Wyślij
Udostępnij:
 
 
iStock

Węzeł prawnomedyczny

Źródło: Menedżer Zdrowia/Szczepan Cofta i Agata Michalak
Redaktor: Krystian Lurka |Data: 20.01.2021
 
 
Choć wydaje się, że stosowanie leków off-label jest dość powszechne w praktyce lekarskiej w wielu specjalnościach i sytuacjach, istnieje wiele problemów natury prawnej, których takie podawanie produktów leczniczych może przysporzyć. Omawiają je w „Menedżerze Zdrowia” Szczepan Cofta i Agata Michalak ze Szpitala Klinicznego Przemienienia Pańskiego w Poznaniu.
Tekst Szczepana Cofty, przewodniczącego Polskiej Unii Szpitali Klinicznych i dyrektora Szpitala Klinicznego Przemienienia Pańskiego w Poznaniu oraz Agaty Michalak, asystentki dyrektora SKPP w Poznaniu:
– Czym jest, a czym nie jest off-label? Z definicji leczenie off-label, czyli pozarejestracyjne stosowanie leku, to podawanie go poza wskazaniem widniejącym w charakterystyce produktu leczniczego (ChPL). Leki stosowane off-label są jednak produktami dopuszczonymi do obrotu, a więc jednym z kluczowych pytań jest, czy podanie ich off-label może stanowić eksperyment medyczny, czy wykracza poza jego ramy.

Off-label a eksperyment medyczny
Zgodnie z zapisami art. 21 ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty1:
1. Eksperyment medyczny przeprowadzany na ludziach może być eksperymentem leczniczym lub badawczym.
2. Eksperymentem leczniczym jest wprowadzenie przez lekarza nowych lub tylko częściowo wypróbowanych metod diagnostycznych, leczniczych lub profilaktycznych w celu osiągnięcia bezpośredniej korzyści dla zdrowia osoby leczonej. Może on być przeprowadzony, jeżeli dotychczas stosowane metody medyczne nie są skuteczne lub jeżeli ich skuteczność nie jest wystarczająca.
3. Eksperyment badawczy ma na celu przede wszystkim rozszerzenie wiedzy medycznej. Może być on przeprowadzany zarówno na osobach chorych, jak i zdrowych. Przeprowadzenie eksperymentu badawczego jest dopuszczalne wówczas, gdy uczestnictwo w nim nie jest związane z ryzykiem albo też ryzyko jest niewielkie i nie pozostaje w dysproporcji do możliwych pozytywnych rezultatów takiego eksperymentu.

Zgodnie z dostępnymi interpretacjami2 mec. Oskar Luty stwierdza: „w najnowszym piśmiennictwie podnosi się zasadnie, że eksperymentem jest tylko i wyłącznie takie działanie, które charakteryzują dwie cechy, to jest nowatorstwo (brak dostępnej wiedzy pozwalającej na przewidzenie rezultatu eksperymentu) oraz metoda pozwalająca na właściwą ocenę reakcji organizmu chorego na zastosowane leczenie”.

Wobec powyższego zlecenie leku off-label na podstawie aktualnej wiedzy medycznej nie jest eksperymentem leczniczym ze względu na brak elementu nowatorstwa3.

Pojęcie off-label odnosi się do produktów leczniczych wytwarzanych przemysłowo, które wymagają dopuszczenia do obrotu i stosowania u ludzi4. Nie odnosi się go do produktów leczniczych stosowanych indywidualnie (compassionate use albo name patient use)5. Pojęcie off-label use obejmuje zmiany w zakresie wskazań terapeutycznych (są to tzw. zmiany istotne), zmiany dotyczące sposobu dawkowania i formy podania leku (są to tzw. zmiany wymagające rozszerzenia pozwolenia na dopuszczenie do obrotu)6.

Off-label a polskie przepisy
Stosowanie leków off-label można odnieść do art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty7. Według tego przepisu lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością8. Należałoby również przytoczyć następujące artykuły Kodeksu etyki lekarskiej:
• art. 2. ust. 2: „Najwyższym nakazem etycznym lekarza jest dobro chorego – salus aegroti suprema lex esto. Mechanizmy rynkowe, naciski społeczne i wymagania administracyjne nie zwalniają lekarza z przestrzegania tej zasady”,
• art. 4: „Dla wypełnienia swoich zadań lekarz powinien zachować swobodę działań zawodowych, zgodnie ze swoim sumieniem i współczesną wiedzą medyczną”,
• art. 6: „Lekarz ma swobodę wyboru w zakresie metod postępowania, które uzna za najskuteczniejsze. Powinien jednak ograniczyć czynności medyczne do rzeczywiście potrzebnych choremu zgodnie z aktualnym stanem wiedzy”,
• art. 18.1: „Lekarz ma prawo i obowiązek doskonalenia zawodowego, w szczególności w różnych formach kształcenia podyplomowego”.

Mimo, jak się może wydawać, wielu przepisów, które w sposób pośredni odnoszą się do stosowania leków off-label w polskim prawodawstwie, tego rodzaju terapia nie została dotychczas zdefiniowana i usankcjonowana w sposób jednoznaczny9.

Kiedy off-label?
Wyróżnia się cztery podstawowe przypadki stosowania leków poza wskazaniami:
• stosowanie produktu leczniczego w sposób lub z użyciem drogi podania niewymienionej w ChPL, na przykład doustne podawanie leku dostępnego w postaci iniekcji lub podawanie leku dostępnego w postaci tabletek jako zawiesiny lub czopka,
• stosowanie leku zgodnie ze wskazaniem, ale w populacji pacjentów, dla których dawkowanie nie jest ustalone, na przykład stosowanie leku u dzieci mimo zapisu w ChPL, że bezpieczeństwo i skuteczność w populacji pediatrycznej nie zostały potwierdzone,
• stosowanie leku we wskazaniu, które nie zostało wymienione w ChPL, ale co do którego istnieją rzetelne dane potwierdzające jego bezpieczeństwo i skuteczność,
• stosowanie leku w nowym wskazaniu, które nie zostało do tej pory udowodnione, ale co do którego istnieją naukowe podstawy pozwalające oczekiwać, że będzie ono skuteczne i bezpieczne.

W praktyce zazwyczaj stosowanie leku poza wskazaniami rejestracyjnymi polega na podaniu go pacjentowi we wskazaniu, które nie zostało zgłoszone do oceny podczas procesu rejestracji, lub na wykorzystaniu go zgodnie ze wskazaniem, ale w populacji chorych, którzy nie są wymienieni w ChPL10.

Orzecznictwo sądowe
W artykule prof. Radosława Kaźmierskiego11 wskazano orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego w zakresie stosowania leków off-label:
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 lutego 2014 r. (sygn. akt VI ACa 1000/13): „ChPL jest jednym z dokumentów niezbędnych w procedurze dopuszczania produktów leczniczych do obrotu, zawiera dane o producencie, składzie, działaniu, dawkowaniu i stwierdzonych zagrożeniach związanych ze stosowaniem konkretnego produktu, nie ma jednak charakteru normatywnego, lecz informacyjny, stwierdzający stan wiedzy o tym środku w określonej chwili. […] Z uwagi na nieustanny postęp wiedzy medycznej lekarz musi dysponować odpowiednią swobodą umożliwiającą mu stosowanie leków w sposób dostosowany do aktualnych osiągnięć medycyny i potrzeb konkretnego pacjenta”,
• wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2011 r. (sygn. akt CSK 69/11): „Uprawnienie lekarza do podania na recepcie uznanego za właściwy sposobu dawkowania wynika z tego, że on podejmuje decyzje terapeutyczne i za nie odpowiada, a zatem w żadnym razie nie może być związany sposobem dawkowania leku określonym w charakterystyce produktu leczniczego. Decyzja lekarza określająca sposób dawkowania musi uwzględniać indywidualne potrzeby warunkowane stanem zdrowia konkretnego pacjenta oraz innymi profesjonalnie ocenianymi okolicznościami; gdyby miało być inaczej, to § 8 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 17 maja 2007 r., uprawniający lekarza do podania na recepcie sposobu dawkowania, byłby całkowicie zbędny albo musiałby prowadzić do absurdalnego wniosku o istnieniu obowiązku lekarza automatycznego powielenia jedynie sposobu dawkowania określonego w charakterystyce produktu leczniczego”12,
• uchwała Sądu Najwyższego z 26 października 2011 r. (sygn. akt III CZP 58/11): „Powołane w tym kontekście przepisy art. 45 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j.: Dz. U. z 2005 r. Nr 226 poz. 1943 ze zm.) oraz art. 10 ust. 1 pkt 11 i art. 11 ust. 1 pkt 4 ustawy z 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne nie dają podstaw do przyjęcia, że lekarz przy określeniu sposobu dawkowania leku jest związany sposobem jego dawkowania zawartym w charakterystyce produktu leczniczego”.

Powody wykorzystywania leków off-label
Skoro więc istnieją niejasności prawne związane ze stosowaniem leków off-label, dlaczego ta sytuacja tak często się powtarza? Jako powód konieczności stosowania leków off-label wymienia się ograniczanie kosztów przez firmy farmaceutyczne, które jakość i bezpieczeństwo produktów najczęściej weryfikują w grupie osób dorosłych, pomijając np. dzieci czy osoby w wieku podeszłym. Brak kompleksowości w badaniach klinicznych pod tym względem jest powodem częstego stosowania leków off-label.

Dziedziny off-label
Praktyka leczenia off-label jest stosowana na całym świecie. Szacuje się, że podawanie leków off-label występuje w 7,5–15 proc. typowych ambulatoryjnych wskazań internistycznych, 30–50 proc. przypadków onkologicznych i nawet 90 proc. przypadków neonatologicznych i w onkologii pediatrycznej13.

Przegląd danych z 2000 r. wykonany przez ENDIC (European Network on Drug Investigation In Children) pokazuje, że ok. 50 proc. wszystkich leków podawanych hospitalizowanym dzieciom w Unii Europejskiej było stosowanych off-label14.

Praktyka międzynarodowa
Stosowanie leków off-label jest powszechne na całym świecie. W USA takie postępowanie jest legalne. Wyjątek stanowią substancje kontrolowane, takie jak opioidy, które mogą być stosowane jedynie w zarejestrowanych wskazaniach15.

W Wielkiej Brytanii16 wśród wskazówek dla lekarzy, którzy chcą wykorzystać produkty lecznicze, znalazły się następujące wytyczne: „Przed zapisaniem/wykorzystaniem leku off-label upewnij się, czy dostępne dane w ramach evidence based medicine (EBM) mówią o bezpiecznej możliwości podawania tego leku; weź odpowiedzialność za podanie leku oraz monitoruj stan zdrowia pacjenta po jego podaniu; prowadź dokumentację medyczną, w której zawrzyj informacje, dlaczego lek został zastosowany, zdobądź zgodę pacjenta”.

Zgoda pacjenta a off-label
Wiele opinii prawnych wskazuje, że lekarz zawsze powinien informować pacjenta o konsekwencjach stosowania leków, a także uzyskać każdorazowo zgodę na stosowanie leków poza ChPL. Racjonalnie jednak trzeba przyjąć, że stosowanie leków poza wskazaniami zawartymi w ChPL, zgodne z zasadami wiedzy medycznej, nie powinno być uznawane za eksperyment medyczny ani za działanie o podwyższonym ryzyku i w takim wypadku uzyskanie każdorazowej pisemnej zgody pacjenta nie powinno być wymagane. Niestety nie ma jasnej regulacji prawnej w tym zakresie17.

Perspektywy off-label
Wydaje się, że zastosowanie produktów leczniczych off-label oraz problemy związane z takim zastosowaniem powinno się rozważać na kilku płaszczyznach:
• korzyści wynikających z zastosowania produktów leczniczych poza ChPL dla pacjentów,
• wpływu sektora farmaceutycznego na zniwelowanie obszaru niezbadanych grup odbiorców leków w ramach prowadzonych badań klinicznych,
• kwestii każdorazowego uzyskiwania zgody pacjentów na podanie leków off-label,
• uregulowania stosowania leków off-label na gruncie polskiego prawodawstwa.

Ze wskazanych elementów należałoby postulować prawne uregulowanie kwestii stosowania leków poza ChPL.

Każdorazowe wykorzystanie leku off-label jest suwerenną decyzją lekarza, który zgodnie z aktualną wiedzą medyczną zaleca terapię. Wydaje się jednak, że pomoc w postaci prawnego usankcjonowania takiego stosowania leków przyczyniłaby się do wytyczenia jasnych reguł tego rodzaju postępowania terapeutycznego.

Przypisy:
1. Ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2011 r. Nr 277 poz. 1634 z późn. zm).
2. Zob. Luty O. Zaniechanie zlecenia produktu leczniczego poza zareje - strowanym wskazaniem a odpowiedzialność cywilna lekarza. Obowią - zek lecenia leku off-label i konsekwencje jego niewykonania – cz. II. Prawo i Medycyna 2014; (2): 132-150.
3. Kaźmierski R. Czy stosować się do zapisów Charakterystyki Produktu Leczniczego? Gazeta Lekarska 8.11.2018, dostęp 19.10.2020.
4. Zob. uwagi dotyczące definicji produktu leczniczego oraz rodzajów produktów leczniczych w prawie europejskim i prawie polskim: Krekor M., Świerczyński M., Traple E. (red.); 22-105. Zob. także Kruszyński R.J. op. cit., s. 33-50, Za: Przeciwdziałanie off label use w prawie europejskim. Zarys wybranych problemów, Polaczuk P. Studia Praw - no-Ekonomiczne, t. C, 2016.
5. Polaczuk P. Przeciwdziałanie off label use w prawie europejskim. Za - rys wybranych problemów. Studia Prawno-Ekonomiczne, t. C, 2016.
6. http://eur- lex.europa.eu/legal - content/PL/ T X T/?qi - d=1459687955279&uri=CELEX: 32003R1084. Za: Przeciwdziała - nie off label use w prawie europejskim. Zarys wybranych problemów. Polaczuk P. Studia Prawno-Ekonomiczne, t. C, 2016.
7. Ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2011 r. Nr 277 poz. 1634 z późn. zm).
8. Off label na oddziale, www.aptekaszpitalna.pl, dostęp: 18.10.2020.
9. www.prawodlalekarza.pl. Za: Eksperyment czy off-label? Wojteczek J. Okręgowa Izba Lekarska w Warszawie im. prof. Jana Nielubowicza.
10. Masełbas W, Członkowski A. Stosowanie produktów leczniczych poza wskazaniami rejestracyjnymi. Przewodnik Lekarza 2008; 3: 81-87. Za: Zimmermann A., Gaworska-Krzemińska A. Zgoda pacjenta na podanie produktu leczniczego. Praca poglądowa Via Medica.
11. Kaźmierski R. Czy stosować się do zapisów Charakterystyki Produk - tu Leczniczego? Gazeta Lekarska 8.11.2018, dostęp 19.10.2020.
12. Tymiński R. Prawa i obowiązki lekarzy w pytaniach i odpowiedziach. Medical Tribune 2016: 131-134. Za: Kaźmierski R. Czy stosować się do zapisów Charakterystyki Produktu Leczniczego? Gazeta Lekarska 8.11.2018, dostęp 19.10.2020.
13. Matusewicz W. Stosowanie leków w onkologii i hematologii w zakresie wskazań do stosowania lub dawkowania, lub sposobu podawania odmiennych niż określone w Charakterystyce Produktu Leczniczego. Agencja Oceny Technologii Medycznych, Warszawa 22.05.2012 r.
14. Muśko M., Sznitowska M. Postacie leków pediatrycznych. Część I. Wymagania i podstawowe problemy – dawkowanie, połykanie, smak. W: Farmacja stosowana. Technologia Postaci Leku Tom 66 nr 3, 2010. 15Stosowanie leków w onkologii i hematologii w zakresie wskazań do stosowania lub dawkowania, lub sposobu podawania odmiennych niż określone w Charakterystyce Produktu Leczniczego. Matusewicz W. Agencja Oceny Technologii Medycznych, Warszawa 22.05.2012 r.
16. Drug Safety Update April 2009, vol 2, issue 9: 6. Published 11 December 2014 Off-label or unlicensed use of medicines: prescribers’ responsibilities. https://www.gov.uk/drug-safety-update/offlabel-or-unlicensed-use-of-medicines-prescribers-responsibilities, dostęp: 18.10.2020.
17. Tymiński R. Czy można leczyć poza wskazaniami zawartymi w charakterystyce produktu leczniczego? http://prawalekarzy.pl/odpowiedzialnosc/czy-mozna-leczyc-poza-wskazaniami-zawartymi-wc-harakterystyce-produktu-leczniczego. Dostęp: 2012-05-22. Za: Przechadzki po polu minowym – uwagi dotyczące stosowania leków niezgodnie z charakterystyką produktu. Postępy Psychiatrii i Neurologii 2012; 21: 107-115. Artykuł specjalny, Instytut Psychiatrii i Neurologii.


Tekst opublikowano w „Menedżerze Zdrowia” 7-8/2020. Czasopismo można zamówić na stronie: www.termedia.pl/mz/prenumerata.

Przeczytaj także: „Ratowanie życia to nie eksperyment medyczny”.

Zachęcamy do polubienia profilu „Menedżera Zdrowia” na Facebooku: www.facebook.com/MenedzerZdrowia i obserwowania kont na Twitterze i LinkedInie: www.twitter.com/MenedzerZdrowia i www.linkedin.com/MenedzerZdrowia.
 
© 2021 Termedia Sp. z o.o. All rights reserved.
Developed by Bentus.
PayU - płatności internetowe