Eksperci: Bezpiecznej alternatywy dla papierosów nie ma. Nikotyna uzależnia zawsze
123 RF
– Palenie papierosów odpowiada za 85-90 proc. zachorowań na raka płuca, a dym tytoniowy negatywnie wpływa na cały organizm. 19 listopada obchodzimy Światowy Dzień Rzucania Palenia. Jednym z najpoważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego jest także popularność nowych produktów nikotynowych wśród młodzieży. Według badań po e-papierosy może sięgać 50 proc. 17 i 18 latków – ostrzega Ministerstwo Zdrowia.
Choroby wywoływane przez palenie tytoniu nie ograniczają się do układu oddechowego. Lista możliwych konsekwencji obejmuje m.in. zawały serca, udary, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, cukrzycę, problemy z płodnością oraz kilkanaście rodzajów nowotworów.
– Nie ma narządu, któremu dym tytoniowy nie szkodzi. Palenie to nie tylko rak płuca. Tytoń zabija ok. połowę osób, które go używają i nie rzucą palenia – podkreśla dr hab. Łukasz Balwicki, konsultant krajowy w dziedzinie zdrowia publicznego, kierownik Zakładu Zdrowia Publicznego i Medycyny Społecznej w Gdańskim Uniwersytecie Medycznym oraz Uniwersyteckiej Poradni Antynikotynowej.
Problem ma także wymiar społeczny i ekonomiczny. Palenie generuje koszty leczenia i utraconej produktywności, a częstsze używanie tytoniu przez osoby w trudniejszej sytuacji społeczno-ekonomicznej przyczynia się do pogłębiania nierówności w zdrowiu.
Dym tytoniowy zagraża nie tylko osobie palącej. Narażeni są także domownicy i inne osoby przebywające w jej otoczeniu, a szczególnie dzieci. Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że nie istnieje bezpieczny poziom narażenia na dym tytoniowy.
Uzależnienie można i należy leczyć
Nikotyna silnie oddziałuje na układ nerwowy. Po jej odstawieniu pojawiają się konkretne objawy, a dodatkowym wyzwaniem w rzucaniu palenia są utrwalone zachowania: papieros wypalany przy kawie, w przerwie w pracy, po posiłku lub w sytuacji stresowej.
– Gdy poziom nikotyny spada, pojawiają się nieprzyjemne objawy: głód nikotynowy, drażliwość, lęk czy trudności z koncentracją. Kolejna dawka przynosi ulgę, bo likwiduje te objawy. Palenie lub wapowanie utrwala się więc w pamięci jako sposób na poprawę samopoczucia – wyjaśnia dr hab. Barbara Bętkowska-Korpała, konsultant krajowa w dziedzinie psychoterapii uzależnień i kierownik Zakładu Psychologii Lekarskiej Katedry Psychiatrii oraz kierownik Zakładu Psychologii Klinicznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie.
Dlatego rzucenie palenia często nie jest jednorazowym wydarzeniem, lecz procesem. Wymaga rozpoznania własnych nawyków, przygotowania się na objawy odstawienia i wybrania metody odpowiadającej stopniowi uzależnienia oraz stanowi zdrowia.
– Kilka prób przed ostatecznym rzuceniem palenia to norma, a nie porażka. Nie trzeba się poddawać. Z mojej pracy z pacjentami wiem, że profesjonalne wsparcie połączone z farmakoterapią wyraźnie zwiększa szanse na sukces – tłumaczy Łukasz Balwicki. A Barbara Bętkowska-Korpała dodaje: – Zamiast traktować nawrót jako brak silnej woli, należy się zastanowić jak pomóc osobie, która chce wyjść z uzależnienia. Ponowne sięgnięcie po używkę nie jest dowodem słabości a naturalną częścią procesu.
Wsparcie behawioralne pomaga rozpoznać sytuacje wywołujące chęć zapalenia, zmienić codzienne rytuały i przygotować sposoby radzenia sobie z głodem nikotynowym. Farmakoterapia może natomiast ograniczyć nasilenie objawów odstawienia. Sposób leczenia warto ustalić z lekarzem, farmaceutą lub specjalistą zajmującym się leczeniem uzależnienia od nikotyny.
– Jednym z filarów skutecznej profilaktyki nowotworów jest dostęp do profesjonalnego leczenia uzależnienia od nikotyny. Zgodnie z rekomendacjami WHO połączenie wsparcia behawioralnego z odpowiednio dobraną farmakoterapią znacząco zwiększa szanse na trwałe zaprzestanie palenia – wyjaśnia dr hab. Paweł Koczkodaj, kierownik Pracowni Prewencji Pierwotnej i Polityki Zdrowotnej w Zakładzie Epidemiologii i Prewencji Pierwotnej Nowotworów Narodowego Instytutu Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowego Instytutu Badawczego.
Korzyści zaczynają się szybciej niż mogłoby się wydawać
Organizm zaczyna reagować już po odstawieniu ostatniego papierosa. Po około 20 minutach tętno i ciśnienie zaczynają wracać do normy, po 48 godzinach poprawiają się węch i smak, a po roku ryzyko choroby wieńcowej spada o połowę w porównaniu z osobą, która nadal pali. Znaczenie ma każdy rok bez palenia. Im wcześniej dochodzi do zerwania z nałogiem, tym większe są korzyści, ale decyzję warto podjąć niezależnie od wieku i czasu trwania uzależnienia.
– Rzucenie palenia przynosi korzyści zdrowotne niezależnie od wieku i czasu trwania uzależnienia. Każdy dzień bez papierosa to krok ku dłuższemu i zdrowszemu życiu – przypomina Paweł Koczkodaj.
Nowe produkty także prowadzą do uzależnienia
Rynek nikotynowy szybko się zmienia. Obok tradycyjnych papierosów powszechnie dostępne stały się e-papierosy, podgrzewane wyroby tytoniowe i saszetki nikotynowe. Różnią się sposobem używania, ale łączy je możliwość dostarczania nikotyny, czyli substancji o silnym potencjale uzależniającym. Pełnych skutków wieloletniego używania części nowych produktów jeszcze nie znamy, ponieważ znajdują się na rynku znacznie krócej niż tradycyjne papierosy. Nie oznacza to jednak, że można je uznać za bezpieczne.
– Mniej szkodliwe nie znaczy bezpieczne. Nie znamy jeszcze skutków wieloletniego używania części tych produktów, bo są na rynku zbyt krótko. Tak samo było kiedyś z papierosami. Przemysł przedstawia je jako „redukcję szkód”, ale w praktyce poszerzają one rynek nikotyny – zaznacza Łukasz Balwicki i zwraca uwagę, że wzrostowi popularności nowych produktów w Polsce nie towarzyszy porównywalny spadek palenia tradycyjnych papierosów. Część użytkowników nie rezygnuje z papierosów, lecz zaczyna równolegle korzystać z różnych produktów nikotynowych.
Nie należy zatem traktować produktów konsumenckich zawierających nikotynę na równi z metodami leczenia uzależnienia, których skuteczność i bezpieczeństwo są oceniane w badaniach.
– Dla osoby, która chce przestać palić, najskuteczniejszą i najlepiej przebadaną drogą są sprawdzone metody leczenia uzależnienia, a nie przejście na inny produkt z nikotyną – podkreśla Łukasz Balwicki.
Młodzi ludzie są szczególnie narażeni
Jak wynika z najnowszego raportu Biura Regionalnego WHO dla Europy z 2026 roku, pt. „Trends in prevalence of tobacco use in the WHO European Region”, pomimo znaczącego postępu w ograniczaniu konsumpcji tytoniu w Polsce, w 2024 roku po wyroby tytoniowe sięgało w naszym kraju blisko 6,9 mln osób. Szczególny niepokój budzi również popularność nowych produktów nikotynowych wśród młodzieży. W 2022 roku aż 22,3 proc. polskich nastolatków w wieku 13-15 lat używało papierosów elektronicznych.
– Zapobieganie uzależnieniu od nikotyny wśród młodzieży jest obecnie szczególnie trudne ze względu na popularność nowoczesnych wyrobów, takich jak e-papierosy, podgrzewacze tytoniu czy woreczki nikotynowe. Błędne przekonanie, że wapowanie to „tylko nieszkodliwa para”, w połączeniu z atrakcyjnymi słodkimi i owocowymi smakami, drastycznie obniża próg postrzeganego ryzyka – zwraca uwagę Barbara Bętkowska-Korpała.
Popularność nowych produktów nikotynowych wśród młodzieży jest jednym z najpoważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego. Według wyników polskiej edycji badania ESPAD z 2024 r. e-papierosów, w ciągu 30 dni poprzedzających badanie, używało 37,2 proc. uczniów w wieku 15–16 lat oraz 50,7 proc. uczniów w wieku 17–18 lat.
Wyniki badań pokazują skalę używania, ale nie wyjaśniają wszystkich powodów, dla których młodzi ludzie sięgają po nikotynę. Więcej informacji o ich motywacjach przynosi badanie NIKO, przeprowadzone w 2024 r. na zlecenie Agencji Badań Medycznych. W rozmowach z młodzieżą i młodymi dorosłymi pojawiały się m.in. presja rówieśnicza, potrzeba przynależności do grupy i stres. Badani nie zawsze byli też świadomi ryzyka związanego z nowymi produktami.
– Mózg rozwija się mniej więcej do 25. roku życia, a nikotyna wpływa na ten rozwój. Im wcześniej ktoś zaczyna, tym szybciej się uzależnia i tym trudniej mu przestać. Owocowe smaki, kolorowe urządzenia i łatwość używania jednorazowych e-papierosów nie są przypadkiem. To przemyślana strategia pozyskiwania nowych użytkowników – mówi Łukasz Balwicki.
Edukacja musi iść w parze z regulacjami
Dzieci i młodzież powinny umieć rozpoznawać przekaz marketingowy, który przedstawia produkty nikotynowe jako modne, nieszkodliwe lub pomagające radzić sobie ze stresem. Ważną rolę mają również rodzice i nauczyciele, którzy pozyskując wiedzę o tym, jak wyglądają nowe produkty, jak są używane i jakie sygnały mogą wskazywać na rozwijające się uzależnienie, mogą odpowiednio reagować. Jak wyjaśnia Łukasz Balwicki: – Sama edukacja nie wystarczy, kiedy przemysł wydaje ogromne pieniądze na to, żeby produkt był atrakcyjny i wszędzie dostępny. Potrzebujemy regulacji całego rynku nikotynowego, a nie gaszenia pożarów po jednym produkcie. Najlepsze efekty daje połączenie tych działań z edukacją młodych ludzi, rodziców i nauczycieli.
Temu ma służyć przygotowany przez Ministerstwo Zdrowia rządowy projekt zmiany ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych. Celem proponowanych rozwiązań jest ograniczenie dostępności i atrakcyjności produktów nikotynowych, szczególnie dla dzieci, młodzieży oraz osób, które wcześniej nie używały nikotyny.
Rak płuca często długo nie daje wyraźnych objawów
Palenie papierosów odpowiada za 85–90 proc. zachorowań na raka płuca. Obecnie rak płuc jest najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów złośliwych (Krajowy Rejestr Nowotworów 2024). Prognozy epidemiologiczne wskazują, że do 2029 r. liczba nowych zachorowań może przekroczyć 32,5 tys. rocznie.
Od października 2026 r. działa bezpłatny Program profilaktyki raka płuca. Jego podstawowym badaniem jest niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej.
– Rzucenie palenia to jedna z najlepszych decyzji, jakie możemy podjąć dla swojego zdrowia. Zmniejszamy w ten sposób ryzyko raka płuca i wielu innych chorób. Jednocześnie warto się badać. Bezpłatna niskodawkowa tomografia komputerowa pozwala wykryć zmiany w płucach, zanim pojawią się wyraźne objawy. Mam nadzieję, że dostęp do takich badań będzie też impulsem do zerwania z nałogiem – mówi minister zdrowia Jolanta Sobierańska-Grenda.
Choroba może przez długi czas nie powodować charakterystycznych dolegliwości. Gdy pojawiają się wyraźne objawy, nowotwór bywa już zaawansowany. Dlatego osoby szczególnie narażone powinny korzystać z badań pozwalających wykryć zmiany, zanim rozwiną się objawy.
Z programu mogą skorzystać m.in.:
- osoby w wieku 55–74 lata, które mają historię palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat i nadal palą albo przestały palić nie wcześniej niż 15 lat temu
- osoby w wieku 50–54 lata spełniające kryteria dotyczące palenia, u których występuje dodatkowy czynnik ryzyka, np. POChP, rak płuca u krewnego pierwszego stopnia, ekspozycja na radon lub określone narażenie zawodowe.
Chcesz rzucić. Skorzystaj z bezpłatnej pomocy
Osoby, które mierzą się z nałogiem i chcą z nim się rozstać raz na zawsze moga skorzystać z pomocy Ogólnopolskiej Telefonicznej Poradni Pomocy Palącym (tel. 801 108 108; 22 211 80 15).
Poradnia działa przy Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowym Instytucie Badawczym. Z bezpłatnej pomocy mogą korzystać osoby palące tradycyjne papierosy oraz używające innych produktów tytoniowych i nikotynowych. Specjaliści pomagają przygotować plan rzucenia, wspierają w trakcie procesu i wskazują możliwe metody postępowania.
Przeczytaj także: „E-papierosy z nikotyną a funkcja śródbłonka naczyniowego i wydolność krążeniowo-oddechowa u młodych”, „Wapowanie to większe ryzyko niewyraźnego widzenia i bólu oczu”, „E-papierosy z nikotyną a funkcja śródbłonka naczyniowego i wydolność krążeniowo-oddechowa u młodych”, „Śmiertelnie groźne e-papierosy ”

