Przetworzone dzieciństwo
123RF
Wysoce przetworzone produkty odpowiadają za znaczną część dziennej podaży energii u dzieci. Tymczasem ich konsumpcja nie tylko sprzyja problemom ze zdrowiem fizycznym, ale może również wpływać na reakcje mózgu, emocje i zachowanie najmłodszych.
- Skany rezonansu magnetycznego (MRI – magnetic resonance imaging) wykazały, że u dzieci jedzących więcej żywności ultraprzetworzonej silniej reaguje obszar mózgu odpowiedzialny za układ nagrody i motywację, co koreluje z wyższym wskaźnikiem masy ciała (BMI –body mass index – BMI) rok później
- Badania z udziałem ponad 2 tys. kanadyjskich trzylatków dowiodły, że produkty wysokoprzetworzone dostarczają im średnio 45,5 proc. kalorii, a ich wyższy udział w diecie wiąże się z większym nasileniem problemów emocjonalnych i behawioralnych w wieku pięciu lat
- Przegląd 12 metaanaliz pokazał, że u młodych osób spożywających najwięcej słodkich napojów oraz słonych i słodkich przekąsek ryzyko depresji jest wyższe o 62 proc., zaburzeń lękowych o 24 proc., a próchnicy aż o 71 proc.
Silniejsza reakcja układu nagrody w mózgu
O niepokojącym związku między spożyciem ultraprzetworzonej żywności przez dzieci a funkcjonowaniem ich mózgów donieśli na łamach „JAMA Network Open” – w artykule „Ultraprocessed Food Intake, Striatal Response to Food Cues, and Adiposity Gain in Children” – naukowcy z University of Southern California. Zaobserwowali oni zwiększoną wrażliwość najmłodszych na bodźce wzrokowe związane z jedzeniem.
Badacze podkreślili, że produkty takie jak płatki śniadaniowe, pakowany chleb czy zupy instant projektuje się w taki sposób, aby były wyjątkowo smaczne, łatwe w przygotowaniu i trwałe. Z tego powodu zawierają wiele dodatków – między innymi sztuczne słodziki czy barwniki – których na co dzień nie używa się w domowej kuchni. Nie wiadomo jednak do końca, jak takie składniki oddziałują na ludzki, a zwłaszcza młody organizm.
– Mózgi dzieci cały czas się rozwijają, kształtują się też ich nawyki oraz preferencje żywieniowe. To ważny okres, w którym ośrodkowy układ nerwowy jest szczególnie wrażliwy na dietę i środowisko żywieniowe – wyjaśniła prof. Kathleen A. Page, współautorka badania.
Rezonans magnetyczny i pomiary po roku
W projekcie wzięło udział 46 dzieci w wieku od siedmiu do dziesięciu lat. Naukowcy wykonali u nich obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI) w trakcie oglądania atrakcyjnych wizualnie, silnie przetworzonych produktów, takich jak ciastka czy frytki. Ocenili także ich dietę, wskaźnik masy ciała (BMI), zawartość tkanki tłuszczowej oraz obwód talii. Po roku pomiary powtórzono.
Okazało się, że u dzieci spożywających więcej żywności ultraprzetworzonej silniej reagowało prążkowie grzbietowe – obszar odpowiedzialny za działanie układu nagrody i motywację. Intensywniejsza reakcja tego obszaru korelowała z wyższym wskaźnikiem BMI i większą ilością tkanki tłuszczowej rok później.
Co istotne, po uwzględnieniu w analizie różnic w aktywności prążkowia związki z BMI i odsetkiem tkanki tłuszczowej osłabły odpowiednio o 31 i 44 proc. Wskazuje to, że odmienne reakcje mózgu mogą częściowo tłumaczyć zależność między jedzeniem produktów wysokoprzetworzonych a przyrostem masy ciała.
– Badanie to pozwala nam nie tylko lepiej zrozumieć wpływ żywności ultraprzetworzonej na wzrost masy ciała. Dostarcza również wiedzy na temat mechanizmów neurobiologicznych, które mogą wyjaśniać związek między spożywaniem tych produktów a zmianami składu ciała zachodzącymi z upływem czasu – podkreśliła prof. Page.
Autorzy pracy zastrzegli, że nie weryfikowali jeszcze ścisłych zależności przyczynowo-skutkowych – to znaczy nie rozstrzygnęli, czy to właśnie konsumpcja przetworzonego jedzenia wywołała zmiany w mózgu. Kwestia ta ma zostać sprawdzona w kolejnych eksperymentach. Mimo to badacze zalecają wybieranie produktów naturalnych i dodają, że odpowiedzialność za dietę najmłodszych powinna spoczywać nie tylko na rodzicach, ale na całej społeczności.
– Zmiana środowiska żywieniowego, która ułatwiłaby ludziom dostęp do zdrowszych, mniej przetworzonych produktów, byłaby ważnym elementem rozwiązania tego problemu – stwierdził prof. Page.
Trudności emocjonalne i behawioralne przedszkolaków
Związek między dietą opartą na produktach wysoce przetworzonych a zaburzeniami zachowania wykazali również w „JAMA Network” – w artykule „Ultraprocessed Food Consumption and Behavioral Outcomes in Canadian Children” – naukowcy z University of Toronto oraz innych ośrodków kanadyjskich, współpracujący z badaczami ze Stanów Zjednoczonych i Malezji. Ocenili oni jadłospis ponad 2 tys. trzylatków, a następnie zbadali ich zachowanie dwa lata później. Przeanalizowali w ten sposób korelacje między udziałem takiej żywności w diecie a problemami behawioralnymi i emocjonalnymi.
Z danych ankietowych wynikało, że w wieku trzech lat żywność ultraprzetworzona dostarczała dzieciom średnio aż 45,5 proc. kalorii. Analiza wykazała niewielki, lecz istotny statystycznie związek między jej spożyciem a trudnościami emocjonalnymi i behawioralnymi w wieku pięciu lat.
W zastosowanej stupunktowej skali każde 10 punktów procentowych większego udziału żywności wysokoprzetworzonej w jadłospisie wiązało się z wyższymi wynikami w zakresie problemów emocjonalnych (o 0,81 pkt), problemów z zachowaniem (o 0,47 pkt) oraz ogólnych trudności w obu tych obszarach (o 0,64 pkt).
Korzyści ze zmiany jadłospisu w skali populacji
Z obliczeń statystycznych wynika ponadto, że zastąpienie 10 proc. dziennej energii pochodzącej z produktów silnie przetworzonych żywnością nieprzetworzoną lub przetworzoną minimalnie wiązałoby się z obniżeniem punktacji w tych trzech kategoriach – odpowiednio o 0,91, 0,49 i 0,70 pkt.
Zdaniem badaczy, mimo że odnotowane różnice liczbowe są niewielkie, w skali całej populacji – ze względu na powszechność tego typu żywności – mogą mieć realne znaczenie kliniczne i społeczne.
– Uzyskane przez nas wyniki sugerują, że zastępowanie ultraprzetworzonej żywności produktami nieprzetworzonymi lub minimalnie przetworzonymi w wieku przedszkolnym może wspierać prawidłowy rozwój behawioralny, potencjalnie przynosząc długoterminowe korzyści dla zdrowia psychicznego – napisali autorzy publikacji.
– Rezultaty te potwierdzają również wartość działań z zakresu polityki zdrowotnej promujących naturalną żywność oraz podkreślają potrzebę wprowadzania interwencji żywieniowych już we wczesnym dzieciństwie – dodali.
Wyższe ryzyko depresji, lęku i próchnicy
Na podobne zależności wskazują także inne analizy. Zespół z University of Southern California opublikował w czasopiśmie „Nutrition Reviews” – w artykule „Ultra-Processed Foods and Health Outcomes in Children and Adults: An Updated Narrative Umbrella Review With a Focus on Dose–Response” – przegląd 12 metaanaliz dotyczących wpływu żywności ultraprzetworzonej na zdrowie dzieci i dorosłych. Uwzględniono w nim między innymi otyłość, cukrzycę typu 2, choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory oraz zaburzenia psychiczne. Cztery z analizowanych wskaźników (ryzyko depresji, lęku, zmiany funkcji poznawczych oraz ryzyko próchnicy) odnosiły się bezpośrednio do dzieci i młodzieży.
Ustalono, że u młodych osób spożywających najwięcej słodkich napojów oraz słodkich i słonych przekąsek ryzyko depresji było wyższe o 62 proc., a zaburzeń lękowych – o 24 proc. w porównaniu z rówieśnikami jedzącymi ich najmniej. Większy udział silnie przetworzonych produktów w diecie wiązał się też z nieco gorszymi wynikami w testach funkcji poznawczych oraz aż o 71 proc. wyższym ryzykiem próchnicy.
Ograniczenia badań obserwacyjnych
Autorzy przeglądu zaznaczyli, że większość włączonych do analizy badań miała charakter obserwacyjny, co nie pozwala na jednoznaczne potwierdzenie związków przyczynowo-skutkowych, a wiarygodność części danych jest ograniczona. Zwrócili również uwagę na niedostatek dowodów z metaanaliz dotyczących zdrowia fizycznego najmłodszych. Mimo tych zastrzeżeń wyraźnie akcentują niepokojące tendencje.
– Wnioski z przeprowadzonego przez nas zaktualizowanego przeglądu przeglądów systematycznych potwierdziły wcześniejsze ustalenia, pokazując konsekwentnie obserwowane niekorzystne korelacje między spożyciem silnie przetworzonej żywności a zdrowiem. Co istotne, praca ta dostarczyła także ważnych danych na temat kondycji najmłodszych, ich funkcji poznawczych oraz stanu jamy ustnej – podsumowali badacze.
Choć wiele aspektów wymaga jeszcze szczegółowych analiz, a naukowcy dopiero poznają mechanizmy oddziaływania żywności ultraprzetworzonej na rozwijający się organizm, dotychczasowe ustalenia stanowią wyraźny sygnał ostrzegawczy. Są one mocnym argumentem za tym, aby od najmłodszych lat dbać o obecność na talerzu przede wszystkim produktów naturalnych i jak najmniej przetworzonych.
Przeczytaj także: „Kiedy sól jest zdrowa?”.
