Lekarz przyszłości nie będzie pracował sam. System ochrony zdrowia potrzebuje nowego podziału kompetencji ►
Małgorzata Gałązka-Sobotka/Szymon Czerwiński
Problem polskiej ochrony zdrowia nie sprowadza się już wyłącznie do liczby lekarzy. Wyzwaniem stają się struktura i rozmieszczenie kadr, podział kompetencji w zespołach terapeutycznych oraz przygotowanie profesjonalistów medycznych do zmian technologicznych i społecznych. Równolegle system musi przechodzić od finansowania liczby świadczeń w kierunku rzeczywistego premiowania ich jakości. O wyzwaniach związanych z kadrami medycznymi i przyszłością systemu ochrony zdrowia mówiła Małgorzata Gałązka-Sobotka.
- Z dr hab. Małgorzatą Gałązką-Sobotką, rektorem Akademii Łazarskiego i dyrektorem Instytutu Zarządzania w Ochronie Zdrowia, rozmawialiśmy podczas X Kongresu Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość Foresight Medyczny
Rozmowa z dr hab. Małgorzatą Gałązką-Sobotką poniżej. Pod wideo ciąg dalszy spisanego tekstu.
Mamy dziś nie tylko problem z liczbą kadr medycznych, lecz także z ich strukturą i rozmieszczeniem. Czy Polska kształci lekarzy i innych profesjonalistów medycznych w sposób odpowiadający rzeczywistym potrzebom systemu?
Podstawą kształcenia są oczywiście wytyczne i ramy kwalifikacyjne, które wyraźnie wskazują, co musi znaleźć się w programie kształcenia na studiach. Doskonale jednak wiemy, że praca lekarza to nie tylko to, czego nauczy się podczas studiów medycznych na kierunku lekarskim, ale przede wszystkim doświadczenie i ustawiczny proces kształcenia przez całe życie zawodowe. To nie tylko kształcenie specjalizacyjne, które kończy się egzaminem, ale również wszystko to, co dzieje się w trakcie praktyki zawodowej lekarza. Mówiąc dzisiaj o zapotrzebowaniu na lekarzy, ich kompetencje i kwalifikacje, powinniśmy odnosić się nie tylko do liczby lekarzy przypadających na tysiąc czy 10 tys. mieszkańców, która, co trzeba dodać, zbliżyła się już do średniej europejskiej.
Przede wszystkim powinniśmy zadać sobie pytanie, co zrobić, aby dostępność lekarzy była porównywalna w różnych częściach naszego kraju. Chodzi o to, aby była podobna zarówno w dużych miastach i aglomeracjach, jak i w mniejszych regionach, o dużo mniejszej gęstości zaludnienia, małych miejscowościach czy na wsiach. Tam również są pacjenci wymagający opieki. Drugie pytanie, które musimy sobie zadać, dotyczy tego, jak zbudować i zmienić system kształcenia ustawicznego, aby mieć gwarancję, że każdy lekarz, bez względu na etap swojej ścieżki zawodowej, rzeczywiście wykonuje zawód, uwzględniając aktualną wiedzę medyczną. Wiążą się tutaj ze sobą dwa systemy: kształcenia dyplomowego i podyplomowego. Powinny być one spójne i układać się w ciągły proces doskonalenia kompetencji, bez których jakość opieki zdrowotnej nie będzie mogła być systematycznie poprawiana.
Coraz więcej mówi się o zmianie kompetencji zawodów medycznych, delegowaniu zadań i budowaniu zespołów. Czy polski system ochrony zdrowia jest rzeczywiście gotowy, żeby odejść od modelu, w którym to na lekarzu spoczywa większość odpowiedzialności?
Na poziomie deklaracji można odnieść wrażenie, że ta zmiana niemal już się dokonała. Mówimy o zespołach interdyscyplinarnych, delegowaniu uprawnień oraz upodmiotowieniu w systemie opieki nad pacjentem przedstawicieli innych zawodów medycznych: pielęgniarek, położnych czy fizjoterapeutów. Chyba najbardziej spektakularnym procesem jest zwiększanie roli farmaceuty w opiece nad pacjentem, w szczególności w działaniach związanych z profilaktyką. Te zmiany wydają się postępować. Obserwujemy również zwiększanie się roli pielęgniarek.
Obecnie bardzo aktywnie dyskutujemy o zaawansowanej praktyce pielęgniarskiej i położniczej, tak aby kompetencje lekarskie w jeszcze większym stopniu były delegowane do tych profesjonalistów. Niemniej jednak bardzo często zderzamy się z barierami kulturowymi i mentalnymi. Bariery kulturowe są najczęściej związane z utrwalonymi schematami organizacyjnymi w poszczególnych placówkach medycznych. Mentalne natomiast dotyczą oporu nie tylko tych, którzy mają oddać część swoich kompetencji, czyli w tym przypadku lekarzy, ale również tych, którzy mają przyjąć nowe kompetencje, na przykład pielęgniarek czy położnych. Nie zawsze z entuzjazmem przyjmują perspektywę wzięcia na siebie większej odpowiedzialności.
Musimy powiedzieć wprost, że budowa systemu pacjentocentrycznego i zorientowanego na zespół terapeutyczny oznacza, że lekarz oddaje część swojej odpowiedzialności innym profesjonalistom. Ci nie tylko wykonują określone czynności na rzecz pacjenta, ale również biorą odpowiedzialność za ich wynik. To jest moment, w którym nadal przełamujemy pewne lęki i opory oraz budujemy wzajemne zaufanie. Prawda jest taka, że jeśli nie przejdziemy przez tę transformację i nie zbudujemy partnerskich zespołów, złożonych z wielu profesjonalistów medycznych skupionych wokół pacjenta, na przykład na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej, a następnie zaangażowanych w leczenie specjalistyczne, nie osiągniemy oczekiwanej przez społeczeństwo, organizatorów opieki i polityków stabilizacji systemu ochrony zdrowia. Tylko w takim modelu możemy oczekiwać realnego wzrostu jakości i bezpieczeństwa pacjenta.
Takie są również głosy samych pacjentów. Należy tutaj podkreślić potrzebę edukowania obywateli. Bardzo często medycy spotykają się z sytuacją, w której namawiają swoich pacjentów, aby dalszą opiekę prowadziła w ich imieniu pielęgniarka lub pielęgniarz, a mimo to pojawia się opór. Lekarz rodzinny może powiedzieć: „mogę już kompleksowo zaopiekować się pani lub pana stanem zdrowia”, a pacjent nadal dąży do uzyskania dodatkowej konsultacji kardiologa, diabetologa czy endokrynologa, mimo że rozwijamy dziś model opieki koordynowanej. Pracę nad postawami musimy zatem prowadzić w odniesieniu do wszystkich uczestników procesu terapeutycznego i procesu opieki. Wiele kroków jest już jednak za nami. Dzisiaj potrzebujemy przede wszystkim konsekwencji w podążaniu tą drogą. Przekłada się to również na system kształcenia i otwartość na pracę z przedstawicielami innych zawodów medycznych. Już na poziomie edukacji możemy wzmacniać te postawy, ucząc młodych adeptów medycyny pracy zespołowej i interdyscyplinarności oraz umożliwiając im zdobywanie doświadczeń w tym zakresie.
Gdzie widzi dziś pani największą lukę między tym, czego uczymy przyszłych profesjonalistów medycznych, a tym, czego będzie od nich wymagał system ochrony zdrowia teraz oraz za pięć czy dziesięć lat?
Widzę dwa fundamentalne zbiory kompetencji, które moim zdaniem w największym stopniu będą wpływały na skuteczność pracy współczesnego lekarza i lekarza przyszłości, a także na jego satysfakcję zawodową. Pierwszy z nich to kompetencje społeczne. Mimo że wydaje nam się, że ten temat już zgłębiliśmy i podejmujemy, nadal niezwykle istotna pozostaje praca nad kompetencjami społecznymi oraz umiejętnością komunikacji, nie tylko z pacjentem, ale również w interdyscyplinarnym zespole. Jest to niezbędne, abyśmy mogli powiedzieć, że rzeczywiście przygotowujemy lekarza do wyzwań przyszłości. Jest to tym ważniejsze, że większość medyków, którzy za pięć czy dziesięć lat wejdą w pełną aktywność zawodową, będzie spotykać w swojej praktyce klinicznej coraz większą liczbę pacjentów po 65. roku życia.
Zdolność do przyswajania bardzo rozbudowanych i skomplikowanych informacji może u tych pacjentów, między innymi ze względu na wiek, być mniejsza. Dlatego umiejętność nawiązania relacji i przełożenia trudnego języka medycznego na język zrozumiały dla pacjenta, a także kształtowania jego postaw dotyczących tego, jak powinien postępować w procesie terapeutycznym, będzie w dużym stopniu decydowała o skuteczności lekarza.
Drugim komponentem są kompetencje związane z wykorzystaniem nowoczesnych technologii. Współczesna medycyna podlega ciągłemu procesowi cyfryzacji. Bardzo wiele procesów i czynności, które dzisiaj wykonujemy przy wykorzystaniu własnej wiedzy, stetoskopu i podstawowych urządzeń, będzie realizowanych z wykorzystaniem bardziej zaawansowanych technologii. Technologie te będą również zbierały informacje o tym, jak funkcjonuje pacjent przed wejściem do gabinetu, a następnie po wyjściu z niego, aż do kolejnej wizyty. Umiejętność odczytywania i analizowania informacji pochodzących z różnych źródeł, ich integrowania, a także odpowiedzialnego wykorzystywania sztucznej inteligencji będzie niezwykle istotna. Kompetencje cyfrowe w dobie cyfrowej medycyny i cyfrowego systemu ochrony zdrowia będą fundamentalne dla ochrony danych, bezpieczeństwa placówki oraz bezpieczeństwa prawnego lekarza. Kompetencje społeczne i cyfrowe, choć pozornie od siebie odległe, w rzeczywistości wzajemnie się uzupełniają. W połączeniu z wiedzą i umiejętnościami medycznymi stanowią podstawę przygotowania współczesnego lekarza.
Mówiąc o przyszłości polskiego systemu ochrony zdrowia, chciałabym zapytać o jakość. Czy jesteśmy już na etapie przechodzenia od rozliczania liczby świadczeń do modelu, który w większym stopniu premiuje ich jakość i efekty leczenia?
Myślę, że już jesteśmy w tym procesie. W niektórych obszarach i dziedzinach terapeutycznych od kilku lat wdrażamy rozwiązania zorientowane na pomiar i ocenę jakości. Mieliśmy wskaźniki korygujące w chirurgii onkologicznej, endoprotezoplastyce i szeroko rozumianej ortopedii. Takie wskaźniki stosował płatnik publiczny również w leczeniu zaćmy. Mamy także program KOS-BAR, który jest najbardziej rozwiniętym programem, w którym płatnik publiczny płaci nie tylko za udzielenie kompleksowej i skoordynowanej opieki, ale przede wszystkim stara się premiować placówki medyczne za osiągnięcie zakładanych i oczekiwanych wyników terapeutycznych, takich jak ustąpienie określonych schorzeń przewlekłych, które rozwinęły się wraz z otyłością.
Cała reforma opieki onkologicznej jest oparta na koncepcji dążenia do tego, aby jakość materializowała się w lepszej strukturze organizacyjnej. Mamy podmioty świadczące opiekę na poziomie SOLO I, SOLO II i SOLO III. Istotna jest również kompleksowość i koordynacja opieki. Stąd bardzo duży nacisk na to, aby pacjent w kluczowych elementach procesu terapeutycznego był prowadzony przez ośrodki dysponujące odpowiednimi zasobami i umiejętnościami. Wreszcie bardzo silny akcent kładziemy na ocenę efektu klinicznego, zarówno krótkookresowego, jak i efektów odległych. Jesteśmy zatem w tym procesie. To, czego nam dzisiaj brakuje i co może generować pewien niedosyt, to dynamika oraz skala upowszechniania tych rozwiązań i tego modelu w całym systemie opieki zdrowotnej.
Płatnik publiczny opublikował projekty zarządzeń, w których zaprezentował listę wskaźników mających stać się podstawą zmiany modelu rozliczania świadczeń ze świadczeniodawcami. Wskaźniki te wywołują bardzo żywą dyskusję i wiele emocji. Myślę, że taka dyskusja jest w systemie bardzo potrzebna. Dobrze funkcjonujące systemy zarządzania jakością powinny mieć bowiem charakter systemów uzgodnionych. Musi istnieć jasność co do interpretacji danego wskaźnika. Powinniśmy również wiedzieć, czy osoby i podmioty, których ta ocena będzie dotyczyła, rozumieją istotę danego narzędzia, potrafią się nim posługiwać i wierzą w jego obiektywność.
W systemach europejskich, w których wdrażano rozwiązania z zakresu zarządzania jakością, najczęściej stosowano tak zwane okresy przejściowe. Był to czas, w którym zbierano i publikowano dane oraz tłumaczono, jak należy je interpretować i co z nich wynika. Dopiero po fazie pilotażu, będącej swego rodzaju fazą edukacyjną, realnie wprowadzano wskaźniki jako element korekty systemu finansowania. Mam nadzieję, że również my sięgniemy po rozwiązania, które będą budowały kulturę jakości, a nie system represji za brak jakości. To, na jakie elementy położymy nacisk, będzie bowiem wpływało na sposób, w jaki uczestnicy systemu ustosunkują się do naszych oczekiwań. Naszym celem powinno być to, aby jakość nie była przykrym obowiązkiem wynikającym wyłącznie z reguł i zobowiązań prawnych, ale aby była zakorzeniona w potrzebie, etosie i etyce pracy oraz ambicjach tych, którzy dzisiaj opiekują się polskimi pacjentami.
Więcej materiałów z konferencji po kliknięciu w poniższy baner.
