Dołącz do nas w mediach społecznościowych:
Udostępnij
Redaktor: Krystian Lurka
Źródło: PAP

W kosmosie szukamy rozwiązań na ziemskie problemy

Narodowa Agencja Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej

– Usprawnienia, które stosujemy, by człowiek mógł funkcjonować w kosmosie, przekładają się bezpośrednio na nasze życie na Ziemi. Urządzenia pozwalające astronautom trenować bardziej efektywnie będzie można wykorzystać na przykład w rehabilitacji pacjentów długotrwale unieruchomionych – mówi dr Anna Fogtman, biolożka i specjalistka medycyny kosmicznej w Europejskiej Agencji Kosmicznej odpowiedzialna za operacyjną ochronę astronautów przed promieniowaniem kosmicznym.

  • Mikrograwitacja a szpitalne łóżko – wpływ stanu nieważkości na organizm astronauty wywołuje zmiany fizjologiczne łudząco podobne do tych, których doświadczają pacjenci długotrwale unieruchomieni w szpitalach. Rozwiązania projektowane z myślą o orbicie wspierają ziemską rehabilitację i medycynę ratunkową
  • SANS i odroczone ryzyko – wzrok astronautów poddawany jest w kosmosie poważnej próbie przez zespół neurookularnym (SANS – spaceflight-associated neuro-ocular syndrome), a promieniowanie jonizujące może dawać o sobie znać w postaci nowotworów dopiero wiele lat po zakończeniu misji
  • Polski ślad na orbicie – sukces misji IGNIS i udział w eksperymentach na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS – international space station) dały polskim firmom oraz zespołom naukowym bezcenny flight heritage, stanowiący kluczowy argument w walce o międzynarodowe kontrakty kosmiczne
  • Od ryzyka choroby dekompresyjnej i przetrwałego otworu owalnego w sercu (PFO – patent foramen ovale) po profilaktykę sarkopenii – badania w kosmosie przynoszą bezpośrednie odpowiedzi na wyzwania, z którymi medycyna mierzy się na co dzień
  • Publikujemy rozmowę o zapleczu medycznym misji załogowych, wyzwaniach ochrony przed promieniowaniem i kulisach pracy w branży kosmicznej – z dr Anną Fogtman, biolożką i specjalistką medycyny kosmicznej z Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA – European Space Agency)

Dlaczego ludzi tak ciągnie w kosmos?

Chyba dlatego, że mają nadzieję na odkrycie innej, ciekawszej perspektywy. Mnie do lotów załogowych przyciąga złożoność tego zagadnienia. Pochodzę ze świata nauki, z zaplecza akademickiego, gdzie rozwiązywanie problemów jest codziennością – a wyzwanie polegające na tym, jak bezpiecznie wysłać człowieka w przestrzeń kosmiczną, okazuje się niezwykle fascynujące.

Badania naukowe i rozwój technologii kosmicznych są potężnym motorem postępu. Pozwalają nam lepiej zrozumieć funkcjonowanie ludzkiego organizmu i opracowywać rozwiązania, dzięki którym człowiek może bezpiecznie żyć i pracować w tym nieprzyjaznym środowisku. Dla mnie to niezwykle ciekawy obszar technologiczno-naukowy.

Oprócz tego sama eksploracja pozaziemskich światów ma wymiar metafizyczny – jest bardzo inspirująca, działa na wyobraźnię i daje poczucie uczestniczenia w czymś wyjątkowym.

Jak wiedza zdobywana w kosmosie przekłada się na nasze ziemskie życie?

Po pierwsze, ciało człowieka poddanego stresowi lotu kosmicznego przechodzi głębokie zmiany. Dowiadujemy się, gdzie leżą fizjologiczne granice ludzkiego organizmu i jaka jest nasza wytrzymałość. Istnieje wiele analogii łączących stan nieważkości z sytuacjami znanymi z ziemskich szpitali – wpływ mikrograwitacji wywołuje bowiem podobne skutki jak te, których doświadczają obłożnie chorzy pacjenci po wielotygodniowym leżeniu w łóżku. Badania te pozwalają nam zgłębiać procesy adaptacyjne i uczyć się, jak zapobiegać ich negatywnym konsekwencjom.

Po drugie, technologie projektowane na potrzeby misji orbitalnych realnie zmieniają nasze codzienne życie. Tę wiedzę wykorzystuje się między innymi w systemach podtrzymywania życia, recyklingu wody czy niesieniu pomocy w rejonach trudno dostępnych, na przykład na obszarach dotkniętych katastrofami naturalnymi. Sprzęt medyczny tworzony z myślą o orbicie musi być lekki, mobilny, odporny na ekstremalne warunki i wyposażony w zaawansowaną telemetrię – te same cechy są kluczowe w ratownictwie medycznym na Ziemi.

Po trzecie, badania kosmiczne przynoszą korzyści dwutorowo. Pomagają odpowiadać na fundamentalne pytania o pochodzenie i ewolucję wszechświata, a z drugiej strony dostarczają narzędzi do monitorowania procesów ziemskich. Satelity obserwacyjne pozwalają śledzić zmiany klimatu, rozwój suszy czy zasięg powodzi oraz oceniać ich skutki. A to zaledwie kilka przykładów.

Zawodowo zajmuje się pani zabezpieczaniem zdrowia astronautów przed szkodliwym wpływem promieniowania kosmicznego – zarówno na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS – international space station), jak i podczas planowanych misji w głębokim kosmosie. Co trzeba zrobić, aby człowiek mógł bezpiecznie polecieć w kosmos i wrócić w zdrowiu?

Przede wszystkim selekcjonujemy odpowiednie profile fizjologiczne. Wybieramy ludzi, którzy poza wybitnymi kompetencjami intelektualnymi wykazują stan zdrowia znacznie powyżej średniej populacyjnej. Środowisko kosmiczne obnaża wszelkie słabości organizmu, dlatego tylko silne i w pełni zdrowe ciało jest w stanie poradzić sobie z tymi obciążeniami.

Kolejny krok to rygorystyczne przygotowanie. Kandydaci przechodzą intensywne szkolenia z budowy statku, fizjologii lotu oraz umiejętności praktycznych – na przykład zachowania podczas spacerów kosmicznych. Na orbicie, obok skomplikowanych zadań naukowych, czeka na nich prozaiczna codzienność, w tym konserwacja systemów pokładowych i toalet.

Aby w próżni stworzyć warunki do życia, niezbędne są zaawansowane systemy generowania powietrza, utrzymywania temperatury czy odzyskiwania wody. I choć dokładamy wszelkich starań, by zapobiegać schorzeniom, organizm astronauty podlega ogromnym przeciążeniom. Zmienia się niemal wszystko: układ krążenia przystosowuje się do mikrograwitacji, gdzie serce nie musi pompować krwi wbrew sile ciążenia, co prowadzi m.in. do przesunięcia płynów ustrojowych ku górze ciała i zmniejszenia objętości krwi. Po powrocie na Ziemię organizm musi się na nowo zaadaptować, co u niektórych wywołuje spadki ciśnienia, zawroty głowy czy omdlenia. Dochodzi do tego utrata masy kostnej i osłabienie mięśni, wymuszające długą rehabilitację.

Czy są jakieś zmiany fizjologiczne, które nie cofają się po powrocie na Ziemię? Co wiemy o odległych skutkach zdrowotnych?

W kosmosie mogą zachodzić niepokojące zmiany w strukturze gałki ocznej i nerwu wzrokowego. Zjawisko to nazywamy zespołem neurookularnym pod wpływem lotu kosmicznego (SANS – spaceflight-associated neuro-ocular syndrome). Może ono prowadzić do obrzęku tarczy nerwu wzrokowego, spłaszczenia tylnej części gałki ocznej i pogorszenia ostrości widzenia. Ryzyko rośnie wraz z czasem trwania misji, dlatego stale monitorujemy wzrok astronautów i szukamy metod prewencji.

Ogromne znaczenie ma również ekspozycja na promieniowanie jonizujące. Jego Skutki są odroczone w czasie i mogą ujawnić się w postaci chorób nowotworowych dopiero po wielu latach. Dlatego kluczowe jest skrupulatne monitorowanie i ograniczanie dawek promieniowania przyjmowanych w ciągu całej kariery. Doskonała kondycja wyjściowa nie chroni przed biologicznymi skutkami napromienienia – ryzyko zależy od przyjętej dawki, wieku oraz indywidualnej wrażliwości organizmu.

Jak długo trwają przygotowania do takiego lotu?

Po zakończeniu selekcji około roku trwa trening podstawowy, w trakcie którego kandydaci poznają budowę stacji i szlifują kompetencje językowe (na przykład uściszając znajomość języka rosyjskiego w ramach wymogów programu ISS).

Po przypisaniu do konkretnej misji astronauci rozpoczynają specjalistyczny trening, trwający zazwyczaj od półtora roku do dwóch lat w przypadku misji długoterminowych. Ćwiczą obsługę systemów, procedury awaryjne oraz realizację eksperymentów. Jeżeli w planie jest wyjście w przestrzeń kosmiczną, trenują w specjalnym basenie Narodowej Agencji Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (NASA – National Aeronautics and Space Administration) – Neutral Buoyancy Laboratory. W warunkach symulowanej nieważkości wykonują precyzyjne prace serwisowe i montażowe. Cały ten proces jest stale przeplatany szczegółowymi badaniami medycznymi.

A co z komercyjnymi podróżami kosmicznymi? Jak wygląda przygotowanie cywilów?

Trudno oczekiwać, by turystyka kosmiczna stała się w najbliższej przyszłości powszechna – ograniczeniem pozostają ogromne koszty. Warto jednak rozróżnić dwa typy takich misji: loty suborbitalne oraz orbitalne.

W przypadku krótkich lotów suborbitalnych – trwających kilkanaście minut, z kilkoma minutami stanu nieważkości – szkolenie trwa zaledwie parę dni i skupia się na procedurach bezpieczeństwa. Misje orbitalne, trwające od kilku dni do paru tygodni, wymagają znacznie bardziej rozbudowanego programu przygotowawczego, zwłaszcza gdy uczestnicy prowadzą eksperymenty naukowe.

Rozwój tego sektora jest niezmiernie ciekawy, ponieważ otwiera dostęp do przestrzeni kosmicznej nowym grupom badaczy i instytucjom. Oznacza to również, że w kosmos zaczną latać osoby o bardziej zróżnicowanym stanie zdrowia. Istniejące wcześniej schorzenia – na przykład układu krążenia – mogą w warunkach mikrograwitacji zwiększać ryzyko powikłań. Stąd rosnąca rola spersonalizowanej oceny ryzyka medycznego przed taką misją.

Czy pani marzy o takim locie?

Oczywiście. Większość osób pracujących w branży kosmicznej marzy o zobaczeniu Ziemi z orbity. Mam świadomość, że dziś to dla mnie głównie sfera fantazji, ale bardzo przyjemnie jest o tym myśleć.

Sektor kosmiczny wciąż bywa postrzegany jako domena mężczyzn. Czy płeć przestaje mieć znaczenie, czy to nadal męski świat? Chciałabym móc powiedzieć, że płeć nie ma już żadnego znaczenia. Choć wiele zmieniło się na lepsze, sektor kosmiczny mierzy się z podobnymi wyzwaniami jak inne dziedziny STEM (nauka, technologia, inżynieria, matematyka). Kobiety są coraz bardziej widoczne na stanowiskach eksperckich i kierowniczych, ale nie oznacza to, że usunięto już wszystkie bariery.

Wciąż da się zaobserwować mechanizm, w którym błędy kobiet bywają surowiej oceniane. Istotną rolę grają też nieformalne sieci kontaktów – w środowiskach historycznie męskich kobietom bywa trudniej przebić się ze swoimi pomysłami czy uzyskać należytą widoczność. Dlatego tak ważne jest świadome budowanie kultury wsparcia, mentoringu i oceny opartej wyłącznie na kompetencjach.

Jak wyglądała pani droga do agencji kosmicznej i jak ocenia pani obecną rolę kobiet w branży?

Od zawsze interesowałam się tą tematyką, choć długo nie zdawałam sobie sprawy, że istnieje taka dziedzina jak medycyna kosmiczna i że jest w niej miejsce dla kogoś z moim wykształceniem biologicznym. Kiedy zobaczyłam ogłoszenie rekrutacyjne ESA, postanowiłam spróbować. Przeszłam wymagający proces selekcji i otrzymałam propozycję współpracy.

Z perspektywy czasu widzę, jak wielką rolę odgrywa obecność mentorów, którzy potrafią dostrzec potencjał w drugim człowieku i dać mu szansę na rozwój.

Czy misja polskiego astronauty na Międzynarodową Stację Kosmiczną realnie wzmocni naszą pozycję w globalnym biznesie kosmicznym?

Zdecydowanie. Misja IGNIS była kluczowym krokiem dla polskiego sektora. Największą wartością była możliwość przeprowadzenia autorskich eksperymentów naukowych i technologicznych w warunkach orbitalnych. W naszej branży kluczowe jest posiadanie tzw. flight heritage – udokumentowanego doświadczenia z wykorzystania danej technologii w kosmosie. To podstawowy kart przetargowy w ubieganiu się o komercyjne kontrakty.

Uczestniczyłam w ocenie propozycji eksperymentów i z pełnym przekonaniem mogę stwierdzić, że polskie zespoły reprezentują bardzo wysoki poziom. Ważne jest jednak, by zdobyty potencjał nie został roztrwoniony. ISS zbliża się do końca eksploatacji (planowanego obecnie na 2030 r.), dlatego musimy już teraz przygotowywać polski sektor do obecności na nowych, prywatnych stacjach orbitalnych.

Jakie interesujące projekty z zakresu medycyny kosmicznej są obecnie prowadzone?

Jednym z wiodących tematów w kontekście planowanych misji księżycowych jest choroba dekompresyjna. Astronauta pracujący w skafandrze przebywa w środowisku o niższym ciśnieniu niż to na stacji. Bada się np. wpływ przetrwałego otworu owalnego w sercu (PFO – patent foramen ovale) – niegroźnej wahań anatomicznych występującej u wielu zdrowych ludzi, która w kosmosie może zwiększać ryzyko przedostawania się pęcherzyków gazu do krążenia tętniczego.

Inne obszary to odległe skutki promieniowania jonizującego, w tym wczesna diagnostyka zaćmy popromiennej, a także ryzyko incydentów zakrzepowo-zatorowych (po tym, jak u jednego z astronautów wykryto zakrzepicę żyły szyjnej wewnętrznej). Niezwykle istotne pozostają też prace nad nowymi metodami treningowymi chroniącymi kości i mięśnie przed zanikiem.

Co ważne, wyniki tych badań znajdują bezpośrednie zastosowanie w medycynie ziemskiej – między innymi w geriatrii, rehabilitacji powypadkowej czy profilaktyce sarkopenii.

Przeczytaj także: „Pozaziemska służba zdrowia”, „Medycyna kosmiczna na Ziemi” i „Trudno uwierzyć, że jesteśmy sami we wszechświecie”.

Menedzer Zdrowia linkedin

Działy: Aktualności w Menedżer Zdrowia Wywiady Aktualności
Tagi: Anna Fogtman Europejska Agencja Kosmiczna ESA European Space Agency medycyna kosmiczna badania kosmiczne loty załogowe Międzynarodowa Stacja Kosmiczna ISS International Space Station NASA misja IGNIS promieniowanie kosmiczne promieniowanie jonizujące zespół neurookularny SANS spaceflight-associated neuro-ocular syndrome Przetrwały otwór owalny PFO patent foramen ovale mikrograwitacja nieważkość rehabilitacja choroba dekompresyjna zdrowie astronautów turystyka kosmiczna sektor kosmiczny kobiety w nauce polski sektor kosmiczny polski astronauta Menedżer Zdrowia