Czy dieta roślinna zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów?

Pierwsze badania na temat zależności między dietą wegetariańską i wegańską a ryzykiem zachorowania na raka pojawiły się w drugiej połowie lat 60. XX wieku i dotyczyły przede wszystkim raka jelita grubego. Jednak ich wyniki nie przyniosły przekonujących dowodów, które potwierdzałyby lub podważały ochronne działanie tych diet. Zdaniem naukowców mogło to wynikać z tego, że badania były prowadzone na zbyt małych grupach osób.

Czy weganie i wegetarianie mają mniejsze ryzyko zachorowania?

Aby dostarczyć nowych dowodów na związek między dietą wegetariańską i wegańską a ryzykiem zachorowania na raka, naukowcy z University of Oxford (Wielka Brytania) i z National Cancer Institute (Bethesda, Maryland, USA) powołali Konsorcjum ds. Ryzyka Raka u Wegetarian.

Gromadzi ono dane z badań prospektywnych z udziałem dużej liczby osób oraz dużego odsetka uczestników stosujących diety wegetariańskie. Jest to jak dotąd największe studium dotyczące zależności między dietą wegetariańską i wegańską a ryzykiem różnych nowotworów złośliwych.

Analiza, której wyniki zamieściło czasopismo „Nature”, dotyczyła danych zebranych w dziewięciu długofalowych badaniach dotyczących zależności między rodzajem diety a ryzykiem różnych nowotworów, w tym m.in. Million Woman Study. Łącznie objęto nią ok. 1,8 mln kobiet i mężczyzn, w tym ponad 1,6 mln osób jedzących mięso (czerwone i/lub przetworzone), ponad 57 tys. osób, które z mięs jedzą tylko drób, prawie 43 tys. osób, które jedzą ryby (ale nie mięso innych zwierząt), ponad 63 tys. wegetarian (niejedzących mięsa i ryb, ale jedzących nabiał) oraz niemal 9 tys. wegan (którzy nie jedzą produktów pochodzenia zwierzęcego). Badane osoby pochodziły z Wielkiej Brytanii, USA, Indii i Tajwanu.

Stan ich zdrowia śledzono średnio przez 16 lat. W tym czasie odnotowano tysiące zachorowań na różne nowotwory – między innymi na raka jamy ustnej i gardła, przełyku, raka żołądka, jelita grubego, wątroby, trzustki, płuca, raka piersi, raka endometrium (rak błony śluzowej macicy), raka jajnika, prostaty, nerki, pęcherza moczowego oraz na nowotwory układu krwiotwórczego, jak chłoniak nieziarniczy, szpiczak i białaczka.

W analizie uwzględniono istotne czynniki, mogące mieć wpływ na zwiększone ryzyko wystąpienia choroby nowotworowej, w tym czynniki ryzyka typowe dla poszczególnych nowotworów złośliwych. Były to m.in.: palenie papierosów i stosowanie innych produktów z nikotyną, spożywanie alkoholu, aktywność fizyczna, wskaźnik masy ciała (BMI), występowanie cukrzycy, w przypadku kobiet dzietność i stosowanie terapii hormonalnej, wiek, w którym wystąpiła pierwsza i ostatnia miesiączka, przynależność do grupy etnicznej.

Dlaczego weganie mają wyższe ryzyko raka jelita grubego i raka przełyku?

W porównaniu z osobami jedzącymi mięso ci, którzy z mięs spożywali wyłącznie drób, mieli niższe o 7 proc. ryzyko raka prostaty. Osoby niejedzące mięsa, ale konsumujące ryby (peskatarianie), miały o 15 proc. niższe ryzyko raka jelita grubego, o 7 proc. niższe ryzyko raka piersi i o 27 proc. niższe ryzyko raka nerki. Z kolei wegetarianie mieli o 21 proc. niższe ryzyko raka trzustki, o 9 proc. niższe ryzyko raka piersi, o 12 proc. niższe ryzyko raka prostaty, o 28 proc. niższe ryzyko raka nerki i o 31 proc. niższe ryzyko szpiczaka. Jednocześnie stwierdzono u nich wyższe o 93 proc. ryzyko raka płaskonabłonkowego przełyku. Co zaskakujące, weganie mieli o 40 proc. wyższe ryzyko raka jelita grubego.

Najsilniejszą statystycznie zależność stwierdzono w przypadku wyższego o 93 proc. ryzyka raka płaskonabłonkowego przełyku oraz niższego o 28 proc. ryzyka raka nerki u wegetarian.

Jak wyjaśnili badacze, w przypadku raka piersi uwzględnienie wskaźnika masy ciała w analizie łagodziło zależność między dietą wegetariańską i dietą uwzględniającą ryby. Jest to zgodne z wcześniejszymi wynikami badań, które wskazują, że – poza alkoholem – składniki diety mają raczej mały wpływ na ryzyko raka piersi.

W przypadku raka prostaty oraz raka trzustki zależności miedzy dietą a ryzykiem tych nowotworów malały do zera, gdy analizę ograniczono wyłącznie do osób niepalących.

Odnosząc się do niższego ryzyka raka nerki u wegetarian i peskatarian, autorzy pracy tłumaczą, że wysokie spożycie białka zwierzęcego może mieć negatywny wpływ na nerki. Ponadto już we wcześniejszych badaniach obserwowano niższe stężenie biomarkera związanego z ryzykiem raka tego narządu u osób stosujących jedną i drugą dietę.

Naukowcy podkreślają też, że wyższe ryzyko raka jelita grubego zaobserwowane u wegan stwierdzono na podstawie małej liczby przypadków tego raka (zaledwie 93 wśród wegan w siedmiu badaniach, przy czym w pięciu z nich przypadków tych było mniej niż 10). Dlatego wynik ten należy interpretować ostrożnie.

Nie jest on zgodny (podobnie jak brak spadku ryzyka raka jelita grubego u wegetarian) z przewidywaniami czynionymi na postawie aktualnej wiedzy naukowej, podkreślają autorzy pracy.

Kancerogenny wpływ spożycia mięsa

Według Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem, Światowego Funduszu Badań nad Rakiem (WCRF) oraz Amerykańskiego Instytutu Badań nad Rakiem (AICR) ryzyko zachorowania na raka jelita grubego wzrasta wraz ze wzrostem spożycia przetworzonego mięsa, a prawdopodobnie także nieprzetworzonego czerwonego mięsa.

Ponadto we wszystkich uwzględnionych w analizie badaniach weganie mieli najniższe spożycie alkoholu, który jest przyczyną raka jelita grubego i najwyższe spożycie produktów pełnoziarnistych oraz błonnika pokarmowego, które zostały powiązane z niższym ryzykiem tego raka.

Dlatego badacze spekulują, że być może inne aspekty diety wegańskiej w tych populacjach mogą przyczyniać się do zaobserwowanego wyższego ryzyka.

Niedobory składników odżywczych w dietach roślinnych

Ponieważ weganie nie spożywają w ogóle produktów mlecznych, to we wszystkich badanych populacjach mieli najniższe zgłoszone spożycie wapnia (nie uwzględniając suplementów diety). A jest to składnik, który może chronić przed rakiem jelita grubego. Stąd wyższe ryzyko raka jelita grubego u wegan może wynikać z ich niskiego średniego spożycia wapnia, podkreślają autorzy pracy.

Wegetarianie i weganie zazwyczaj mają też niższe – niż osoby jedzące mięso – spożycie takich składników odżywczych, jak białko, witamina B₁₂ oraz witamina D, dlatego mogą być bardziej narażeni na niedobory. W grupie wegetarian odnotowano też niewystarczające spożycie (nie uwzględniając suplementów) żelaza i selenu o odpowiedniej biodostępności oraz u wegan witaminy A, ryboflawiny, cynku i jodu. Te dwie grupy mają też niskie lub zerowe spożycie długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3.

Jak oceniają naukowcy, zaobserwowane w analizie wyższe ryzyko raka płaskonabłonkowego przełyku u wegetarian oraz raka jelita grubego u wegan może wynikać z częstszego występowania niedostatecznego spożycia niektórych składników odżywczych w tych grupach.

Ich zdaniem dalsze badania mogłyby wyjaśnić wpływ diety na ryzyko wystąpienia tych nowotworów i potencjalnie umożliwić ograniczenie nadmiernego ryzyka poprzez lepsze wybory żywieniowe, w połączeniu ze wzbogacaniem żywności i/lub suplementami diety.

Badacze podkreślają zarazem, że należy ostrożnie podchodzić do tych ogólnych wyników, ponieważ diety i spożycie składników odżywczych zarówno wegetarian, jak i osób niebędących wegetarianami mogą się znacznie różnić w obrębie populacji i między nimi. 

Przeczytaj także: „Osoby z diagnozą onkologiczną powinny unikać żywności ultraprzetworzonej”, „Mikrobiom i dieta zachodnia – poznano mechanizm zwiększający rozwój raka jelita grubego” i „Leczenie żywieniowe jako część terapii przeciwnowotworowej”.