Dołącz do nas w mediach społecznościowych:
Udostępnij
Autor: Szczepan Cofta

Quo vadis, medycyno snu w Polsce?

123RF

Medycyna snu jako dziedzina zajmuje istotne miejsce wśród innych specjalności. Spojrzenie na nią ulega ewolucji, której będziemy doświadczać w najbliższych latach. Pacjent, który śpi, także jest naszym pacjentem.

  • Diagnostyka zaburzeń snu przechodzi transformację – kosztowna, całonocna polisomnografia w laboratoriach szpitalnych jest coraz częściej zastępowana badaniami domowymi
  • Złotym standardem w leczeniu umiarkowanego i ciężkiego obturacyjnego bezdechu sennego pozostają aparaty, jednak medycyna wdraża nowoczesne alternatywy, w tym leki redukujące masę ciała oraz implanty stymulujące nerw podjęzykowy
  • W „Menedżerze Zdrowia” publikujemy tekst Szczepana Cofty, prezesa Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem

W dobie ciągłego pośpiechu i kultu produktywności sen często schodzi na dalszy plan. Dla wielu osób to tylko przerwa między kolejnymi dniami – rzeczywistość, którą można skrócić, przesunąć lub nadrobić w weekend. Tymczasem współczesna nauka coraz wyraźniej pokazuje, że sen nie jest luksusem ani stratą czasu, lecz fundamentem zdrowego życia – zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Sen przez wiele stuleci owiany był tajemnicą. Dopiero ostatnie dekady przyniosły przełom w zrozumieniu jego znaczenia. Okazuje się, że kiedy śpimy, nasz mózg i ciało wcale nie odpoczywają w bierny sposób. Przeciwnie – zachodzą w nich skomplikowane procesy naprawcze, regeneracyjne i porządkujące, które są absolutnie niezbędne do prawidłowego funkcjonowania w ciągu dnia.

Dobry sen warunkiem dobrostanu

W trakcie snu organizm intensywnie się regeneruje. To wtedy odbudowują się komórki, wzmacnia się układ odpornościowy, a serce może zwolnić tempo, obniżając ciśnienie krwi. Jednocześnie regulowany jest poziom hormonów, m.in. tych odpowiedzialnych za apetyt. Nieprzespane noce prowadzą do ich rozregulowania, co może skutkować wzmożonym łaknieniem, przyrostem masy ciała i wyższym ryzykiem cukrzycy typu 2. Długotrwały niedobór snu podnosi też ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, nadciśnienia i osłabienia odporności.

Sen to także czas wytężonej pracy dla naszego mózgu. To właśnie wtedy następuje konsolidacja pamięci – nowo zdobyte informacje są porządkowane i zapisywane w pamięci długotrwałej. Brak snu negatywnie wpływa na koncentrację, zdolność logicznego myślenia, a także kreatywność i umiejętność rozwiązywania problemów.

Współczesna medycyna coraz częściej postrzega sen jako jeden z fundamentalnych filarów zdrowego stylu życia, obok zbilansowanej diety, regularnej aktywności fizycznej oraz unikania substancji szkodliwych. Rosnąca świadomość znaczenia snu stanowi istotny krok w kierunku realnej poprawy jakości życia. Niezależnie od wieku, stylu życia czy wykonywanych obowiązków sen odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu dobrostanu fizycznego i psychicznego. Wśród patologii snu na czoło wysuwa się problem bezsenności oraz zaburzeń oddychania w czasie snu, choć nie można zapominać o wielu innych schorzeniach, chociażby o narkolepsji.

Wyzwania medycyny snu

Medycyna snu (somnologia), w wielu krajach stanowiąca odrębną specjalność medyczną, przechodzi obecnie głęboką transformację. Przenosi się z tradycyjnych laboratoriów szpitalnych w stronę cyfryzacji, personalizacji oraz farmakologii nowej generacji. Najważniejsze zmiany obejmują rewolucję w diagnostyce domowej, integrację sztucznej inteligencji, nowoczesne terapie bezdechu i narkolepsji oraz nowe podejście do opieki nad pacjentem.

Przeniesienie części diagnostyki do domu pacjenta

Tradycyjna, kosztowna i mało komfortowa całonocna polisomnografia w szpitalnym laboratorium jest coraz częściej zastępowana przez badania domowe (Home Sleep Apnea Testing – HSAT). Bywają one wykorzystywane jeszcze z pewnymi zastrzeżeniami, są jednak stosowane w przypadku braku wątpliwości medycznych. Trend dotyczący ich używania jest nieodwracalny. W najnowszych rozwiązaniach wykorzystuje się także miniaturowe, bezprzewodowe czujniki i douszne systemy EEG. Narzędzia te są integrowane z oficjalnymi platformami medycznymi, co pozwala lekarzom na analizowanie długofalowych trendów biofizycznych pacjenta.

Algorytmy sztucznej inteligencji i Big Data

Sztuczna inteligencja zrewolucjonizowała analizę gigantycznych baz danych dotyczących snu. Algorytmy potrafią błyskawicznie przetwarzać wielogodzinne zapisy fal mózgowych, oddechu i pracy serca, co skraca czas opisywania badań przez lekarzy. W przyszłości możliwe stanie się wczesne wykrywanie zagrożeń: sztuczna inteligencja będzie potrafiła powiązać subtelne anomalie w strukturze snu z ryzykiem wystąpienia depresji, chorób neurodegeneracyjnych (na przykład choroby Alzheimera) czy schorzeń sercowo-naczyniowych na lata przed wystąpieniem pełnych objawów.

Rewolucja w leczeniu obturacyjnego bezdechu sennego

Aparaty CPAP (maski z dodatnim ciśnieniem powietrza) nadal są złotym standardem w umiarkowanym i ciężkim bezdechu, ale medycyna odchodzi od zmuszania pacjentów do korzystania wyłącznie z nich, oferując alternatywy.

Przełomowe są wyniki badań nad lekami będącymi analogami GLP-1, które wykazały, że redukując masę ciała i wpływając na receptory metaboliczne, drastycznie zmniejszają nasilenie bezdechu. Do trzeciej fazy badań klinicznych weszły preparaty doustne (np. lek AD109), które zapobiegają wiotczeniu mięśni gardła i zapadaniu się dróg oddechowych podczas snu. Ponadto wybranym pacjentom można wszczepiać implanty stymulujące nerw podjęzykowy, które aktywnie utrzymują drożność dróg oddechowych.

Medycyna integracyjna i podejście interdyscyplinarne

Medycyna snu przestała być wyizolowaną specjalizacją. Coraz mocniej łączy się z medycyną stylu życia i otyłości, a kompleksowe programy redukcji masy ciała stanowią teraz integralną część leczenia zaburzeń oddechowych. Współdziała też z psychiatrią i psychologią: zamiast nadużywania klasycznych leków nasennych (uzależniających benzodiazepin), standardem pierwszego rzutu w leczeniu przewlekłej bezsenności stała się terapia poznawczo-behawioralna (CBT-I).

W leczeniu ciężkich zaburzeń neurobiologicznych pojawia się też farmakologia nowej generacji oparta na agonistach receptora oreksyny. Leki te modyfikują bezpośrednio biologiczną przyczynę narkolepsji (brak oreksyny regulującej czuwanie), działając jako regulator stabilnego stanu czuwania w dzień, bez wywoływania typowych skutków ubocznych tradycyjnych stymulantów.

Polskie działania integrujące w zakresie snu

W kontekście naszego kraju istotne są działania inicjujące i integrujące prowadzone przez Polskie Towarzystwo Badań nad Snem (PTBS), które zostało założone w 1992 r. w Bydgoszczy z inicjatywy i staraniem prof. Juliusza Narębskiego oraz jego współpracowników. Od niemal 35 lat organizacja skupia badaczy różnych dziedzin – przede wszystkim psychiatrów, neurologów, pulmonologów, kardiologów, laryngologów, stomatologów, a także fizjologów, neurofizjologów, psychologów oraz przedstawicieli innych nauk i specjalności zainteresowanych interdyscyplinarnym podejściem do medycyny snu. Grono to mobilizuje środowisko do rozwoju polskiej myśli naukowej, a także do tworzenia i nadzorowania standardów diagnostyki oraz leczenia zaburzeń snu w Polsce. PTBS reprezentuje też polskie środowisko naukowe w strukturach międzynarodowych, między innymi w Europejskim Towarzystwie Badań nad Snem (ESRS – European Sleep Research Society).

W diagnostyce i leczeniu zaburzeń oddychania podczas snu znaczącą rolę odgrywa środowisko pulmonologiczne. Wraz z konsultant krajową w tej dziedzinie, dr n. med. Małgorzatą Czajkowską-Malinowską, środowisko podejmuje z agendami wyceniającymi procedury medyczne oraz z płatnikiem próby właściwego i optymalnego ukształtowania finansowania tej dziedziny. Jest to istotna powinność dla zapewnienia odpowiednich standardów opieki. Niezbędne jest również utorowanie drogi dla optymalizacji diagnostyki zaburzeń oddychania w czasie snu u części pacjentów w warunkach ambulatoryjnych.

Odrębną kwestią do rozstrzygnięcia pozostaje to, w jakim stopniu powinna powstać odrębna specjalizacja – jak to się dzieje w niektórych krajach – czy też raczej umiejętność stanowiąca uzupełnienie tradycyjnych specjalności zainteresowanych patologią snu.

W Polsce funkcjonuje już ponad sto laboratoriów i ośrodków zajmujących się diagnostyką zaburzeń snu. Ich sieć wymaga jednak ewolucji i weryfikacji pod kątem spełniania surowych wymagań jakościowych, co stanowi istotne wyzwanie na najbliższe lata. Przyszłością, obok decentralizacji diagnostyki, jest tworzenie kompleksowych centrów diagnostyki i leczenia zaburzeń snu.

Europejska nagroda za badania nad snem dla polskiego badacza

Zarząd Europejskiego Towarzystwa Badań nad Snem (ESRS – European Sleep Research Society) przyznał za 2025 rok specjalną nagrodę dr. n. med. Wojciechowi Jernajczykowi – byłemu prezesowi Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem i pracownikowi Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie – w uznaniu jego wkładu w rozwój badań nad snem oraz medycyny snu w Europie. Nazwisko doktora stało się w Polsce synonimem nowoczesnego podejścia do tych zagadnień. Jego wieloletnie poświęcenie, rygor naukowy i pasja rzuciły światło na zawiłe mechanizmy snu, ujawniając jego głęboki wpływ na ludzkie zdrowie, funkcje poznawcze i ogólne samopoczucie.

Trwająca od 55 lat praca naukowa dr. Jernajczyka rozpoczęła się od głębokiej ciekawości podstawowych mechanizmów rządzących tym procesem biologicznym. Na początku kariery wykazał się on wyjątkowym zrozumieniem współpracy interdyscyplinarnej, łącząc metodologie z zakresu neuronauki, fizjologii, psychologii i inżynierii. Jednym z najbardziej istotnych elementów jego wkładu jest pionierska praca nad neurofizjologicznymi podstawami zaburzeń snu oraz badaniami nad aktywnością REM u pacjentów z depresją. Co ważne, naukowiec konsekwentnie przekładał wyniki swoich badań na praktykę kliniczną, bezpośrednio wpływając na obowiązujące wytyczne w leczeniu zaburzeń snu.

Pacjent śpiący także pozostaje naszym pacjentem. Należy zachować czujność w obliczu zaburzeń oddychania podczas snu, a także szerokiej gamy innych schorzeń z bezsennością na czele. Dolegliwości te stanowią istotne wyzwanie dla systemu opieki zdrowotnej. W najbliższych latach doświadczymy głębokiej ewolucji medycyny snu, dlatego z oczekiwaniem i nadzieją powinniśmy przyglądać się nowym rozwiązaniom.

Jakość naszego życia zależy od jakości snu, a jego higiena jest równie ważna jak aktywność fizyczna oraz właściwe odżywianie. Powinniśmy się o nią troszczyć zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym.

Artykuł Szczepana Cofty, dr. hab. n. med., wiceprezesa Polskiej Unii Szpitali Klinicznych, naczelnego lekarza Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego, kierownika Kliniki Pulmonologii, Alergologii i Onkologii Pulmonologicznej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, prezesa Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem.

Przeczytaj także: „Tykający smutek”.

Menedzer Zdrowia facebook

Działy: Aktualności w Menedżer Zdrowia Tylko w „Menedżerze Zdrowia” Aktualności
Tagi: Szczepan Cofta medycyna snu sen somnologia bezsenność obturacyjny bezdech senny OBS badania snu polisomnografia Polskie Towarzystwo Badań nad Snem PTBS Juliusz Narębski Małgorzata Czajkowska-Malinowska Wojciech Jernajczyk