Klimat na pasożyta
123RF
Wzrost średnich temperatur to nie tylko anomalie pogodowe, ale też doskonałe środowisko dla patogenów. Pasożyty, które do niedawna uznawano za egzotyczne, coraz częściej atakują w Europie Środkowej, zacierając granice między zdrowiem publicznym, weterynarią i rolnictwem.
- Ocieplenie klimatu w Europie Środkowej stwarza dogodne warunki do rozwoju pasożytów zagrażających ludziom, w tym pierwotniaków z rodzajów Cryptosporidium i Giardia oraz nicieni wywołujących dirofilariozę
- Wzmożona presja pasożytów na zwierzęta gospodarskie i uprawy prowadzi do częstszego stosowania środków farmaceutycznych, co nasila problem lekooporności oraz zwiększa ryzyko obecności substancji chemicznych w żywności
- Skutki zmian klimatycznych zacierają granice między medycyną człowieka, weterynarią a rolnictwem, co wymaga pilnego rozbudowania monitoringu biologicznego i wdrożenia nowych schematów profilaktycznych
Przez lata wydawało się, że zmiany klimatu wpłyną przede wszystkim na plony, dostępność wody czy ceny żywności. Dopiero ostatnio naukowcy zwrócili uwagę na mniej oczywisty aspekt tego zjawiska: globalne ocieplenie tworzy coraz lepsze warunki do rozprzestrzeniania się pasożytów zagrażających ludziom, zwierzętom gospodarskim oraz uprawom.
Organizmy te są niezwykle wrażliwe na warunki środowiskowe. Wzrost temperatury gleby i wód powierzchniowych może przyspieszać ich rozwój, skracać czas dojrzewania form inwazyjnych oraz zwiększać przeżywalność. To sprawia, że patogeny, które dotychczas były naturalnie ograniczane przez chłodniejszą aurę, pojawiają się częściej i na znacznie większym obszarze.
Przemiany te nie dotyczą wyłącznie egzotycznych regionów świata. Coraz więcej sygnałów wskazuje, że również Europa Środkowa staje się środowiskiem sprzyjającym drobnoustrojom, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu obserwowano tu sporadycznie lub nie notowano ich wcale.
Zagrożenia ukryte w wodzie
Jednym z wyzwań są pierwotniaki z rodzajów Cryptosporidium i Giardia. Ich formy rozwojowe znacznie szybciej dojrzewają i łatwiej przetrwają w cieplejszym środowisku wodnym. Intensywne opady oraz spływy powierzchniowe ułatwiają przenoszenie tych patogenów do zbiorników naturalnych i na tereny rolnicze.
Dla człowieka kontakt z tak zanieczyszczonym środowiskiem może oznaczać przewlekłe biegunki oraz zaburzenia wchłaniania składników odżywczych. Stanowi to szczególne niebezpieczeństwo dla dzieci, seniorów oraz osób o obniżonej odporności.
Z kolei łagodniejsze zimy ułatwiają przetrwanie dzikim zwierzętom, będącym naturalnymi żywicielami pasożytów. W efekcie rośnie ryzyko skażenia środowiska jajami tasiemca Echinococcus multilocularis, wywołującego bąblowicę wielokomorową. Choroba ta rozwija się bardzo powoli, nierzadko przez wiele lat nie dając wyraźnych objawów. Larwy mogą stopniowo niszczyć wątrobę, a przebieg schorzenia bywa w medycynie porównywany do rozwoju nowotworu.
Kolejnym niepokojącym zjawiskiem jest rosnąca częstość występowania dirofilariozy – choroby wywoływanej przez nicienie z rodzaju Dirofilaria. Przenoszą je komary, których zasięg ekspansji rozszerza się wraz ze wzrostem średnich temperatur. Jeszcze do niedawna patologie te kojarzono głównie z południem Europy, jednak dziś coraz częściej diagnozuje się je także na naszych szerokościach geograficznych.
Rolnictwo pod presją
Skutki rosnących temperatur są wyraźnie widoczne również w hodowli zwierząt. Ciepłe i wilgotne środowisko sprzyja namnażaniu się nicieni przewodu pokarmowego, takich jak Haemonchus contortus. Żywią się one krwią inwentarza, prowadząc do anemii, osłabienia i drastycznego spadku odporności.
Poważnym wyzwaniem staje się także motylica wątrobowa. Wydłużenie okresu aktywności ślimaków – jej żywicieli pośrednich – sprawia, że zakażenia mogą występować przez większą część roku, a tradycyjne harmonogramy profilaktyki weterynaryjnej przestają być wystarczające.
Zagrożenie wykracza jednak poza zdrowie ludzi i zwierząt. Wyższe temperatury podłoża stymulują rozwój szkodliwych nicieni glebowych atakujących korzenie roślin. Na ich inwazje narażone są zwłaszcza ziemniaki, buraki cukrowe oraz liczne warzywa gruntowe.
Do najgroźniejszych należą mątwiki i węgorki, w tym przedstawiciele rodzaju Meloidogyne. Uszkadzają one system korzeniowy, powodując powstawanie charakterystycznych narośli, zwanych galasami. Zainfekowane uprawy mają utrudnione pobieranie wody oraz składników mineralnych, co skutkuje zahamowaniem wzrostu i utratą wartości handlowej plonów.
Wzmożona aktywność biologiczna tych organizmów zmusza producentów do częstszego aplikowania preparatów zwalczających inwazje. Takie działania mogą przyspieszać rozwój lekooporności omawianych szkodników. Jednocześnie potęguje to ryzyko odkładania się pozostałości farmaceutyków w żywności pochodzenia zwierzęcego oraz w środowisku naturalnym.
Bezpieczeństwo żywności w dobie zmian klimatycznych wymaga znacznie szerszego monitoringu niż dotychczas. Konieczne staje się śledzenie nie tylko powszechnie znanych zagrożeń bakteryjnych i wirusowych, ale również ewolucji w występowaniu patogenów atakujących ludzi, zwierzęta i rośliny. Skutki globalnego ocieplenia sprawiają bowiem, że granice między problemami zdrowia publicznego, weterynarii i rolnictwa ostatecznie się zacierają.
O autorzach
Dr hab. Małgorzata Ewa Drywień, prof. SGGW, kieruje Katedrą Żywienia Człowieka i Edukacji Zdrowotnej w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Jej zainteresowania naukowe obejmują badania sposobu i stanu odżywienia różnych grup ludności w kontekście diagnozowania przyczyn chorób dietozależnych, a także profilaktykę zdrowotną, w tym przeciwdziałanie zaburzeniom funkcji przewodu pokarmowego. Szczególną uwagę poświęca żywieniowym determinantom składu oraz budowy ciała. Jest autorką i współautorką licznych publikacji w czasopismach o zasięgu światowym. Członkini Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych oraz Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka Polskiej Akademii Nauk, w którym pełni funkcję przewodniczącej Komisji ds. Komunikowania w Nauce o Żywieniu Człowieka.
Prof. dr hab. Romuald Zabielski to lekarz weterynarii, specjalista w zakresie fizjologii i żywienia zwierząt, profesor zwyczajny SGGW, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk (w latach 2019–2022 r. pełnił funkcję wiceprezesa tej instytucji). Wcześniej związany m.in. z Instytutem Fizjologii i Żywienia Zwierząt PAN. Autor ponad 200 publikacji naukowych, promotor wielu prac doktorskich, stypendysta i profesor wizytujący na uczelniach w Japonii, Francji, Szwecji oraz Australii. Jego badania koncentrują się na fizjologii układu pokarmowego noworodków, neurohormonalnych mechanizmach trawienia oraz rozwoju przewodu pokarmowego u zwierząt gospodarskich. Jest twórcą kilkunastu patentów i innowacji paszowych. Poza działalnością naukową pasjonuje się fotografią – jest autorem albumów oraz twórcą licznych wystaw.
Tekst opublikowano na stronie internetowej Academii – portalu Polskiej Akademii Nauk.
Przeczytaj także: „Cieplejszy klimat sprzyja groźnym kleszczom” i „Otyłość z powodu traumy”.

