Tylko 30,5 proc. zgłaszalności na mammografię. Dlaczego kobiety wciąż odkładają badania?

Według raportu z realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej w 2025 roku zgłaszalność do programu profilaktyki raka piersi wyniosła zaledwie 30,5 proc. Spośród ponad 4,17 mln kobiet objętych programem badanie wykonało 1,27 mln. Dlaczego tak wiele z nich wciąż nie korzysta z dostępnej profilaktyki?

Czy profilaktyka raka piersi kończy się wraz z październikiem?

Regularna profilaktyka nie powinna zależeć od tego, czy pojawiły się już niepokojące objawy. Badania przesiewowe są kierowane również do osób, które czują się dobrze i nie zauważają u siebie żadnych zmian. Mimo to wiele kobiet odkłada je na później – własne zdrowie przegrywa z codziennymi obowiązkami, brakiem czasu lub przekonaniem, że skoro nic nie dolega, nie ma powodów do niepokoju. Znaczenie mogą mieć również obawy przed samym badaniem bądź potencjalną diagnozą.

Na psychologiczne i edukacyjne bariery związane z profilaktyką zwraca uwagę raport z badania opinii publicznej pt. „Dlaczego się nie badamy? Profilaktyka nowotworowa Polek i Polaków”, przygotowany w 2022 roku na zlecenie Stowarzyszenia Pomocy Chorym na Mięsaki i Czerniaki Sarcoma. Wynika z niego, że wśród powodów rezygnacji z badań znajdują się m.in. brak poczucia takiej potrzeby, przekonanie o dobrym stanie zdrowia, strach przed wykryciem choroby oraz niewiedza o dostępnych możliwościach profilaktyki. Choć raport dotyczy profilaktyki nowotworowej ogółem, wskazane w nim bariery pokazują, jak istotną rolę odgrywa edukacja – również w kontekście badań przesiewowych w kierunku raka piersi.

Skala wyzwania jest widoczna także w danych dotyczących mammografii. W 2025 roku do programu profilaktyki raka piersi zgłosiło się niecałe 31 proc. uprawnionych kobiet. Spośród ponad 4,17 mln kobiet objętych programem badanie wykonało 1 273 354. Oznacza to, że choć mammografia jest bezpłatna i dostępna, większość populacji objętej programem nie skorzystała z badania w analizowanym okresie. Sama dostępność świadczenia nie wystarcza – równie ważne jest docieranie z informacją, wyjaśnianie zasad udziału w programie i przełamywanie obaw, które mogą powstrzymywać kobiety przed wykonaniem badania.

Nie zawsze potrzeba rad. Czasem wystarczy obecność

O doświadczeniu choroby nowotworowej warto mówić również z perspektywy codzienności – emocji, relacji i sytuacji, na które trudno przygotować się przed diagnozą. Aleksandra Wysocka, autorka książki „Rok raka. Moja onkohistoria. Podróż bez planu, mapy i przewodnika”, postanowiła podzielić się własną historią choroby i leczenia. Nie chce jednak przedstawiać uniwersalnego scenariusza chorowania, ale opowiedzieć, jak wyglądało to w jej przypadku, czego nauczyła się po drodze i co chciałaby, aby inny wiedzieli wcześniej.

–  Kiedy zachorowałam, wiele rzeczy było dla mnie zupełnie nowych. Nie wiedziałam, o co pytać, gdzie szukać informacji i czego mogę się spodziewać na kolejnych etapach leczenia. Uczyłam się wszystkiego na bieżąco i dziś wiem, że niektóre rzeczy chciałabym wiedzieć wcześniej. Właśnie dlatego zdecydowałam się napisać tę książkę – chciałam podzielić się swoim doświadczeniem, opowiedzieć o tym, jak wygląda chorowanie od środka, i pokazać, że nie trzeba się bać samego słowa „rak”. Nie oznacza to, że choroba jest łatwa ani że można się do niej w pełni przygotować. Chciałabym jednak, żeby moja historia pomogła komuś poczuć się mniej samotnie, a może także zachęciła do zadbania o siebie i regularnych badań – mówi Aleksandra Wysocka. 

Sposób, w jaki otoczenie reaguje na chorobę, również ma znaczenie. Osoby chorujące nie zawsze oczekują rad, gotowych rozwiązań czy wyrazów współczucia. Niekiedy potrzebują przede wszystkim obecności – kogoś, kto wysłucha, nie będzie oceniał i nie spróbuje za wszelką cenę znaleźć pozytywnej strony sytuacji. Możliwość spotkania osób o podobnych doświadczeniach może dawać poczucie zrozumienia, którego trudno szukać poza taką społecznością.

Organizacje pacjenckie jako źródło wiedzy i wsparcia

Ważną rolę w tym procesie odgrywają tu organizacje i fundacje pacjenckie. Osoba, która właśnie usłyszała diagnozę, często nie wie, od czego zacząć, jakie ma możliwości, gdzie szukać rzetelnych informacji ani do kogo zwrócić się z konkretnym problemem. Organizacje, które znają potrzeby pacjentów i mają doświadczenie w towarzyszeniu im na różnych etapach choroby, mogą pomóc uporządkować te informacje, wskazać dostępne formy wsparcia i stworzyć przestrzeń do wymiany doświadczeń.

– Diagnoza nowotworowa często oznacza konieczność odnalezienia się w zupełnie nowej rzeczywistości. Pacjent musi zmierzyć się nie tylko z leczeniem, ale też z wieloma pytaniami, na które nie zawsze łatwo znaleźć odpowiedzi. Dlatego tak ważne jest wspieranie organizacji pacjenckich i fundacji, które mają wiedzę oraz doświadczenie w pracy z osobami chorującymi. Potrzebujemy również przestrzeni, w których pacjenci mogą dzielić się swoimi historiami, spotykać osoby o podobnych doświadczeniach i po prostu zostać wysłuchani. Nie każda rozmowa musi kończyć się radą – czasem samo poczucie, że ktoś nas rozumie i jest obok, ma ogromne znaczenie. Budowanie takich społeczności i wzmacnianie organizacji, które je tworzą, powinno być elementem działań na rzecz pacjentów przez cały rok – mówi Karolina Tkaczuk, Senior Director w Forum MedTech.

Październik może być impulsem do zadbania o zdrowie, ale nie powinien być jedynym momentem w roku, w którym myślimy o profilaktyce. Warto sprawdzić, jakie badania są zalecane w naszym wieku i sytuacji zdrowotnej, korzystać z dostępnych programów profilaktycznych i konsultować z lekarzem wszelkie niepokojące zmiany. Regularność, świadomość i gotowość do rozmowy o zdrowiu powinny towarzyszyć nam przez cały rok.

Rak świadomości Polska zajmuje jedno z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej pod względem odsetka kobiet korzystających z badań przesiewowych raka piersi.