Wpływ pandemii COVID na używanie alkoholu w Polsce – przegląd systematyczny

■ INTRODUCTION

The issue of alcohol dependence and its multi­faceted impact on both physical and mental health has long been a subject of academic inquiry. The COVID-19 pandemic brought about numerous changes in the functioning of socie­ties, contributing to the exacerbation of mental health crises worldwide. Isolation measures like lockdowns and social restrictions led to an intensification of symptoms of mental disorders in many individuals, which may have stemmed from heightened stress or a lack of social support [1]. Moreover, the pandemic limited access to traditional forms of therapy and support, which may have resulted in more frequent attempts to alleviate symptoms through the use of alcohol [2].
Salari et al. [3] reported that the average preva­lence of anxiety and depressive disorders in 2020 was 31.9% and 33.7% respectively with similar findings by Luo et al. [4], who recorded prevalence rates of 33% and 28%. Nochaiwong et al. [5] further highlighted high levels of psychological distress, anxiety and depression, reaching 50%, 27%, and 28% of respondents respectively.
The pandemic also revealed specific risk groups that were most severely affected by its psycholo­gical consequences. These included women, young people, individuals of lower socioeconomic status and healthcare workers, particularly those on the front line of the pandemic response [6, 7]. Research conducted in Poland additionally indicated that over half of the population during the first wave of the pandemic experienced heightened stress levels and a significant deterioration in mental health [6, 7].
Among alcohol dependent individuals, alcohol frequently served during the pandemic as a coping mechanism for emotional strain, anxiety and depression. Chodkiewicz [8] demonstrated that as early as in April 2020, nearly 14% of Poles had increased their alcohol consumption since the beginning of the pandemic, with this figure rising to 19% among those who already drank prior to the outbreak. Studies conducted in other countries yielded similar results: 10.7% of individuals in France reported increased consumption compared with as many as 34.7% in Germany [9, 10].
The registered morbidity rate related to alcohol dependence in Poland increased after 2020 (588/100,000 in 2020 vs. 679/100,000 in 2023), although it remains below pre-pandemic levels (in 2019 it was 690/100,000). On the other hand, the mortality rate associated with alcohol-use disorders was higher in 2020, which may indicate an increase in the number of individuals turning to alcohol as a form of self-therapy in response to emotional difficulties (100 deaths/100,000 in 2020 vs. 87 deaths/100,000 in 2019) [2]. According to the EZOP II study, 7.1% of the Polish population engages in alcohol abuse, while 1.9% meets the criteria for dependence [11].
Comparable reviews examining changes in alcohol consumption and alcohol-related health indicators during the COVID-19 pandemic have also been conducted in several other countries, including the United Kingdom, the United States, Canada, Germany and Australia. In some regions, like parts of Central and Eastern Europe, comprehensive nationwide assessments remain limited or fragmented. Acknowledging the existence of these international studies provides a broader context for Polish results and highlights the need for cross-country comparisons.

Objective

The aim of this study was to determine the impact of the COVID-19 pandemic on alcohol consumption patterns within the Polish population by analysing available scientific research, identifying changes in alcohol use, the factors influencing these changes and assessing potential health and social consequences.

■ MATERIAL AND METHODS

To conduct this systematic review of the lite­rature, the PRISMA protocol (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses) was applied.

Search strategy

The literature search was performed using PubMed and Medline as scientific databases. The language of publication was limited to English and Polish. The following queries were used:
1. (COVID-19 or Sars) AND (alcohol consumption or drinking patterns or alcohol use or addiction or abuse) AND (Poland or Polish) AND (impact or effect or disorder or disease) AND (publication date: 2020-01-01 TO 2023-12-31).
2. (COVID-19) AND (coping with changes in alcohol consumption) AND (Poland or Polish) (2020-2023).
3. (COVID-19) AND (institutional support) AND (alcohol) AND (Poland or Polish).

Inclusion and exclusion criteria

The retrieved publications were screened and included in further analysis if they met the following inclusion criteria: adult population (over 18 years of age), articles in Polish or English, studies published between 2020 and 2023, concerning the Polish population, addressing alcohol consumption during the COVID-19 pandemic, studies examining the impact of the pandemic on drinking patterns and investigating the effects of alcohol use on physical and mental health. Articles that did not meet these inclusion criteria were excluded from the review.

■ RESULTS

Study selection

The database search yielded 107 records. Following full-text screening and the application of the inclusion and exclusion criteria, 14 articles were qualified for the final qualitative analysis. The PRISMA 2020 flow diagram for this systema­tic review is presented in Figure 1.
A total of 14 full-text articles were identified as relevant to the study of the impact of the COVID-19 pandemic on alcohol dependence within the Polish population.

Description of included studies

All studies included in the review were conducted on a combined population of 97,293 individuals. The majority of the selected articles addressed changes in the overall level of alcohol consumption [7, 12-17]. Three articles focused on differences in consumption across various social groups [12, 13, 18] while two studies examined the factors influencing changes in drinking patterns [13, 19]. Two articles also assessed consumption patterns of specific types of alcoholic beverages in Poland [14, 16]. Health-related consequences were evaluated in four studies [12, 13, 20, 21]. In addition, five articles examined coping strategies [17, 21-24] and social consequences were observed in one study [12]. The results are presented in Table I.
The literature review indicates that the COVID-19 pandemic affected alcohol consumption, with patterns varying across social and demographic groups. Pandemic-related stress contributed to increased alcohol use, which in turn had adverse health and social consequences. These patterns align with findings from other countries, suggesting a global impact of the pandemic on alcohol consumption. In particular, social distancing and psychological stress were key drivers of increased drinking during the pandemic. Studies also showed that the pandemic altered coping strategies, with a higher proportion of individuals turning to alcohol as a means of dealing with difficulties.

Changes in the overall level of alcohol consumption

Wysokińska and Kołota [14] reported that 33.3% of young adults engaged in risky drinking and 35% consumed alcohol two to three times per week. Jodczyk et al. [15] found that 28.41% of respondents increased alcohol consumption during the pandemic while 28.51% reduced it. Pankowski et al. [16] noted that 13% of persons drank more during isolation than before the pandemic whereas 19.2% drank less; post-pandemic, 19% drank more frequently than during lockdown and 13.3% drank less.
Chodkiewicz et al. [7] observed that 30% of respondents reported changes in drinking habits: 18.28% drank less and 9.87% drank more. Kosendiak et al. [17] reported an increased proportion of individuals at risk of hazardous or harmful drinking or alcohol dependence. Silczuk et al. [20] showed elevated alcohol-related mortality in 2020 compared with the pre-pandemic period.

Differences in consumption across demographic groups

Fila-Witecka et al. [12] found that among students, 18% increased and 43% decreased their alcohol intake. Gajda et al. [13] showed that medical students drank less alcohol during lockdown than before the pandemic or after isolation (p = 0.02; p = 0.03).
Łopuszańska-Dawid [18] found an increase in frequent drinking among women aged 40-50 in 2021 relative to earlier periods.

Factors influencing changes in drinking patterns

Gajda et al. [13] found no significant diffe­rences in drinking patterns related to place of re­sidence or self-reported health across compared groups. Florek et al. [19] observed that men drank more than women with harmful use and dependence present only among men. Participants aged 18-49 drank significantly more than those over 50 (p < 0.05). Education level was not a differentiating factor (p > 0.05).

Patterns of motivation for specific types of alcohol consumption

Wysokińska and Kołota [14] found that high-risk drinkers more frequently reported drinking because friends were drinking, to forget their problems, improve mood, gain courage or relieve boredom. Pankowski et al. [16] observed an increase in harmful drinking during lockdown (p = 0.027) and significant differences in dependence scores between pre-pandemic and post-pandemic periods (p = 0.029).

Health consequences

Fila-Witecka et al. [12] reported that individuals who increased alcohol consumption had worse GHQ scores, more insomnia symptoms and higher PTSD indicators. Silczuk et al. [20] showed an increase in standardised death rates due to alcohol-related mental and behavioural disorders in 2020. Gajda et al. [13] showed that risky drinkers were more likely to be diagnosed with hypertension during the pandemic. Chodkiewicz et al. [21] found that those who drank more during the pandemic having a worse state of mental health, difficulties in coping with everyday activities, depressed mood and other symptoms of depression as well as suicidal ideation.

Adaptation strategies

Florek et al. [22] reported weak positive correlations between ego-resilience and alcohol use. Shpakou et al. [23] found that students who had recovered from COVID-19 reported higher psychoactive substance use as a coping strategy, particularly women accompanied by higher emotional anxiety. Dębski et al. [24] identified positive correlations between ego- resilience components and alcohol consumption with openness to experience showing the strongest association. Kosendiak et al. [17] observed decreases in positive reappraisal, acceptance, humour and distraction strategies and increases in active coping, planning, emotional and instrumental support, denial, venting, substance use, suppression and self-blame. Chodkiewicz et al. [21] found that individuals who increased alcohol use relied less on positive coping strate­gies and used alcohol itself as a coping mechanism.

Social consequences

Fila-Witecka et al. [12] found that excessive drinking co-occurred with neglect of household duties, increased perceived pressure to maintain productivity and deterioration of relationships.

■ DISCUSSION

The literature review indicates that the COVID-19 pandemic affected alcohol consumption in the Polish population with patterns varying across social and demographic groups. Pandemic-related stress contributed to increased alcohol use, which in turn had adverse health and social consequences [12-21]. These patterns align with research findings from other countries, suggesting a global impact of the pandemic on alcohol consumption. For example, comparative analyses highlight that alcohol-related mortality and behavioural changes observed in Poland reflect trends also reported in other European popu­lations [25, 26]. Research from various regions further shows that pandemic-related restrictions disrupted daily routines and coping strate­gies, leading many individuals to treat alcohol as an option to regulate stress and negative emo- tions [27-29].
A particularly important finding is the bidirectional nature of changes in alcohol consumption. While some groups, especially students, reduced their alcohol intake, others reported increased consumption, often associated with heightened stress or social isolation [12-18]. This duality corresponds with theories describing how crisis situations may lead either to decreased drinking due to restricted social contact or, conversely, to increased drinking as a maladaptive coping mechanism [30, 31]. Comparable patterns have been documented in other countries, where lockdowns reduced opportunities for social drinking but simultaneously increased solitary drinking often associated with worse mental-health outcomes [32-34].
Demographic differences observed in the included studies further reinforce the notion that pandemic effects were not uniform. Reduced drinking among students may be attributed to the closure of bars, clubs and universities, which disrupted typical opportunities for social drinking – a phenomenon similarly observed in the Nordic countries and the United States [34, 35]. In contrast, increased drinking among middle-aged women [18] corresponds with international evidence indicating that women balancing remote work, household responsibilities and caregiving burden were particularly vulnerable to stress-related alcohol use during the pandemic [36, 37].
Another key factor emerging from this review is the shift in coping strategies. Several included studies demonstrated increased reliance on maladaptive coping mechanisms including alcohol use, along with reduced use of constructive strategies such as positive reappraisal or acceptance [17, 21-24]. This aligns with broader literature indicating that global crises reduce emotional resources and impair the ability to use adaptive coping strategies [38, 39]. The association between reduced mental resilience and higher alcohol consumption observed in Poland is consistent with findings from studies performed before and during the pandemic in other countries, which demonstrated that individuals with low mental resilience were more likely to increase alcohol intake under stress [38-40].
The health consequences observed across studies underscore the long-term risks associated with pandemic-related drinking patterns. Associations between increased alcohol intake and depression, anxiety, insomnia and PTSD symptoms [12, 21] align with international reports showing that mental-health deterioration during COVID-19 frequently co-occurred with increased alcohol consumption [36, 37, 41]. Furthermore, elevated alcohol-related mortality in 2020 [20] follows similar spikes reported in other European and North American contexts [29, 42]. Alcohol-related deaths have been shown to rise during economic and social crises as documented, for example, during the 2008-2011 financial crisis in Spain [43], suggesting the pandemic may have reproduced some of these mechanisms.
Social consequences identified in the Polish studies, including household neglect, relationship deterioration and increased productivity pressure [12], are consistent with wider literature demonstrating that alcohol use during periods of social isolation contributes to interpersonal conflict, family stress and deterioration of daily functioning [44-47]. Studies from other countries likewise observed that increased alcohol consumption during lockdowns was linked to worsening family dynamics, particularly in households with pre-existing stressors [45].
An overall consideration of these findings reveals a broader narrative: while pandemic restrictions reduced the opportunities for social drinking, they simultaneously intensified psychological stress, disrupted support networks and exacerbated vulnerabilities in mental-health functioning. This dual mechanism created conditions conducive to both increased and decreased alcohol consumption, depending on demographic context, mental resilience and environmental constraints. International comparisons confirm the validity of these mechanisms, demonstrating similar behavioural patterns across diverse populations [25, 27, 32, 36].
The implications for public health policy are significant. Strengthening mental-health support, expanding access to psychological services and addressing social determinants of health may contribute to mitigating maladaptive drinking in future crises. Evidence suggests that interventions supporting stress management, mental resilience and healthy coping could be especially beneficial for the vulnerable groups identified in this review, including middle-aged women, individuals with low resilience and adults experiencing chronic stress [22-24, 38-40].
Future research should focus on long-term changes in alcohol use patterns after the pandemic as well as on understanding how prolonged exposure to pandemic-related stress shapes drinking behaviour over time. Studies conducted in other countries indicate that alcohol-related harms may continue to rise even after restrictions are lifted [29, 42], suggesting a need for ongoing monitoring and preventive action.
Overall, the reviewed evidence highlights that the pandemic not only influenced alcohol-related behaviour but also exposed underlying vulnerabilities in the population. Addressing these vulnerabilities will require a comprehensive approach integrating mental-health care, preventive strategies and social-support systems informed by both national data and international research [25-47].
The results of studies conducted in Poland are largely similar to the findings of international research because they:
• identify the same risk factors and determinants of alcohol consumption during the pandemic,
• show convergent effects of stress and isolation on alcohol-related behaviours,
• describe similar health and psychosocial consequences,
• confirm that the pandemic disrupted previous drinking patterns across different social groups,
• indicate consistent motivations for increased alcohol consumption (mood improvement, escape from problems, tension reduction).
Although individual studies differed in scope, methodology and study populations, their results form a complementary and coherent picture of the pandemic’s impact on alcohol consumption in Poland, confirming that the observed findings are systemic rather than incidental.

■ CONCLUSIONS

1. The overall level of alcohol consumption in Poland changed significantly during the COVID-19 pandemic compared with the pre-pandemic period with a marked increase in alcohol-related problems observed in some social groups.
2. It should be emphasised that although an increase in alcohol consumption was observed in many groups, a significant proportion of respondents reported a decrease compared to the pre-pandemic period. In specific populations like students or adolescents, reduced social interactions, the closure of public spaces and lifestyle changes contributed to a lower frequency of drinking.
3. There are substantial differences in alcohol consumption by social factors, indicating the need for targeted prevention and support for the most vulnerable groups.
4. Changes in drinking patterns in Poland differed materially between the pandemic and pre-pandemic periods, suggesting that crisis situations can significantly influence behaviours related to the use of psychoactive substances.
5. The pattern of consumption of specific types of alcoholic beverages in Poland changed markedly during the pandemic, a factor that should be considered when planning preventive and educational activities.
6. Increased alcohol consumption during the pandemic contributed to worsening health conditions, underscoring the need for system-level solutions for early diagnosis and therapeutic support.
7. Adaptation strategies adopted by individuals and communities in Poland to cope with changes in alcohol consumption were diverse highlighting the role of locally and environmentally grounded support measures.
8. Increased alcohol use during the pandemic adversely affected individuals’ functioning in society and the fulfilment of social roles necessitating the strengthening of social and vocational support programmes.
9. From a health-policy perspective, the following preventive actions are recommended:
• development of educational programmes on alcohol-related risks in crisis situations, early intervention and access to psychological counselling and dependence therapy,
• strengthening support for particularly vulner­able groups: e.g., the unemployed, young people and those experiencing social isolation,
• public campaigns promoting healthy strategies for coping with stress and crises,
• integration of preventive activities with public health policy at local and national levels.

■ WPROWADZENIE

W literaturze przedmiotu od dawna analizuje się problem uzależnienia od alkoholu oraz jego wieloaspektowy wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne. Pandemia COVID-19 przyczyniła się do licznych zmian w funkcjonowaniu społeczeństwa, prowadząc do pogłębienia kryzysów psychicznych na całym świecie. Przedsięwzięcia izolacyjne, jak lockdown i ograniczenia społeczne, skutkowały u wielu osób nasileniem objawów zaburzeń psychicznych. Wynikało to być może z pogłębiającego się stresu czy braku wsparcia społecznego [1]. Ponadto, pandemia ograniczyła dostęp do tradycyjnych form terapii i wsparcia, co mogło przekładać się na częstsze podejmowanie prób łagodzenia objawów za pomocą alkoholu [2].
Salari i wsp. [3] stwierdzili, że średnie rozpowszechnienie zaburzeń lękowych i depresyjnych u badanych w 2020 r. wynosiło, odpowiednio, 31,9% i 33,7%. Podobne wyniki uzyskali Luo i wsp. [4], odnotowując częstość występowania tych zaburzeń na poziomie 33% i 28%. Nochaiwong i wsp. [5] podkreślili natomiast wysoki poziom stresu psychologicznego, lęku i depresji, dotyczący odpowiednio 50%, 27% i 28% badanych.
Pandemia uwidoczniła także szczególne grupy ryzyka, na które jej psychologiczne skutki wpłynęły najdotkliwiej. Zaliczały się do nich m.in. kobiety, osoby młode, osoby o niższym statusie ekonomicznym, a także pracownicy ochrony zdrowia, zwłaszcza ci będący na pierwszej linii walki z wirusem [6, 7]. Polskie badania dodatkowo wskazują, że ponad połowa społeczeństwa w okresie pierwszej fali pandemii doświadczała nasilenia stresu i znaczącego pogorszenia zdrowia psychicznego [6, 7].
W czasie pandemii wśród osób uzależnionych alkohol stanowił często formę mechanizmu radzenia sobie z obciążeniami emocjonalnymi, lękiem i depresją. Chodkiewicz [8] wykazał, że już w kwietniu 2020 r., czyli na początku pandemii, u niemal 14% Polaków nastąpił wzrost spożycia alkoholu, a w grupie już wcześniej pijących ten wzrost dotyczył 19% osób. Wyniki badań przeprowadzonych w innych krajach są zbliżone – we Francji odsetek osób zwiększających spożycie wyniósł 10,7%, a w Niemczech aż 34,7% [9, 10].
Wskaźnik chorobowości rejestrowanej związanej z uzależnieniem od alkoholu wzrósł w Polsce po 2020 r. (588/100 000 w 2020 r. vs 679/100 000 w 2023 r.), nadal jednak był na poziomie niższym niż przed pandemią (w 2019 r. wynosił 690/100 000). Z drugiej strony, w 2020 r. odnotowano wyższy wskaźnik zgonów wynikających z zaburzeń związanych z używaniem alkoholu, co może świadczyć o wzroście liczby osób sięgających po alkohol w celach autoterapeutycznych w odpowiedzi na trudności emocjonalne (100 zgonów/100 000 w 2020 r. vs 87 zgonów/100 000 w 2019 r.) [2]. Jak wynika z polskiego badania EZOP II, 7,1% polskiej populacji nadużywa alkoholu, a 1,9% jest od niego uzależniona [11].
Porównywalne przeglądy analizujące zmiany w spożywaniu alkoholu oraz we wskaźnikach zdrowotnych związanych z alkoholem podczas pandemii COVID-19 przeprowadzono również w kilku innych krajach, w tym w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Niemczech i Australii. W niektórych regionach, takich jak część krajów Europy Środkowo-Wschodniej, kompleksowe ogólnokrajowe oceny pozostają jednak ograniczone lub fragmentaryczne. Zwrócenie uwagi na istnienie tych międzynarodowych badań pozwala umiejscowić polskie wyniki w szerszym kontekście oraz podkreśla potrzebę analiz porównawczych między państwami. Cel pracy Badanie miało na celu określenie wpływu pandemii COVID-19 na wzorzec spożycia alkoholu w populacji polskiej przez analizę dostępnych badań naukowych, identyfikację zmian w konsumpcji alkoholu, czynników wpływających na te zmiany oraz ocenę ewentualnych konsekwencji zdrowotnych i społecznych.

■ MATERIAŁ I METODY

W celu przeprowadzenia systematycznego przeglądu literatury wykorzystano protokół PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses).

Strategia wyszukiwania

Przy wyszukiwaniu materiałów do przeglądu systematycznego literatury skorzystano z dwóch baz naukowych: PubMed oraz Medline. Język publikacji został ograniczony do języka angielskiego oraz polskiego.
Wykorzystane zapytania:
1. (COVID-19 or Sars) AND (alcohol consumption or drinking patterns or alcohol use or addiction or abuse) AND (Poland or Polish) AND (impact or effect or disorder or disease) AND (publication date: 2020-01-01 TO 2023-12-31).
2. (COVID-19) AND (coping with changes in alcohol consumption)) AND (Poland or Polish) (2020–2023).
3. (COVID-19) AND (institutional support) AND (alcohol)) AND (Poland or Polish).

Kryteria włączenia i wyłączenia

Wyszukane pozycje zostały zweryfikowane i zakwalifikowane do dalszej analizy, jeśli spełniły następujące kryteria włączenia: populacja dorosła (powyżej 18. roku życia), opracowania w języku polskim lub angielskim, badania opublikowane w latach 2020–2023, obejmujące populację polską, związane z konsumpcją alkoholu w trakcie pandemii COVID-19, badania związane z wpływem pandemii na wzorzec spożycia alkoholu, związane z wpływem używania alkoholu na zdrowie fizyczne i psychiczne. Poszczególne artykuły wyłączano z przeglądu z powodu niespełnienia kryteriów włączenia.

■ WYNIKI

Selekcja prac Przeszukiwanie baz naukowych dostarczyło 107 pozycji. Po weryfikacji pełnych tekstów prac oraz zastosowaniu kryteriów włączenia i wyłączenia do końcowej analizy, jaką jest analiza jakościowa, zakwalifikowano 14 artykułów. Schemat blokowy wg metodologii PRISMA 2020 dla niniejszego przeglądu systematycznego przedstawiono na rycinie 1.
Zidentyfikowano 14 artykułów w pełnej wersji, które uznano za istotne dla badania wpływu pandemii COVID-19 na problem uzależnienia od alkoholu w populacji polskiej.

Opis włączonych prac

Wszystkie zakwalifikowane do przeglądu prace były badaniami, którymi łącznie objęto populację 97 293 osób. Najwięcej spośród zakwalifikowanych prac dotyczyło zmian ogólnego poziomu spożycia alkoholu [7, 12–17]. Trzy artykuły koncentrowały się na różnicach w konsumpcji w różnych grupach społecznych [12, 13, 18], natomiast w 2 pracach zbadano czynniki wpływające na zmiany we wzorcach spożywania alkoholu [13, 19]. W 2 pracach oceniono także wzorce spożywania konkretnych rodzajów napojów alkoholowych w Polsce [14, 16], a w 4 pracach – konsekwencje zdrowotne używania alkoholu [12, 13, 20, 21]. Z kolei strategie przystosowawcze zbadano w 5 pracach [17, 21–24], natomiast konsekwencje społeczne – w 1 pracy [12]. Wyniki przedstawiono w tabeli I.
Przegląd literatury wskazuje, że pandemia COVID-19 wpłynęła na spożycie alkoholu, przy czym wzorce picia różniły się w zależności od grup społecznych i demograficznych. Stres związany z pandemią przyczynił się do zwiększonego używania alkoholu, co z kolei prowadziło do niekorzystnych konsekwencji zdrowotnych i społecznych. Jest to zgodne z wynikami badań z innych krajów, co sugeruje, że wpływ pandemii na konsumpcję alkoholu ma charakter ogólnoświatowy. W szczególności dystans społeczny i stres psychologiczny były kluczowymi czynnikami zwiększonego picia w czasie pandemii. Jak wykazały badania, pandemia zmieniła strategie radzenia sobie, a dla dużej liczby osób alkohol stał się sposobem radzenia sobie z trudnościami.

Zmiany w ogólnym poziomie spożycia alkoholu

Wysokińska i Kołota [14] odnotowały, że 33,3% młodych dorosłych angażowało się w picie ryzykowne, a 35% spożywało alkohol 2 do 3 razy w tygodniu. Jodczyk i wsp. [15] stwierdzili, że 28,41% respondentów zwiększyło spożycie alkoholu podczas pandemii, podczas gdy 28,51% je zmniejszyło. Pankowski i wsp. [16] zauważyli, że 13% badanych piło więcej podczas izolacji niż przed pandemią, natomiast 19,2% osób piło mniej; po pandemii 19% piło częściej niż podczas lockdownu, a 13,3% piło mniej.
Chodkiewicz i wsp. [7] odnotowali, że 30% respondentów zgłosiło zmiany w nawykach picia: 18,28% piło mniej, a 9,87% więcej. Kosendiak i wsp. [17] stwierdzili wzrost proporcji osób zagrożonych piciem szkodliwym lub niebezpiecznym czy uzależnieniem od alkoholu. Silczuk i wsp. [20] wykazali wzrost śmiertelności związanej z alkoholem w 2020 r. w porównaniu z okresem przed pandemią.

Różnice w konsumpcji między grupami demograficznymi

Fila-Witecka i wsp. [12] stwierdzili, że 18% studentów zwiększyło, a 43% zmniejszyło spożycie alkoholu. Jak wykazali Gajda i wsp. [13], studenci kierunków medycznych pili mniej alkoholu podczas lockdownu niż przed pandemią lub po zakończeniu izolacji (p = 0,02; p = 0,03). Łopuszańska-Dawid [18] odnotowała wzrost częstego picia wśród kobiet w wieku 40–50 lat w 2021 r. w porównaniu z wcześniejszymi okresami.

Czynniki wpływające na zmiany we wzorcach picia

Gajda i wsp. [13] nie odnotowali istotnych statystycznie różnic we wzorcach picia alkoholu związanych z miejscem zamieszkania czy z samooceną zdrowia w porównywanych grupach. Florek i wsp. [19] zaobserwowali, że mężczyźni pili więcej niż kobiety, a szkodliwe używanie i uzależnienie występowało wyłącznie wśród mężczyzn. Uczestnicy w wieku 18–49 lat pili istotnie więcej niż osoby powyżej 50. roku życia (p < 0,05). Poziom wykształcenia nie był czynnikiem różnicującym (p > 0,05).

Wzorce motywacji dla określonych typów konsumpcji alkoholu

Jak stwierdziły Wysokińska i Kołota [14], osoby pijące bardzo ryzykownie częściej deklarowały, że piły, ponieważ znajomi pili, piły, aby zapomnieć o problemach, aby poprawić nastrój, dodać sobie odwagi lub zniwelować nudę. Pankowski i wsp. [16] zaobserwowali wzrost szkodliwego picia podczas lockdownu (p = 0,027) oraz istotne różnice w wynikach dotyczących występowania uzależnienia między okresem przed pandemią i po pandemii (p = 0,029).

Konsekwencje zdrowotne

Fila-Witecka i wsp. [12] poinformowali, że osoby, które zwiększyły spożycie alkoholu, miały gorsze wyniki GHQ, więcej objawów bezsenności oraz wyższe wskaźniki PTSD. Silczuk i wsp. [20] wykazali wzrost standaryzowanych wskaźników zgonów z powodu zaburzeń psychicznych i behawioralnych związanych z alkoholem w 2020 r. Gajda i wsp. [13] wykazali wyższe prawdopodobieństwo diagnozy nadciśnienia w trakcie pandemii u osób pijących ryzykownie. Chodkiewicz i wsp. [21] stwierdzili u osób nadmiernie pijących gorsze zdrowie psychiczne, trudności w zmaganiu się z codziennymi czynnościami, obniżony nastrój i inne objawy depresji oraz myśli samobójcze.

Strategie adaptacyjne

Florek i wsp. [22] odnotowali słabe dodatnie korelacje między ego-odpornością a używaniem alkoholu. Shpakou i wsp. [23] stwierdzili, że studenci, którzy przeszli COVID-19, zgłaszali większe używanie substancji psychoaktywnych jako strategii radzenia sobie, szczególnie kobiety, czemu towarzyszył wyższy poziom lęku emocjonalnego. Dębski i wsp. [24] zidentyfikowali dodatnie korelacje między komponentami ego-odporności a spożyciem alkoholu, przy czym największy związek wykazywała otwartość na doświadczenie. Kosendiak i wsp. [17] zaobserwowali spadek stosowania pozytywnego przewartościowania, akceptacji, humoru i dystrakcji oraz wzrost używania takich strategii, jak aktywne radzenie sobie, planowanie, wsparcie emocjonalne i instrumentalne, zaprzeczanie, wyładowanie emocjonalne, używanie substancji, tłumienie i obwinianie siebie. Chodkiewicz i wsp. [21] stwierdzili, że osoby zwiększające spożycie alkoholu rzadziej stosowały pozytywne strategie radzenia sobie, a sam alkohol wykorzystywały jako tego rodzaju strategię.

Konsekwencje społeczne

Fila-Witecka i wsp. [12] odnotowali, że nadmierne picie współwystępowało z zaniedbywaniem obowiązków domowych, wzrostem odczuwanej presji utrzymania produktywności oraz pogorszeniem relacji interpersonalnych.

■ OMÓWIENIE

Przegląd literatury wskazuje, że pandemia COVID-19 wpłynęła na spożycie alkoholu w populacji polskiej, przy czym wzorce picia różniły się między grupami społecznymi i demograficznymi. Stres związany z pandemią przyczynił się do zwiększonego spożycia alkoholu, co z kolei wywołało niekorzystne konsekwencje zdrowotne i społeczne [12–21]. Wzorce te są zgodne z wynikami badań z innych krajów, sugerując globalny wpływ pandemii na konsumpcję alkoholu. Przykładowo, zgodnie z analizami porównawczymi śmiertelność związana z alkoholem oraz zmiany behawioralne obserwowane w Polsce odzwierciedlają trendy zgłaszane również w innych populacjach europejskich [25, 26]. Badania z różnych regionów pokazują ponadto, że obostrzenia pandemiczne zaburzyły codzienną rutynę i strategie radzenia sobie, co skłoniło wiele osób do używania alkoholu jako sposobu regulacji stresu i negatywnych emocji [27–29].
Szczególnie istotnym wnioskiem jest dwukierunkowy charakter zmian w konsumpcji alkoholu. Podczas gdy niektóre grupy – zwłaszcza studenci – ograniczyły jego spożycie, inne zgłaszały zwiększoną konsumpcję, często powiązaną z nasilonym stresem lub izolacją społeczną [12–18]. Ta dwoistość odpowiada teoriom opisującym, w jaki sposób sytuacje kryzysowe mogą prowadzić do zmniejszonego picia z powodu ograniczonych kontaktów społecznych albo przeciwnie – do zwiększonego picia jako nieadaptacyjnego mechanizmu radzenia sobie [30, 31]. Podobne wzorce udokumentowano w innych krajach, gdzie lock-down zmniejszył możliwości picia towarzyskiego, jednocześnie zwiększając picie w samotności – często związane z gorszymi wynikami dotyczącymi zdrowia psychicznego [32–34].
Zaobserwowane w opisywanych tu badaniach różnice demograficzne dodatkowo wzmacniają tezę, że efekty pandemii nie były jednolite. Ograniczone picie wśród studentów można przypisać zamknięciu barów, klubów i uczelni, co zaburzyło typowe okazje do picia towarzyskiego – zjawisko również obserwowane w krajach nordyckich i Stanach Zjednoczonych [34, 35]. Z kolei zwiększone spożycie alkoholu wśród kobiet w średnim wieku [18] odpowiada międzynarodowym dowodom wskazującym, że kobiety łączące pracę zdalną, obowiązki domowe i opiekę nad rodziną były szczególnie podatne na związane ze stresem picie alkoholu w czasie pandemii [36, 37].
Kolejnym kluczowym czynnikiem wyłaniającym się z przeglądu jest zmiana strategii radzenia sobie. W kilku analizowanych przez nas badaniach wykazano większe poleganie na nieadaptacyjnych mechanizmach radzenia sobie, w tym na konsumpcji alkoholu, przy jednoczesnym ograniczeniu stosowania konstruktywnych strategii, takich jak pozytywne przewartościowanie czy akceptacja [17, 21–24]. Jest to zgodne z międzynarodową literaturą wskazującą, że globalne kryzysy redukują zasoby emocjonalne jednostki i osłabiają jej zdolność stosowania adaptacyjnych strategii radzenia sobie [38, 39]. Związek między obniżoną odpornością psychiczną a większym spożyciem alkoholu obserwowany w Polsce jest spójny z wynikami badań prowadzonych przed pandemią i w jej trakcie w innych krajach – wykazały one, że osoby o niskiej odporności psychicznej częściej zwiększały spożycie alkoholu pod wpływem stresu [38–40].
Obserwowane w badaniach konsekwencje zdrowotne to długoterminowe ryzyko związane z pandemicznymi wzorcami picia. Związki między zwiększonym spożyciem alkoholu a depresją, lękiem, bezsennością i objawami PTSD [12, 21] są zgodne z międzynarodowymi doniesieniami, według których pogorszenie zdrowia psychicznego podczas COVID-19 często współwystępowało ze wzrostem spożycia alkoholu [36, 37, 41]. Ponadto wzrost śmiertelności związanej z alkoholem w 2020 r. [20] odpowiada podobnym wzrostom zgłaszanym w innych kontekstach europejskich i północnoamerykańskich [29, 42]. Wykazano, że liczba zgonów związanych z alkoholem rośnie podczas kryzysów ekonomicznych i społecznych, co udokumentowano np. podczas kryzysu finansowego w Hiszpanii w latach 2008–2011 [43], sugerując, że podczas pandemii część tych mechanizmów mogła zostać odtworzona. Konsekwencje społeczne zidentyfikowane w polskich badaniach – w tym zaniedbanie obowiązków domowych, pogorszenie relacji i zwiększona presja produktywności [12] – są zgodne z doniesieniami literatury międzynarodowej wykazującej, że spożywanie alkoholu w okresach izolacji społecznej przyczynia się do konfliktów interpersonalnych, stresu rodzinnego i pogorszenia codziennego funkcjonowania [44–47]. Jak również stwierdzono w badaniach z innych krajów, zwiększone picie alkoholu podczas lockdownu wiązało się z pogorszeniem dynamiki rodzinnej, szczególnie w gospodarstwach dotkniętych wcześniejszymi stresorami [45].
Z łącznej analizy tych ustaleń wyłania się szersza narracja: wprawdzie obostrzenia pandemiczne zmniejszyły możliwości picia towarzyskiego, ale jednocześnie nasiliły stres psychologiczny, zaburzyły sieci wsparcia oraz pogłębiły podatność na zaburzenia zdrowia psychicznego. Ten podwójny mechanizm stworzył warunki sprzyjające zarówno zwiększeniu, jak i zmniejszeniu konsumpcji alkoholu – w zależności od kontekstu demograficznego, odporności psychicznej i uwarunkowań środowiskowych. Międzynarodowe porównania potwierdzają trafność tych mechanizmów, wykazując podobne wzorce zachowań w różnych populacjach [25, 27, 32, 36].
Konsekwencje dla polityki zdrowia publicznego są istotne. Wzmocnienie wsparcia zdrowia psychicznego, rozszerzenie dostępu do usług psychologicznych i uwzględnienie społecznych uwarunkowań zdrowia mogą pomóc ograniczyć nieadaptacyjną konsumpcję alkoholu podczas przyszłych kryzysów. Dowody sugerują, że interwencje wspierające zarządzanie stresem, odporność psychiczną i zdrowe strategie radzenia sobie mogą być szczególnie korzystne dla grup wrażliwych zidentyfikowanych w tym przeglądzie, w tym kobiet w średnim wieku, osób o niskiej odporności i dorosłych doświadczających chronicznego stresu [22–24, 38–40].
Przyszłe badania powinny koncentrować się na długoterminowych zmianach we wzorcach picia alkoholu po pandemii oraz na zrozumieniu, w jaki sposób długotrwała ekspozycja na stres pandemiczny kształtuje zachowania związane z piciem w czasie. Badania prowadzone w innych krajach wskazują, że szkody związane z alkoholem mogą nadal rosnąć nawet po zniesieniu obostrzeń [29, 42], co sugeruje potrzebę ciągłego monitorowania sytuacji i działań zapobiegawczych.
Ogółem przeanalizowane dowody świadczą o tym, że pandemia nie tylko wpłynęła na zachowania związane z alkoholem, ale także ujawniła istniejące w populacji podatności. Ich rozwiązanie będzie wymagać kompleksowego podejścia integrującego opiekę zdrowia psychicznego, strategie prewencyjne oraz systemy wsparcia społecznego, oparte zarówno na krajowych danych, jak i badaniach międzynarodowych [25–47].
Wyniki badań przeprowadzonych w Polsce są w dużym stopniu podobne do wyników badań zagranicznych, ponieważ:
• identyfikują te same czynniki ryzyka i determinanty spożywania alkoholu w czasie pandemii,
• wykazują zbieżne wpływy stresu i izolacji na zachowania związane z alkoholem,
• opisują podobne konsekwencje zdrowotne i psychospołeczne,
• potwierdzają, że pandemia zaburzyła dotychczasowe wzorce picia w różnych grupach społecznych,
• wskazują spójne motywacje do zwiększania konsumpcji alkoholu (poprawa nastroju, ucieczka od problemów, redukcja napięcia).
Choć poszczególne badania różniły się zakresem, metodologią i grupami badanych, ich wyniki tworzą komplementarny i zgodny obraz wpływu pandemii na konsumpcję alkoholu w Polsce, potwierdzający systemowy, a nie jednostkowy charakter zaobserwowanych zjawisk.

■ WNIOSKI

1. Ogólny poziom spożycia alkoholu w Polsce uległ istotnym zmianom w okresie pandemii COVID-19 w porównaniu z okresem przedpandemicznym, przy czym w niektórych grupach społecznych zaobserwowano wyraźny wzrost problemów związanych z alkoholem.
2. Należy podkreślić, że chociaż w wielu grupach odnotowano wzrost spożycia alkoholu, istotna część badanych deklarowała jego spadek w porównaniu z okresem przedpandemicznym. W niektórych populacjach – m.in. wśród studentów czy ogólnie młodzieży – ograniczenie kontaktów społecznych, zamknięcie przestrzeni publicznych oraz zmiana stylu życia przyczyniły się do zmniejszenia częstotliwości picia.
3. Istnieją znaczące różnice w konsumpcji alkoholu w zależności od czynników społecznych, co wskazuje na potrzebę ukierunkowanych działań prewencyjnych i wsparcia dla najbardziej narażonych grup.
4. Nastąpiły istotne zmiany we wzorcach picia alkoholu w Polsce między okresem przedpandemicznym a okresem pandemii, co sugeruje, że sytuacje kryzysowe mogą istotnie wpływać na zachowania związane z używaniem substancji psychoaktywnych.
5. Wzorzec spożycia poszczególnych rodzajów alkoholu w Polsce uległ istotnej modyfikacji w trakcie pandemii, co powinno być uwzględnione w planowaniu działań profilaktycznych i edukacyjnych.
6. Wzrost konsumpcji alkoholu w czasie pandemii przyczynił się do pogorszenia stanu zdrowia, co wskazuje na konieczność rozwoju systemowych rozwiązań w zakresie wczesnej diagnostyki i wsparcia terapeutycznego.
7. Strategie przystosowawcze podejmowane przez jednostki i społeczności w Polsce w celu radzenia sobie ze zmianami w konsumpcji alkoholu były zróżnicowane, co podkreśla rolę lokalnych i środowiskowych działań wspierających.
8. Zwiększone używanie alkoholu podczas pandemii miało negatywny wpływ na funkcjonowanie jednostki w społeczeństwie i wywiązywanie się z ról społecznych, co wymaga wzmocnienia programów wsparcia społecznego i zawodowego.
9. W kontekście polityki zdrowotnej rekomendowane są działania prewencyjne ukierunkowane na:
• rozwój programów edukacyjnych dotyczących ryzyka związanego z alkoholem w sytuacjach kryzysowych, wczesną interwencję i dostęp do poradnictwa psychologicznego oraz terapii uzależnień,
• wzmocnienie wsparcia dla grup szczególnie narażonych, np. osób bezrobotnych, młodzieży, osób zmagających się z izolacją społeczną,
• kampanie społeczne promujące zdrowe strategie radzenia sobie ze stresem i kryzysami,
• integrację działań profilaktycznych z polityką zdrowia publicznego na poziomie lokalnym i krajowym.

Conflict of interest/Konflikt interesów

None declared./Nie występuje. 

Financial support/Finansowanie

None declared./Nie zadeklarowano. 

Ethics/Etyka

The work described in this article has been carried out in accordance with the Code of Ethics of the World Medical Association (Declaration of Helsinki) on medical research involving human subjects, Uniform Requirements for manuscripts submitted to biomedical journals and the ethical principles defined in the Farmington Consensus of 1997.
Treści przedstawione w pracy są zgodne z zasadami Deklaracji Helsińskiej odnoszącymi się do badań z udziałem ludzi, ujednoliconymi wymaganiami dla czasopism biomedycznych oraz z zasadami etycznymi określonymi w Porozumieniu z Farmington w 1997 r.

References/Piśmiennictwo