Leki na wagę milionów
123RF
W ciągu ośmiu lat wydatki na programy lekowe wzrosły ponadczterokrotnie – z 3,6 mld zł w 2017 r. do ponad 15,5 mld zł w 2025 r., a w tym roku płatnik zabezpieczył na ten cel rekordowe 16,8 mld zł. W pierwszym półroczu 2026 r. więcej niż milion złotych za kurację jednego chorego kosztowały cztery terapie, z czego najdroższa wyniosła przeszło 6,2 mln zł.
- W 2025 r. z programów lekowych finansowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia skorzystało ponad 337 tys. osób
- W porównaniu z 2017 r. liczba beneficjentów zwiększyła się niemal trzykrotnie, a wydatki płatnika – ponadczterokrotnie
- Najwięcej pieniędzy – 1,65 mld zł – pochłonął w 2025 r. program leczenia raka piersi
- Tylko w pierwszym półroczu 2026 r. nowoczesnymi terapiami objęto już ponad 327 tys. pacjentów
Czym są programy lekowe i dlaczego wydatki rosną?
Programy lekowe gwarantują pacjentom bezpłatny dostęp do nowoczesnych, często niezwykle kosztownych terapii, stosowanych w onkologii, neurologii, hematologii oraz w leczeniu chorób autoimmunologicznych i rzadkich.
W latach 2017–2026 liczba programów wzrosła z 83 do 140. Ich wykaz jest powiązany z obwieszczeniami ministra zdrowia dotyczącymi listy leków refundowanych, które są aktualizowane co trzy miesiące.
Skala finansowania rośnie w szybkim tempie. W 2017 r. z programów korzystało około 121 tys. osób, a wartość świadczeń wynosiła 3,6 mld zł. W 2025 r. liczba chorych była niemal trzykrotnie większa, a wydatki – ponad czterokrotnie wyższe. Wpływa na to coraz lepsza diagnostyka pozwalająca szybciej kwalifikować pacjentów, obejmowanie refundacją innowacyjnych cząsteczek oraz rozszerzanie kryteriów włączenia dla kolejnych grup chorych.
– W 2026 r. na finansowanie programów lekowych zabezpieczyliśmy rekordową kwotę ponad 16,8 mld zł, w tym niemal 15 mld zł na same leki. Pokazuje to skalę zaangażowania środków publicznych w zapewnienie pacjentom dostępu do nowoczesnego leczenia. Rośnie także liczba osób korzystających z tej formy wsparcia. W pierwszym półroczu 2026 r. leczeniem objętych było już ponad 327 tys. osób, podczas gdy w całym 2025 r. było ich ponad 337 tys. – podkreśla Iwona Kasprzak, dyrektor Departamentu Gospodarki Lekami w Centrali Narodowego Funduszu Zdrowia.
Najpopularniejsze programy pod względem liczby pacjentów
Poszczególne programy obejmują różne jednostki chorobowe, dlatego liczba leczonych w nich osób jest mocno zróżnicowana. W pierwszym półroczu 2026 r. najwięcej chorych skorzystało z trzech programów:
- B.70 (leczenie pacjentów z chorobami siatkówki) – terapię otrzymało prawie 67 tys. osób,
- B.29 (leczenie chorych na stwardnienie rozsiane) – z pomocy skorzystało ponad 28 tys. osób,
- B.9 (leczenie chorych na raka piersi) – leczeniem objęto ponad 23 tys. osób.
Łącznie te trzy programy odpowiadały za terapię około 38 proc. wszystkich pacjentów leczonych w ramach tego mechanizmu w pierwszym półroczu 2026 r.
Na które terapie NFZ przeznacza najwięcej środków?
Duża liczba chorych w danym programie nie zawsze oznacza najwyższe wydatki płatnika. Ostateczne koszty zależą przede wszystkim od ceny leku, schematu dawkowania oraz czasu trwania kuracji.
W 2025 r. największe nakłady pochłonęły terapie onkologiczne. Dziesiątka najbardziej kosztochłonnych programów lekowych przedstawiała się następująco:
- B.9 (leczenie chorych na raka piersi) – 1,65 mld zł,
- B.6 (leczenie chorych na raka płuca oraz międzybłoniaka opłucnej) – 1,53 mld zł,
- B.29 (leczenie chorych na stwardnienie rozsiane) – 879 mln zł,
- B.54 (leczenie chorych na szpiczaka plazmocytowego) – 670 mln zł,
- B.102 (leczenie rdzeniowego zaniku mięśni) – 609 mln zł,
- B.59 (leczenie czerniaka skóry lub błon śluzowych) – 601 mln zł,
- B.70 (leczenie pacjentów z chorobami siatkówki) – 584 mln zł,
- B.56 (leczenie chorych na opornego na kastrację raka gruczołu krokowego) – 554 mln zł,
- B.112 (leczenie chorych na mukowiscydozę) – 520 mln zł,
- B.79 (leczenie chorych na przewlekłą białaczkę limfocytową) – 506 mln zł.
Łączna wartość świadczeń w dziesięciu najdroższych programach przekroczyła w 2025 r. 8 mld zł, co stanowiło około 52 proc. budżetu wszystkich programów lekowych zrealizowanych w tym czasie.
Ponad 6,2 mln zł na terapię jednego pacjenta
Wybrane leki stosowane w programach – głównie terapie genowe oraz terapie komórkowe CAR-T – należą do najdroższych świadczeń finansowanych ze środków publicznych. W pierwszym półroczu 2026 r. koszt leczenia jednego pacjenta przekroczył milion złotych w przypadku czterech terapii:
- ponad 6,2 mln zł – leczenie rdzeniowego zaniku mięśni z zastosowaniem leku onasemnogenum abeparvovecum,
- ponad 1,9 mln zł – leczenie ostrej białaczki limfoblastycznej z zastosowaniem tisagenlecleucelum,
- niemal 1,4 mln zł – leczenie chorych na chłoniaki B-komórkowe z zastosowaniem tisagenlecleucelum,
- ponad 1,2 mln zł – leczenie chorych na wrodzoną ślepotę Lebera z zastosowaniem voretigene neparvovec.
– Leki stosowane w programach lekowych to często innowacyjne terapie, których opracowanie i produkcja wymagają ogromnych nakładów finansowych. Dzięki negocjacjom cen i warunków refundacji możliwe jest finansowanie tych kosztochłonnych terapii przez NFZ i zapewnienie bezpłatnego leczenia osobom spełniającym kryteria programu lekowego – wyjaśnia Iwona Kasprzak.
Zasady kwalifikacji i rola zespołów koordynacyjnych
Każdy program lekowy ma precyzyjny opis, który definiuje kryteria kwalifikacji i wyłączenia, zasady dawkowania leków, wykaz wymaganych badań diagnostycznych oraz sposób monitorowania efektów terapii.
Samo rozpoznanie choroby nie gwarantuje automatycznego włączenia do leczenia – pacjent musi spełnić określone warunki kliniczne (dotyczące między innymi stopnia zaawansowania choroby, wyników badań genetycznych czy dotychczasowego przebiegu terapii) oraz posiadać aktualne ubezpieczenie zdrowotne.
O kwalifikacji decyduje lekarz w ośrodku, który ma zawartą umowę z NFZ na realizację danego programu – pacjent spoza placówki potrzebuje skierowania od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej lub specjalisty. W przypadku wybranych, najbardziej złożonych terapii wniosek lekarza prowadzącego rozpatruje powoływany przez prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia zespół koordynacyjny, złożony z ekspertów w danej dziedzinie medycyny. Zespół ten decyduje o włączeniu chorego do programu, ocenia skuteczność leczenia oraz podejmuje decyzje o ewentualnym wyłączeniu z terapii.
Leczenie w ramach programów lekowych – obejmujące zarówno same preparaty, jak i niezbędną diagnostykę oraz konsultacje specjalistyczne – jest dla pacjenta całkowicie bezpłatne.
