Sztuka liczenia lekarzy
Michał Modro
W Polsce przybywa lekarzy, którzy zdobyli kwalifikacje poza Unią Europejską (UE). Wielu z nich od kilku lat leczy pacjentów na podstawie szczególnych, czasowych praw wykonywania zawodu (PWZ). Problem polega na tym, że inaczej liczą ich dyrektorzy szpitali, a inaczej Narodowy Fundusz Zdrowia. O tym w „Menedżerze Zdrowia” pisze Michał Modro.
- W 2027 r. zaczną wygasać pięcioletnie prawa wykonywania zawodu wydane lekarzom spoza UE w 2022 r., a sama decyzja ministra zdrowia dopuszczająca do leczenia nie wystarcza do wykazania medyka jako specjalisty w kontrakcie z Narodowym Funduszem Zdrowia
- Uzyskanie pełnego PWZ nie daje automatycznie polskiego tytułu specjalisty, a procedurę jego uznania w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego można rozpocząć dopiero po zdobyciu pełnych uprawnień zawodowych
- NFZ może zakwestionować kwalifikacje lekarza, którego wcześniej akceptował w harmonogramach – dyrektorzy placówek powinni jeszcze w 2026 r. zweryfikować dokumenty personelu spoza Unii i zabezpieczyć obsadę poradni oraz oddziałów
- W „Menedżerze Zdrowia” publikujemy tekst radcy prawnego Michał Modro
Jeden lekarz, dwa różne uprawnienia
Wyobraźmy sobie poradnię specjalistyczną. Lekarz pracuje w niej od 2022 r., przyjmuje pacjentów, figuruje w harmonogramach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ). Placówka rozlicza świadczenia. Minister zdrowia wcześniej zgodził się na wykonywanie przez niego określonych czynności, ponieważ ma on wykształcenie i doświadczenie zdobyte poza UE. Po kilku latach pojawiają się dwa pytania: czy jego czasowe PWZ wkrótce wygaśnie? I czy zagraniczny tytuł specjalisty wystarcza, by nadal wykazywać go w tej roli w kontrakcie z NFZ?
Pytania brzmią podobnie, ale dotyczą zupełnie innych norm. Prawo wykonywania zawodu mówi, czy i w jakich granicach lekarz może leczyć. Uznanie specjalizacji rozstrzyga, czy zagraniczny tytuł jest równoważny z polskim. Istnieje jeszcze trzeci porządek: rozporządzenia koszykowe i warunki umowy z NFZ, które określają kwalifikacje wymagane do finansowania konkretnego świadczenia.
To właśnie na styku tych trzech regulacji może ujawnić się nowa luka kadrowa. Legalne wykonywanie określonych czynności nie oznacza automatycznie spełniania wszystkich wymogów kontraktu.
Dlaczego w debacie pojawia się 2027 r.?
W czasie pandemii COVID-19 i po wybuchu wojny w Ukrainie Polska sięgnęła po szczególne tryby dopuszczania lekarzy z kwalifikacjami spoza UE. Część z nich otrzymała PWZ na określony zakres czynności, czas i miejsce zatrudnienia, część – warunkowe PWZ. Oba instrumenty mają własne podstawy prawne. W odpowiednich trybach maksymalny okres obowiązywania uprawnień wynosi pięć lat. Dlatego osoby, którym takie prawo wydano w 2022 r., mogą dojść do jego granicy w 2027 r. Inne dojdą do niej wcześniej lub później, a niektóre zdążyły już uzyskać pełne PWZ.
Nie ma zatem jednej „daty końca” dla wszystkich lekarzy spoza UE. Termin trzeba odczytać z indywidualnej uchwały izby lekarskiej, a nie zgadywać z daty rozpoczęcia pracy czy zgody ministra. Brakuje też wiarygodnego, publicznego zestawienia pokazującego, ilu aktywnych medyków ma PWZ kończące się dokładnie w 2027 r. Stwierdzenie, że wtedy „tysiące lekarzy stracą uprawnienia”, byłoby dziś nieuprawnioną prognozą.
Pierwszy alarm już wybrzmiał: język polski
Problem nie jest wyłącznie przyszły. W 2026 r. część lekarzy z warunkowym PWZ musiała udokumentować znajomość języka polskiego co najmniej na poziomie B1. Próba przesunięcia ustawowego terminu do maja 2027 r. zakończyła się wetem prezydenta 11 czerwca 2026 r. „Rzeczpospolita” podała w aktualizacji z 2 listopada, że wygaszono 441 uprawnień z powodu braku wymaganego dokumentu. To ważny sygnał ostrzegawczy, ale nie wolno tej liczby utożsamiać z prognozą końca pięcioletnich PWZ w 2027 r.
Zarządzający placówką powinien zatem pytać nie tylko: „Kiedy kończy się PWZ?”, ale również: „Na jakiej podstawie je wydano, jakie wymagania językowe obowiązują tę osobę i czy potwierdzono ich spełnienie?”.
Pełne PWZ nie daje automatycznie polskiej specjalizacji
Załóżmy, że lekarz zdąży nostryfikować dyplom albo zdać egzamin weryfikacyjny, uzyska decyzję o zaliczeniu pracy w Polsce jako równoważnej stażowi podyplomowemu, złoży lekarski egzamin końcowy (LEK) i spełni wymagania językowe. Właściwa okręgowa rada lekarska może wówczas zdecydować o przyznaniu pełnego PWZ. Nie oznacza to jednak automatycznego uznania zagranicznego tytułu specjalisty.
Do tego służy osobna procedura przewidziana w art. 16n ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. W Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego (CMKP) bada się czas szkolenia, program, praktyczne kompetencje i sposób ich sprawdzenia. Jeżeli występują istotne braki, możliwa jest odmowa albo – w ustawowych granicach – staż uzupełniający. Gdy ktoś ukończył wyłącznie krótki kurs doskonalący zamiast pełnego, udokumentowanego programu specjalizacyjnego, wieloletnie doświadczenie kliniczne nie zastąpi automatycznie wymagań ustawowych.
Pojawia się jeszcze dodatkowa trudność. Art. 16n mówi o posiadaniu PWZ w Polsce, natomiast oficjalny komunikat CMKP wskazuje w wykazie dokumentów „tylko pełne PWZ”. Dla lekarzy, którym kończy się uprawnienie szczególne, oznacza to potrzebę bardzo precyzyjnego zaplanowania kolejności postępowań. Przedłużające się starania o pełne uprawnienia mogą opóźniać formalne uznanie specjalizacji.
Płatnik może zakwestionować kwalifikacje lekarza, którego wcześniej akceptował
To najbardziej nieoczywisty wymiar sporu. Przez kilka lat lekarz może figurować w potencjale poradni, a fundusz – płacić za świadczenia. Kiedy jednak dochodzi do szczegółowej weryfikacji wymagań kwalifikacyjnych, płatnik stawia pytanie o formalną równoważność tytułu specjalisty. Sama decyzja ministra dopuszczająca do wykonywania określonych czynności nie musi wystarczyć do spełnienia warunków ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS).
Czy wieloletnia akceptacja harmonogramów przez NFZ ma znaczenie? Tak – zwłaszcza gdy fundusz znał decyzję ministra, charakter PWZ i zagraniczną specjalizację. Może to wspierać argumenty dotyczące lojalności kontraktowej i oceny ewentualnych roszczeń za poprzednie okresy. Przyjęcie harmonogramu przez system informatyczny nie stanowi jednak urzędowego uznania specjalizacji i nie zwalnia z obowiązku przestrzegania przepisów.
Dlatego świadczeniodawca powinien domagać się od NFZ konkretu: jakiego zakresu świadczeń i którego warunku kwalifikacyjnego lekarz nie spełnia, od kiedy oraz na podstawie jakiej interpretacji. Zbyt szerokie twierdzenie, że żaden lekarz spoza UE nie może pracować w AOS, byłoby równie nieuprawnione jak zapewnienie, że każda decyzja ministra wystarcza do wykazania go jako specjalisty.
Nowa ustawa może pomóc, ale jeszcze jej nie ma
Ministerstwo Zdrowia pracuje nad nowymi przepisami. Jednym z proponowanych rozwiązań jest specjalizacyjny egzamin weryfikacyjny (SEW), który ma umożliwić – w określonych przypadkach – ocenę kwalifikacji lekarzy ze specjalizacjami zdobytymi poza UE. Projekt przewiduje również zmiany dotyczące trybów uproszczonych i kontroli wykonywania zawodu. Brzmi to jak odpowiedź na część problemów. Dopóki przepisy nie zostaną uchwalone i nie wejdą w życie, nie mogą jednak stanowić podstawy działania dyrektora placówki ani lekarza.
Potrzebne są rozwiązania przejściowe, lecz nie takie, które automatycznie uznają każdą zagraniczną specjalizację. Dobre prawo powinno rozdzielić weryfikację kompetencji od przewlekłości administracyjnej. Lekarz z udokumentowaną praktyką i porównywalnym wykształceniem powinien mieć rzeczywistą, przewidywalną drogę do uznania uprawnień. Pacjent musi mieć gwarancję bezpieczeństwa i możliwości skutecznego porozumienia się z lekarzem.
Co powinien zrobić dyrektor podmiotu leczniczego?
Nie czekać do maja, czerwca czy grudnia 2027 r. W ciągu najbliższych tygodni trzeba zestawić cztery podstawowe dokumenty dla każdego lekarza spoza UE: decyzję ministra, uchwałę i aktualny status PWZ, akta potwierdzające specjalizację oraz zakres przypisania w umowie z NFZ. Następnie należy sprawdzić datę wygaśnięcia uprawnień, wymagania językowe i to, czy lekarz jest jedyną osobą zapewniającą kwalifikacje konieczne dla danej poradni lub oddziału.
Jeśli termin wygaśnięcia uprawnień przypada w 2027 r., trzeba równolegle prowadzić postępowanie o pełne PWZ i dokumentowanie zagranicznej specjalizacji, a także przygotować obsadę zastępczą. Należy odróżnić problem formalnego uznania tytułu od rzeczywistego braku kompetencji: pierwszy wymaga procedury i dokumentów, drugi – rzetelnej oceny kwalifikacji. W obu przypadkach bezpieczeństwo pacjenta i ciągłość świadczeń nie mogą być przedmiotem negocjacji.
Nie będzie jednego kryzysu. Może być wiele lokalnych
W skali kraju kilkuset lekarzy może stanowić niewielki ułamek personelu. Dla powiatowego szpitala lub poradni, w której jedna osoba zabezpiecza wymagany potencjał, jej utrata jest zdarzeniem krytycznym. Spór o specjalizację nie musi pozbawić lekarza prawa do wykonywania zawodu, ale może odebrać placówce możliwość wykazania jego pracy jako spełniającej warunki finansowania określonych świadczeń.
2027 r. nie musi więc oznaczać masowego, jednoczesnego wygaszenia uprawnień. Może jednak stać się sprawdzianem dla państwa, samorządu lekarskiego, CMKP, NFZ i zarządów podmiotów leczniczych – czy potrafią odróżnić tymczasowy wyjątek od trwałego uznania kwalifikacji, a następnie sprawnie przeprowadzić lekarzy przez zgodną z prawem drogę do dalszego wykonywania zawodu?
Najgorszą odpowiedzią byłoby odkrywanie problemu dopiero wtedy, gdy trzeba odwołać pacjentom wizyty. Najlepszą – audyt uprawnień rozpoczęty jeszcze w 2026 r. i procedury, które nie pozostawiają lekarza ani placówki w stanie wielomiesięcznej niepewności.
Artykuł radcy prawnego Michała Modro.
