Od aktywnego wnioskowania do predostatycznego umysłu – integracja modeli predykcyjnych w ornitologii terapeutycznej i birdwatchingu

Współczesna neuronauka kognitywna coraz wyraźniej akcentuje rolę mechanizmów predykcyjnych w regulacji psychicznej. Koncepcja predostatycznego umysłu opisuje trzy podstawowe tryby funkcjonowania mózgu – alarm, seek i balance – oraz wskazuje, że zdrowie psychiczne opiera się na elastycznym przełączaniu między nimi. Teoria aktywnego wnioskowania dostarcza natomiast formalnych podstaw tego procesu, traktując mózg jako system bayesowski, minimalizujący zaskoczenie i entropię poprzez budowanie i aktualizację generatywnych modeli. W niniejszym artykule proponujemy integrację obu podejść i pokazujemy, że razem tworzą one spójną ramę do zrozumienia zarówno regulacji psychicznej, jak i jej zaburzeń (ADHD, depresja, uzależnienia). Dla zilustrowania tych procesów odwołujemy się do birdwatchingu – praktyki obserwacji ptaków – jako naturalnego laboratorium aktywnego wnioskowania. Wskazujemy także na ornitologię terapeutyczną jako użyteczne narzędzie poprawy zdrowia psychicznego. Obserwacja ptaków, angażująca czujność, ciekawość i kontemplację, aktywnie trenuje wszystkie trzy tryby predostatycznego umysłu, a jednocześnie świetnie pokazuje działanie wnioskowania bayesowskiego. Szczególną rolę odgrywa tu zjawisko „jizz”, czyli błyskawicznego rozpoznania gatunku, które można interpretować jako przykład wnioskowania bayesowskiego: łączenia wcześniejszych oczekiwań (priors) z niepełnymi danymi sensorycznymi. Bird­watching, rozumiany nie tylko jako hobby, lacz jako ćwiczenie w przechodzeniu między trybami umysłu, może być użyteczny w terapii zaburzeń, w których ta elastyczność jest ograniczona, takicj jak ADHD (dominacja alarm i seek), depresja (utrata seek, przeciążenie alarm) czy uzależnienia (kompulsywne seek bez równoważącego balance).

Contemporary cognitive neuroscience increasingly emphasizes the role of predictive mechanisms in psychological regulation. The concept of the predostatic mind describes three fundamental modes of brain functioning – alarm, seek, and balance – and highlights that mental health depends on the flexible switching between them. The theory of active inference provides the formal foundation for this process, conceptualizing the brain as a Bayesian system that minimizes surprise and entropy through the construction and updating of generative models. In this article, we propose an integration of these two approaches and demonstrate that together they form a coherent framework for understanding both psychological regulation and its disorders (ADHD, depression, addictions). To illustrate these processes, we refer to birdwatching – the practice of observing birds – as a natural laboratory of active inference. We also point to therapeutic ornithology as a useful tool for improving mental health. Birdwatching, which engages vigilance, curiosity, and contemplation, actively trains all three modes of the predostatic mind while simultaneously providing an excellent demonstration of Bayesian inference in action. A particularly salient phenomenon here is “jizz”, the rapid recognition of a bird species, which can be interpreted as an instance of Bayesian inference: combining prior expectations with incomplete sensory data. Birdwatching, understood as an exercise in transitioning between mental modes, may prove useful in the treatment of disorders where this flexibility is impaired – such as ADHD (dominated by alarm and seek), depression (loss of seek, overload of alarm), or addictions (compulsive seek without balancing balance).