Czego brakuje, żeby efektywniej leczyć chorobę otyłościową? ►
Jakub Gierczyński, Małgorzata Myśliwiec, Lucyna Ostrowska, Agnieszka Zwolak, Ewa Godlewska i Mariusz Wyleżoł/Szymon Czerwiński
Otyłość jest chorobą przewlekłą, a jej konsekwencje zdrowotne i ekonomiczne stanowią coraz większe wyzwanie dla systemu ochrony zdrowia. O tym, jakie są oczekiwania pacjentów i ekspertów oraz jak przejść od profilaktyki do kompleksowej terapii, dyskutowano podczas konferencji Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość.
W sesji „Jak skutecznie zarządzać chorobą otyłościową w Polsce” uczestniczyli:
- Ewa Godlewska z Fundacji na rzecz Leczenia Otyłości,
- dr n. med. Agnieszka Gorgoń-Komor z senackiej Komisji Zdrowia,
- prof. dr hab. n. med. Małgorzata Myśliwiec – kierownik Katedry i Kliniki Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego,
- prof. dr hab. n. med. Lucyna Ostrowska – past prezes Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości,
- dr hab. n. med. Mariusz Wyleżoł z II Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej i Onkologicznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, prezes Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości,
- prof. dr hab. n. med. Agnieszka Zwolak – kierownik Oddziału Endokrynologii z Zakładem Medycyny Nuklearnej Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej.
Moderował Jakub Gierczyński – ekspert rynku zdrowia.
Nagranie poniżej, pod wideo spisana sesja.
Polacy w szybkim tempie zwiększają masę ciała. Co gorsza, otyłość coraz częściej dotyka także młodzież i dzieci. Problem narasta, dlatego konieczne są wczesna profilaktyka i skuteczne leczenie. Mają temu służyć zarówno program KOS-BAR, jak i będący w przygotowaniu program lekowy. Kiedy te programy zostaną wdrożone i czy zaspokoją potrzeby wszystkich pacjentów z chorobą otyłościową?
Otyłość a przedwczesne zgony
Choroby sercowo-naczyniowe są pierwszą przyczyną zgonów w Unii Europejskiej. Ponad trzy czwarte zgonów jest spowodowanych chorobami układu krążenia. Opublikowany w grudniu 2025 r. przez Komisję Europejską plan „Bezpieczne serce” wymienia otyłość jako główny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Zdaniem dr n. med. Agnieszki Gorgoń-Komor z senackiej Komisji Zdrowia większość polityków nie jest odpowiednio wyedukowana na temat choroby otyłościowej. Kojarzą ją wyłącznie z zaniedbaniami zdrowotnymi – małym ruchem i dużą podażą jedzenia. Nie biorą pod uwagę faktu, że także oni są odpowiedzialni za ekosystem wokół nas związany z obesitogennym środowiskiem.
– Jeżeli diagnozujemy jakąkolwiek chorobę, to pacjent powinien być leczony zgodnie z wytycznymi i mieć dostęp do farmakoterapii. Dla choroby otyłościowej wytyczne przygotowało Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości. W zespole ds. przeciwdziałania otyłości w ramach polityki systemowej opracowujemy ścieżkę pacjenta i jesteśmy gotowi przedstawić ją Ministerstwu Zdrowia. Zależy nam na tym, żeby opracować strategię leczenia i zagwarantować pacjentom środki na opiekę w następnych budżetach. Nasi pacjenci nie mają czasu, żeby dłużej czekać, ponieważ powikłania biją na alarm. Dzisiaj, mówiąc o chorobie otyłościowej, mamy na myśli także wielochorobowość – astmę, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, incydenty sercowo-naczyniowe, tj. zawał serca, przewlekłą chorobę niedokrwienną, miażdżycę uogólnioną czy udar mózgu. Leczenie tych powikłań naraża system ochrony zdrowia na ogromne koszty związane z hospitalizacją pacjentów i absencją chorobową. Uważam, że naszym obowiązkiem – jako polityków – jest działanie ponad podziałami, niezależnie od opcji politycznej, którą reprezentujemy. Dlatego wspólnie z ekspertami powinniśmy obrać jeden cel, a jest nim zdrowie pacjentów – apelowała dr Agnieszka Gorgoń-Komor.
Czego brakuje pacjentom?
Jak podkreśla środowisko pacjentów z chorobą otyłościową, wiele ich potrzeb medycznych jest niezaspokojonych. O tym, czego oczekują, mówiła Ewa Godlewska z Fundacji na rzecz Leczenia Otyłości.
– Obecnie w zespole ds. przeciwdziałania otyłości opracowywane są pierwsze ścieżki dla pacjentów. Poza tym czekamy na program KOS-BAR, który – mam wrażenie – wciąż się oddala. Praktycznie nie ma dnia, żeby jakiś pacjent nie pytał, kiedy program pojawi się w koszyku świadczeń gwarantowanych. Wydawało się, że płynnie przejdzie on z pilotażu w świadczenie, co deklarowało zresztą Ministerstwo Zdrowia. Tak się jednak nie stało. Wiemy, że proces wprowadzania KOS-BAR do koszyka Narodowego Funduszu Zdrowia trwa, ale konkretnej daty nie ma. Brakuje też dostępu do leczenia otyłości zgodnie z wytycznymi medycznymi, które uwzględnia leczenie behawioralne, farmakologiczne i/lub zabiegowe. Dostęp do leczenia otyłości w Polsce wciąż zależy od zasobności portfela. W tym miejscu warto wspomnieć o najbardziej potrzebujących pacjentach, którzy są na rentach albo nie pracują z powodu zaawansowanej otyłości, czyli otyłości olbrzymiej z powikłaniami. To chorzy, którzy są hospitalizowani, bardzo często trafiają na szpitalne oddziały ratunkowe i do poradni specjalistycznych. Oni wystawiają polskiemu systemowi ochrony zdrowia rachunek tu i teraz – i to nie jest mały rachunek. Poza tym brakuje finansowania terapii dla młodych dorosłych, którzy już mają powikłania. To byłaby najbardziej potrzebna i zarazem najbardziej efektywna kosztowo inwestycja. Dla przykładu powołam się na historię mojej córki, która dzięki zakupionemu przez nas leczeniu odzyskała zdrowie, jest aktywna zawodowo, nie musi korzystać z poradni specjalistycznych, bo powikłania otyłości się wycofały. Chciałabym jeszcze wspomnieć o ważnej grupie pacjentów, jaką są dzieci. One same nie poradzą sobie z problemem otyłości, a nieleczone będą za kilka lat dorosłymi z licznymi powikłaniami tej choroby – przedstawiła sytuację pacjentów Ewa Godlewska.
Jak skutecznie leczyć dzieci?
W krajach Unii Europejskiej otyłość dotyka 9 proc. dzieci w wieku 5–19 lat, a 25 proc. ma nadwagę. Z uwagi na rosnącą skalę problemu konieczne jest zastosowanie wczesnej profilaktyki i skutecznego leczenia. Przygotowywany obecnie program lekowy „Leczenie choroby otyłościowej” ma objąć dwie subpopulacje pacjentów: młodych dorosłych w wieku 18–26 lat i pacjentów powyżej 18 lat będących w stanie zagrożenia życia z powodu choroby otyłościowej. Zdaniem ekspertów program powinien być rozszerzony i objąć także trzecią subpopulację, czyli starsze dzieci i młodzież w wieku 12–18 lat. Konieczne jest także wsparcie pacjentów farmakoterapią, której skuteczność i bezpieczeństwo potwierdzają badania kliniczne.
Zdaniem prof. dr hab. n. med. Małgorzaty Myśliwiec, kierownik Katedry i Kliniki Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, jeżeli już teraz nie podejmiemy odpowiednich kroków w kierunku bardzo dobrego leczenia chorób przewlekłych, w tym choroby otyłościowej i cukrzycy, to w 2050 r., kiedy seniorzy będą stanowić ponad 40 proc. populacji Polski, wydatki na leczenie powikłań tych chorób będą bardzo wysokie, a osób czynnych zawodowo i płacących podatki będzie coraz mniej.
– Populacja dziecięca stale się zmniejsza i liczy obecnie 6,6 mln. Rocznie rodzi się zaledwie ok. 330 tys. dzieci. Porównując rok 2025 z 2015 – liczba urodzeń zmniejszyła się o 35 proc. Obecnie co trzecie dziecko ma nadmierną masę ciała, a co szóste chorobę otyłościową. Już do 3. roku życia 3 proc. z nich ma chorobę otyłościową, do 12. roku życia – 10 proc., a powyżej 12. roku życia – 7 proc. Podsumowując – szacuje się, że obecnie niemal milion dzieci choruje na otyłość. Musimy pamiętać, że choroba otyłościowa to choroba postępująca, przewlekła, o etiologii wieloczynnikowej, a nadmiar tkanki tłuszczowej prowadzi do licznych powikłań. Nieleczona lub źle leczona choroba otyłościowa w populacji pediatrycznej jest powodem aż 45 proc. przypadków zaburzeń lipidowych, 60 proc. metabolicznej stłuszczeniowej choroby wątroby, 10 proc. zaburzeń gospodarki węglowodanowej, w tym cukrzycy typu 2, 20 proc. nadciśnienia. Często współistnieją z nią zaburzenia psychiczne, w tym depresja. Dlatego bardzo ważne jest stworzenie w Polsce ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej dla dzieci i młodzieży z chorobą otyłościową i zapewnienie im interdyscyplinarnej, spersonalizowanej opieki. Obecnie dysponujemy ośmioma poradniami specjalistycznymi zajmującymi się leczeniem choroby otyłościowej u dzieci, często z rozwiniętymi już powikłaniami, w ramach poradni diabetologicznej, metabolicznej i endokrynologicznej, jakkolwiek nie są one oficjalnie nazwane poradniami otyłościowymi dla dzieci. Z tego powodu dzieci z chorobą otyłościową ustawiają się w tej samej kolejce z dziećmi z chorobami endokrynologicznymi i diabetologicznymi, blokując miejsce tym ostatnim i jednocześnie same czekając na wizytę często ponad rok. Dlatego tak istotne jest wyodrębnienie poradni leczenia otyłości z wyżej wymienionych poradni specjalistycznych. Sam nasz ośrodek w Uniwersyteckim Centrum Klinicznym w Gdańsku ma pod opieką ok. tysiąca dzieci z chorobą otyłościową, wymagających często leczenia farmakologicznego. Niestety, z powodów ekonomicznych tylko jedna trzecia dzieci otrzymuje semaglutyd – lek zarejestrowany do leczenia choroby otyłościowej u dzieci powyżej 12. roku życia, który nie jest refundowany. Pragnę mocno podkreślić, że choroba otyłościowa jest chorobą przewlekłą, często wymagającą obok zmian nawyków żywieniowych i modyfikacji stylu życia także leczenia farmakologicznego. Szacuje się, że gdyby pacjenci mieli dostęp do refundowanej farmakoterapii, to w całym kraju leczonych będzie 16–17 tys. dzieci w wieku 12–18 lat – poinformowała prof. Małgorzata Myśliwiec.
Dla kogo program lekowy?
Obecnie trwają prace nad nową edycją programu lekowego, opieką koordynowaną i ścieżką pacjenta z otyłością. Według Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości i zespołu ds. przeciwdziałania otyłości programem powinny zostać objęte trzy populacje pacjentów: tzw. młodzi dorośli (od 18. do 26. roku życia), dorośli (powyżej 18. roku życia), a także dzieci i młodzież (od 12. do 18. roku życia). Tymczasem według Ministerstwa Zdrowia programem należy objąć wyłącznie dwie populacje: pacjentów dorosłych i młodych dorosłych.
– Pierwszą populacją, którą wyłoniliśmy do najpilniejszej interwencji z możliwością refundacji lekowych, są młodzi dorośli, czyli osoby w wieku 18–26 lat, które mają już otyłość drugiego i trzeciego stopnia, a więc BMI co najmniej 35 kg/m2. Te osoby zmagają się z co najmniej jednym powikłaniem metabolicznym. Występuje u nich stan przedcukrzycowy, czyli zaburzenie gospodarki węglowodanowej, zespół bezdechu sennego albo powikłania gospodarki lipidowej, które są bezpośrednimi czynnikami ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. Drugą populację wymagającą opieki stanowią pacjenci, którzy z jakichś powodów nie mogą być poddani zabiegowi bariatrycznemu. Mają oni otyłość trzeciego i wyższego stopnia, wielochorobowość albo przeciwwskazania anestezjologiczne. Czasami z różnych powodów odmawiają poddania się operacji. Pozostają na rentach albo mają dużą absencję chorobową, w związku z czym nie mają pieniędzy na pokrycie kosztów leczenia. Tę grupę szacuje się na ok. 100 tys. osób – wyjaśniła prof. dr hab. n. med. Lucyna Ostrowska, past prezes Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości.
– Niezwykle ważna jest refundacja leków dla młodszych pacjentów. Wcześniejsze objęcie ich opieką daje większe szanse na odwrócenie choroby, czyli wejście jej w remisję, a nawet wyleczenie. Osoby, które nie chorują na otyłość, nie rozwijają dwustu powikłań i nie wchodzą w wiek dojrzały z wielochorobowością. Tym samym nie utracą wcześniej swojej sprawczości zawodowej. Przełoży się to na mniejszą liczbę hospitalizacji i absencji chorobowej. Co więcej, będą żyć dłużej. Badania naukowe potwierdzają, że otyłość trwająca ponad 10 lat może skrócić życie od 4 do nawet 10 lat – mówiła ekspertka.
KOS -BAR – najlepszy towar eksportowy
Program pilotażowy KOS-BAR – kompleksowej opieki specjalistycznej nad świadczeniobiorcami leczonymi z powodu otyłości olbrzymiej – zapewniał chorym wielodyscyplinarną opiekę obejmującą przygotowanie do operacji, leczenie chirurgiczne i opiekę pooperacyjną. Według danych NFZ przywołanych przez Agencję Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji w latach 2021–2025 skorzystało z niego ok. 10 tys. osób. Etap realizacji pilotażu zakończył się 30 czerwca 2026 r.
Model opieki wypracowany w KOS-BAR uzyskał pozytywną rekomendację prezesa AOTMiT dotyczącą zakwalifikowania go do świadczeń gwarantowanych. Pozostaje pytanie, kiedy pacjenci będą mogli korzystać z niego w tej formule. Czy zgodnie z oczekiwaniami pacjentów i ekspertów będzie to możliwe od 1 stycznia 2027 r.?
– Minęło pięć lat od opublikowania rozporządzenia dotyczącego KOS-BAR. Zakończyliśmy etap realizacji programu pilotażowego. Nie spotkałem się z negatywną oceną jego założeń. Wręcz przeciwnie – słyszę bardzo dobre opinie pacjentów, środowiska lekarskiego, osób zaangażowanych w organizację ochrony zdrowia oraz naszych koleżanek i kolegów z zagranicy. Ten model budzi zainteresowanie jako przykład kompleksowej opieki nad chorymi na otyłość. KOS-BAR był również konkretnym przykładem wykorzystania środków z opłaty cukrowej zgodnie z jej przeznaczeniem: na edukację, profilaktykę i leczenie, ze szczególnym uwzględnieniem nadwagi i otyłości – stwierdził dr hab. n. med. Mariusz Wyleżoł, prezes Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości.
Jak dodał, nad rozwiązaniami umożliwiającymi włączenie modelu KOS-BAR do świadczeń gwarantowanych pracował wspólnie z prof. dr. hab. n. med. Wiesławem Tarnowskim, prezesem Towarzystwa Chirurgów Polskich, oraz prof. dr. hab. n. med. Piotrem Majorem, przewodniczącym Sekcji Chirurgii Metabolicznej i Bariatrycznej Towarzystwa Chirurgów Polskich. Według jego informacji wszystkie uwagi AOTMiT zostały uwzględnione, a dokumentacja – przekazana Ministerstwu Zdrowia.
Ekspert zwrócił uwagę na nierówności w dostępie do leczenia. Chorzy spełniający kryteria kwalifikacji do operacji bariatrycznej mogą skorzystać z leczenia finansowanego przez NFZ, podczas gdy koszt nierefundowanej farmakoterapii otyłości bywa dla nich barierą. Ogranicza to możliwość wyboru i łączenia metod leczenia odpowiednio do potrzeb pacjenta.
– Zawsze powtarzałem, że chirurgia bariatryczna ratuje życie. Dziś wiemy, że odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne również może ratować życie. Im dłużej będziemy zwlekać z zapewnieniem dostępu do skutecznego leczenia choroby otyłościowej, tym większe mogą być koszty ponoszone przez NFZ na leczenie jej powikłań – przekonywał dr hab. Mariusz Wyleżoł.
AOTMiT mówi „nie” farmakoterapii
Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji wydała negatywną rekomendację dotyczącą objęcia refundacją analogów inkretynowych w ramach nowego programu lekowego „Leczenie choroby otyłościowej”. Uznała, że dostępne dowody są niewystarczające, aby uzasadnić finansowanie terapii ze środków publicznych.
Jak wyjaśniła prof. Lucyna Ostrowska, zarzuty AOTMiT dotyczyły głównie działań niepożądanych tych leków oraz rozdźwięku między wiekiem pacjentów uczestniczących w badaniach klinicznych a populacją rekomendowaną do refundacji lekowej.
– Jeśli chodzi o działania niepożądane, to przecież ma je także witamina C. A kto z nas jej nie stosował? Od 2009 r. prowadzę ośrodek badań klinicznych, gdzie badałam większość tych cząsteczek. Z moich obserwacji wynika, że działania niepożądane, które występują przy lekach inkretynowych, dotyczą głównie przewodu pokarmowego. Mogą wystąpić nudności, u niewielkiej populacji wymioty. U części pacjentów, którzy są niedopatrzeni przez zespół terapeutyczny i za szybko redukują masę ciała, może pojawić się mikrolitiaza, która z kolei może objawić się ostrym zapaleniem trzustki. Wiemy jednak, że semaglutyd w dawce 2,4 mg jest eskalowany. W tej chwili jest on zarejestrowany nawet w dawce 7,2 mg. Semaglutyd to najlepiej przebadany lek, jaki znam. Został sprawdzony na największej populacji ogólnoświatowej, łącznie z populacją azjatycką. Drugi zarzut także jest nieprawdziwy, ponieważ do różnych międzynarodowych badań klinicznych była włączona cała populacja. Zatem argumenty przedstawione przez AOTMiT dla mnie jako klinicysty i badacza klinicznego są po prostu nieuzasadnione – komentowała ekspertka.
Zdaniem prof. dr hab. n. med. Agnieszki Zwolak, kierownik Oddziału Endokrynologii z Zakładem Medycyny Nuklearnej Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej, choć obecnie dysponujemy wiedzą medyczną na temat leczenia choroby otyłościowej, brakuje nam narzędzi, żeby ją wykorzystać. Leczenie farmakologiczne obok leczenia zachowawczego i żywieniowego jest podstawą opieki nad pacjentem.
– Jako klinicyści wiemy, jak leczyć chorobę otyłościową, ale nie mamy narzędzi, by tę wiedzę wykorzystać. Uważam, że jeżeli nie będziemy stosować leczenia farmakologicznego, które jest podstawą terapii, jesteśmy skazani na porażkę. Pracuję w dużym centrum onkologicznym, gdzie zajmuję się chorymi onkologicznymi. Często zapominamy o tym, że choroba otyłościowa jest modyfikowalnym czynnikiem ryzyka choroby nowotworowej. Przez lata skupialiśmy się na paleniu papierosów jako głównym czynniku ryzyka, zapominając o otyłości. Uważam, że także pacjentom onkologicznym nie możemy odmawiać prawa do leczenia choroby otyłościowej i korzystania z postępów farmakoterapii. Mamy dla nich świetne leki onkologiczne, chcemy zapewnić im równie dobre leczenie choroby otyłościowej – tłumaczyła ekspertka.
Do decyzji AOTMiT dotyczącej finansowania w programie lekowym farmakoterapii odniosła się również prof. Małgorzata Myśliwiec, która przypomniała wieloletnie zabiegi ekspertów o refundację pomp insulinowych.
– Staraliśmy się o refundację osobistych pomp insulinowych dla osób z cukrzycą typu 1 i typu 3 od 2018 r. W końcu – po długich zabiegach towarzystw naukowych, ekspertów, stowarzyszeń pacjenckich – jest decyzja Ministerstwa Zdrowia o wprowadzeniu tej refundacji od 1 stycznia 2027 r. Myślę, że warto odwoływać się od pierwszych rekomendacji AOTMiT, wskazując twarde dowody naukowe, kliniczne świadczące o potrzebie refundacji leków u osób z chorobami przewlekłymi, gdyż leczenie powikłań kosztuje znacznie więcej niż stosowanie leków we wczesnej fazie choroby – podsumowała ekspertka.
Więcej materiałów z konferencji po kliknięciu w poniższy baner.
