Medycyna rodzinna nie potrzebuje deklaracji, lecz realnego odwrócenia piramidy świadczeń ►
Opieka koordynowana pozostaje jednym z największych sukcesów ostatnich lat w ochronie zdrowia, ale jej dalszy rozwój napotyka bariery finansowe. Jednocześnie rośnie znaczenie medycyny rodzinnej, która coraz częściej staje się miejscem koordynacji leczenia pacjentów. O tym, czego potrzebuje podstawowa opieka zdrowotna, mówi prof. Agnieszka Mastalerz-Migas, prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej.
Czy medycyna rodzinna jest dziś tam, gdzie powinna być jako fundament systemu ochrony zdrowia?
Na pewno jest w okresie intensywnego rozwoju. To jest relatywnie młoda dziedzina, licząca dopiero ponad trzydzieści lat. Po latach stagnacji nastąpił bardzo intensywny, dobry okres. Wzrosło zainteresowanie młodych lekarzy tą specjalizacją, więc w ciągu kilku lat podwoiliśmy liczbę osób w trakcie szkolenia specjalizacyjnego. Przez ostatnie lata udało się istotnie wzmocnić rolę medycyny rodzinnej w systemie ochrony zdrowia, między innymi dzięki wdrożeniu opieki koordynowanej oraz kompleksowego programu profilaktycznego „Moje zdrowie”. Natomiast nie ma co lukrować rzeczywistości, nadal jeszcze bardzo dużo pozostaje do zrobienia. Od lat mówi się o odwracaniu piramidy świadczeń, ale aby medycyna rodzinna rzeczywiście mogła pełnić w systemie taką funkcję, jakiej oczekujemy, proces ten musi stać się faktem. Dopiero wtedy będzie można jeszcze skuteczniej rozwijać zakres kompetencji i odpowiedzialności lekarzy POZ zarówno specjalistów medycyny rodzinnej, jak i innych specjalistów pracujących w podstawowej opiece zdrowotnej.
Wspomniała pani o opiece koordynowanej. Jaki bilans wystawiłaby pani opiece koordynowanej w podstawowej opiece zdrowotnej?
Opieka koordynowana może być oceniona tak 50 na 50, dlatego że z jednej strony mamy 4 lata od wdrożenia i nie mieliśmy określonego horyzontu czasowego do pełnego pokrycia opieką koordynowaną podstawowej opieki zdrowotnej. W tej chwili 55 proc. placówek realizuje opiekę koordynowaną. Proces ten wyraźnie wyhamował, przede wszystkim z powodów finansowych i trudnej sytuacji płatnika. Budżety powierzone, które funkcjonują w opiece koordynowanej, są relatywnie niskie. Nie wszystkie placówki POZ otrzymały zapłatę za nadwykonania w roku 2025, a w roku 2026 praktycznie tego finansowania nadwykonań nie ma już w ogóle. A podmioty realizujące ten model od początku powinny otrzymywać większe środki wraz ze wzrostem zakresu działań i liczby pacjentów, jednak obecnie nie jest to możliwe ze względu na ograniczone fundusze publiczne. Z jednej strony, moim zdaniem, mamy duży systemowy sukces, w ostatnich latach jest to jedyna taka duża, istotna zmiana, która została zaimplementowana i jest realizowana – i warto dodać, że są to rozwiązania bardzo propacjenckie, a pacjenci to doceniają, co wykazały badania ankietowe. Chcielibyśmy rozwijać tę formułę. Natomiast w tej chwili „paliwa” do rozwoju nie ma, więc mamy okres spowolnienia. Mam nadzieję, że przejściowy i że ta sytuacja będzie się poprawiać. Liczymy na to, że w przyszłości uda się wdrażać kolejne ścieżki opieki oraz zwiększać finansowanie. Gotowość świadczeniodawców do włączania się w ten model jest zdecydowanie większa niż cztery lata temu. Oczywiście wciąż istnieją placówki, które nie są jeszcze gotowe na takie rozwiązania. Warto jednak podkreślić, że rozpoczyna się projekt finansowany ze środków Unii Europejskiej, realizowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia, którego celem jest wspieranie rozwoju opieki koordynowanej poprzez działania szkoleniowe, edukacyjne i doradcze. Gdyby udało się połączyć takie wsparcie z odpowiednim finansowaniem świadczeń, rozwój opieki koordynowanej mógłby znacząco przyspieszyć.
Jakie decyzje mogłyby poprawić efektywność podstawowej opieki zdrowotnej?
To bardzo złożone zagadnienie i trudno odpowiedzieć na nie w kilku zdaniach. Jeśli jednak miałabym wskazać najważniejsze kierunki działań, to na pierwszym miejscu postawiłabym dalszy rozwój opieki koordynowanej oraz rozszerzanie kompetencji systemowych, czyli zwiększanie dostępności do badań diagnostycznych, na które może kierować lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Musi się to jednak odbywać na podstawie racjonalnych mechanizmów, które zapewnią właściwe prowadzenie ścieżki pacjenta i umożliwią kontrolę wydatków. Drugim ważnym elementem jest premiowanie dobrych praktyk. Od lat mówimy, że zdrowy system finansowania powinien opierać się na trzech filarach. Pierwszym jest ryczałt, czyli stawka kapitacyjna gwarantująca dostępność świadczeń. Drugi to finansowanie określonych usług, które chcemy rozwijać. Trzecim natomiast powinny być premie za efektywność i jakość. Tego trzeciego elementu wciąż brakuje. Chcąc budować zdrowo funkcjonujący POZ, który będzie rzeczywiście odciążał inne piętra systemu, to kluczowe jest oczywiście realne finansowanie na tych trzech poziomach, o których powiedziałam, ale z kontrolą jakości i efektywności opartą na sensownych parametrach, a także z nadzorem wydatkowania publicznych środków poprzez regularny monitoring realizowanych świadczeń gwarantowanych. Potrzebujemy wskaźników jakości i efektywności, które będą możliwe do osiągnięcia w codziennej praktyce i rzeczywiście będą odzwierciedlały efekty naszej pracy. Generalnie potrzebujemy zwiększania zakresu możliwości – diagnostyki, świadczeń zespołu terapeutycznego w POZ. Nie powinniśmy zadań POZ opierać tylko na lekarzu, należy wzmacniać rolę pielęgniarek POZ, myśleć o rozszerzeniu zespołów o fizjoterapeutów i psychologów, ale to musi być powiązane z finansowaniem, opartym na czytelnych regułach, z odpowiednim nadzorem oraz dbałością o prawidłową realizację świadczeń. Należy opracować także czytelny model przepływu pacjentów między POZ i AOS, aby niewymagający opieki specjalistycznej byli leczeni w POZ. To właśnie taki model powinien być naszym celem.
Wypowiedź eksperta poniżej.