu i zanonimizowaną publikację danych demograficznych i wyników CRIq dla celów naukowych.
Badanie uzyskało pozytywną opinię Komisji Bioetycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, numer 1072.6120.306.2022.

Wyniki

Szczegółowe wyniki osiągnięte przez osoby badane zaprezentowano w tabeli 3, a częstość całościowych wyników poznawczych (mierzone skalą ACE-III) na rycinie 1.
Wszystkie wyniki ogólne mieściły się w przedziale od wyników średnich do wysokich, zgodnie z klasyfikacją opracowaną dla populacji włoskiej przez Nucciego i wsp. (2012) na podstawie analizy częstości i korelacji dla próby 588 zdrowych badanych w przedziale wiekowym 18–102, niezmienną dla licznych tłumaczeń w pozostałych krajach. Warto zwrócić uwagę, że 2/3 wyników z części Edukacja mieściło się w obrębie wartości średnio wysokich i wysokich. Zaledwie jeden wynik części Rekreacja mieścił się w obrębie wartości średnio wysokich. Jest to również jedyna kategoria, w której przeważająca część wyników znajdowała się poniżej lub pośród wyników średnich (2 niski, 1 średnio niski, 11 średni). Wyniki w kategorii Aktywność zawodowa były zróżnicowane, a w grupie badanej znajdowali się przedstawiciele zarówno zawodów opierających się na pracy fizycznej, niewymagających wysokich kwalifikacji (kursów dokształcających, ukończenia studiów wyższych), jak i zawodów wymagających specjalistycznego, wyższego wykształcenia oraz zawodów opartych na pracy umysłowej o wysokim stopniu odpowiedzialności.
Wszyscy badani udzielali wyczerpujących odpowiedzi i swobodnie korzystali ze wsparcia członków rodzin. Po przeprowadzeniu wywiadu często podkreślali pozytywne odczucia związane z przypomnieniem sobie różnorodnych aspektów swojego życia.

Dyskusja

Analiza uzyskanych danych pozwala uznać CRIq za wartościowe i zrozumiałe dla badanych narzędzie. Jako narzędzie typu self-report kwestionariusz ten nie jest wolny od pewnych niedoskonałości, takich jak subiektywizm w ocenie aktywności czasu wolnego czy konieczność adaptacji do dynamicznie zmieniających się form spędzania czasu czy systemów edukacyjnych, ale mimo to stanowi dobry instrument pozwalający na uchwycenie istotnych tendencji rozwojowych i kompensacyjnych w badanej grupie. Jego struktura umożliwia odejście od jednowymiarowego postrzegania rezerwy wyłącznie przez pryzmat wykształcenia, kierując uwagę ku całożyciowej stymulacji poznawczej wynikającej z aktywności zawodowej i społecznej. Przykładowo – uzyskane w próbie wyniki z obszaru Edukacja mogą świadczyć o ponadprzeciętnej stymulacji i rezerwach poznawczych w obszarze wymienianym jako jeden z podstawowych czynników modyfikowalnych niepełnosprawności poznawczej w biegu życia (Livingston i wsp. 2024). Z punktu widzenia socjologicznego ciekawe są niższe wyniki w aktywnościach rekreacyjnych, co może się wiązać z większym zaangażowaniem w pracę oraz aktywności zawodowe i domowe, a także trudnościami wynikającymi ze zmian ustrojowych (Bokszański 2016).
Oprócz stanu poznawczego, który mógł mieć wpływ na odpowiedzi, należy pamiętać o ograniczoności samoopisu. Jest to jeden z argumentów podkreślających niedokładność tego i podobnych narzędzi w kontekście liczbowej oceny rezerw poznawczych (Torenvliet i wsp. 2025; Ayton i wsp. 2024; Kartschmit i wsp. 2019). Biorąc jednak pod uwagę wady testu CRIq (podobnie jak wszystkich kwestionariuszy samoopisu) wymienione w tabeli 4, należy podkreślić ich wartość dla wsparcia i oddziaływań skoncentrowanych na człowieku (PCA) (Fazio i wsp. 2018).
Informacje uzyskane w wywiadzie mogą być istotne w kontekście wspierania osób z niepełnosprawnością poznawczą w pozostawaniu aktywnymi. Przykładowo – mogą zostać wykorzystane do wyznaczania bardziej zindywidualizowanych celów terapeutycznych w placówkach opiekuńczych, zaangażowania w tematyczne aktywności dobrze utrwalone w biegu życia, które prawdopodobnie zostaną dłużej zachowane nawet pomimo procesu neurodegeneracyjnego. Mogą również stanowić kanwę do tworzenia spersonalizowanych materiałów terapeutycznch i protez poznawczych (np. oznaczeń). Ponadto mogą być punktem wyjścia do poznania ról pełnionych przez osobę w dotychczasowym życiu, rozpoznania aktualnych potrzeb i wdrożenia w opiece podejścia skoncentrowanego na człowieku, np. Montessori Senior (Kupczyk i Bąk 2025). Dla osób bez problemów neurologicznych pytania zawarte w kwestionariuszu mogą stanowić dodatkową motywację do rozbudowywania i  pielęgnowania aktywności związanych z budowaniem rezerw poznawczych. Po przeprowadzeniu wywiadu osoba może się zainspirować podanymi przykładami (np. robótki ręczne) i spróbować nowego hobby lub po informacji o optymalnej częstotliwości zintensyfikować liczbę wizyt w teatrze lub liczbę czytanych książek. Ponadto może przypomnieć sobie o porzuconych wcześ­niej zajęciach (np. z powodu braku czasu) i do nich powrócić. Pomimo wad metodologicznych kwestionariuszy samoopisu ich zastosowanie w postępowaniu skoncentrowanym na człowieku pozostaje wartościowe, ponieważ w kontekście profilaktyki i interwencji wartość zmiany behawioralnej i stymulacji poznawczej opartej na potrzebach przewyższa wymaganie pełnej dokładności pomiarowej i siły predykcyjnej. Dotyczy to zwłaszcza osób, u których prawdopodobieństwo występowania chorób wpływających na stan poznawczy jest wyższe i może znacząco wpłynąć na wykorzystywanie nabytych rezerw (Livingston i wsp. 2024).

Wnioski

Cognitive Reserve Index questionnaire jest intuicyjnym narzędziem, które stymuluje osoby uczestniczące w wywiadzie do refleksji na temat dotychczasowych doświadczeń życiowych. Może stwarzać optymalną przestrzeń do praktykowania podejścia skupionego na człowieku oraz jego potrzebach (Fazio i wsp. 2018).

Ograniczenia

Badanie nie obejmowało pełnej walidacji skali i norm pomiarów. Planowane są dalsze badania mające na celu pogłębienie adaptacji narzędzia do warunków polskich. W aktualnej postaci kwestionariusz może być używany jako uzupełniający do wywiadu medycznego oraz służyć do tworzenia planów aktywizujących i rehabilitacyjnych dla pacjentów neurologicznych i zdrowych seniorów w formie prewencji trudności poznawczych.

Oświadczenia

Badania zostało sfinansowane z grantu z Priorytetowego Obszaru Badawczego w ramach Programu Strategicznego „Inicjatywa Doskonałości” Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Badanie uzyskało akceptację Komisji Bioetycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, numer 1072.6120.306.2022.
Autorzy deklarują brak konfliktu interesów.

Piśmiennictwo