Czy system na pewno widzi choroby płuc? ►
Szymon Czerwiński
Choroby płuc są trzecią przyczyną zgonów w Polsce – po chorobach układu krążenia oraz nowotworach – i wymagają takiego samego planu opieki jak kardiologia i onkologia. W maju 2025 r. Światowa Organizacja Zdrowia uchwaliła rezolucję o zintegrowanym zdrowiu płuc jako globalnym priorytecie. Jej założeniem jest m.in. obniżenie przedwczesnej śmiertelności z powodu chorób płuc o 30 proc.
W sesji „Innowacyjne terapie i organizacja systemu w walce z chorobami płuc” uczestniczyli:
- dr n. med. Małgorzata Czajkowska-Malinowska – konsultant krajowa w dziedzinie chorób płuc, członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc,
- prof. dr hab. n. med. Piotr Dąbrowiecki – przewodniczący Polskiej Federacji Stowarzyszeń Chorych na Astmę, Alergie i POChP,
- prof. dr hab. n. med. Karina Jahnz-Różyk – konsultant krajowa w dziedzinie alergologii,
- Maciej Karaszewski – dyrektor Departamentu Lecznictwa w Ministerstwie Zdrowia,
- prof. dr hab. n. med. Maciej Kupczyk – członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, przedstawiciel Koalicji na rzecz Leczenia Astmy,
- prof. dr hab. n. med. Damian Tworek z Kliniki Nowotworów Klatki Piersiowej, Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie,
- prof. dr hab. n. med. Tadeusz Zielonka – wiceprzewodniczący Sekcji Chorób Obturacyjnych Płuc Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc.
Moderatorem był dr n. med. Jakub Gierczyński – ekspert systemu ochrony zdrowia.
Nagranie poniżej, pod wideo spisana sesja.
Unia Europejska apeluje o stworzenie planu dotyczącego zdrowia płuc, ponieważ choroby płuc są trzecią przyczyną zgonów w Europie. Głównym celem planu powinno być wyrównywanie szans obywateli na dostęp do diagnostyki i leczenia.
Płuca powinny zatem być jednym z priorytetów, jeśli chodzi o rozwój polskiego systemu ochrony zdrowia. Jak w tej chwili leczy się u nas astmę, obturacyjną chorobę płuc (POChP) czy nowotwory płuc? Czego nam brakuje i do czego powinniśmy dążyć? Na te pytania odpowiadał zespół ekspertów podczas kongresu Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość.
Prowadzący panel dr n. med. Jakub Gierczyński rozpoczął spotkanie od pytania o perspektywy dla polskich pacjentów w zakresie diagnostyki i dostępu do terapii astmy i POChP.
– To perspektywa z dwóch stron: pacjenta, który ma rozpoznaną chorobę, i pacjenta, który tego rozpoznania nie ma. Statystyka rozkłada się mniej więcej pół na pół. Aktualnie dane NFZ wskazują, że 2 mln 70 tys. pacjentów ma rozpoznaną chorobę, ale z badań prof. Smolińskiego wiemy, że objawy astmy w Polsce ma ponad 4 mln osób. Mają duszności, kaszlą i nie wiedzą, że u podstawy tych objawów leży obturacyjna choroba płuc – odpowiedział prof. dr hab. n. med. Piotr Dąbrowiecki, przewodniczący Polskiej Federacji Stowarzyszeń Chorych na Astmę, Alergie i POChP.
Według danych NFZ w Polsce żyje ok. 2,5 mln osób z astmą, w tym ok. 35 tys. z ciężką jej postacią. Zgodnie z zaleceniami ERS i ATS ciężką astmę określa się jako astmę wymagającą terapii wysokimi dawkami wziewnych steroidów wraz z lekami rozszerzającymi oskrzela, często z dwóch grup – LABA i LAMA.
Profesor Piotr Dąbrowiecki dzieli pacjentów z rozpoznaną astmą na dwie grupy w zależności od ciężkości objawów. Pacjenci z objawami łagodnymi lub umiarkowanymi, GINA 1–3, mają inne problemy niż pacjenci z rozpoznaniem astmy ciężkiej, GINA 4–5.
– W przypadku pierwszej grupy pacjentów mamy doskonałe leki, terapię steroidową, łączoną, „smart”, trójlekową, jednak chorzy często nie stosują się do zaleceń lekarza, szwankuje edukacja dotycząca technik inhalacji leków. To utrudnia osiągnięcie pełnej kontroli choroby. Inaczej to wygląda u chorych z cięższą postacią astmy. Stosują oni przewlekle wysokie dawki steroidów wziewnych wraz z lekami rozszerzającymi oskrzela, często korzystają też z terapii trójlekowej, ale mimo to mają zaostrzenia, co powoduje konieczność stosowania doustnych steroidów w dawkach 1000 razy większych niż w terapii wziewnej. Ponoszą olbrzymie koszty zdrowotne leczenia, ponieważ każda kuracja doustnym steroidem zwiększa ryzyko zakrzepicy, cukrzycy typu 2, osteoporozy, choroby wieńcowej lub otyłości – wyjaśnił.
– W przypadku POChP istotna jest kwestia niedorozpoznania choroby. Jeżeli nie wykonamy spirometrii u pacjenta z dusznością i kaszlem, nie rozpoznamy POChP. Istnieje problem z koordynacją działań na ścieżce szpital – ambulatoryjna opieka specjalistyczna – podstawowa opieka zdrowotna – kontynuował prof. Piotr Dąbrowiecki. – 30 proc. placówek POZ realizuje opiekę koordynowaną nad pacjentem, czyli ma spirometry, ale jakość wykonywanych pomiarów jest różna. Obecnie chorzy mają utrudniony dostęp do rehabilitacji oddechowej – niezbędnej procedury wspierającej terapię POChP. Kolejnym problemem jest fakt, że chorzy nie przyjmują szczepionek zalecanych przez wytyczne międzynarodowe GOLD, które chronią pacjentów przed infekcyjnymi, zaostrzeniami i przed powikłaniami POChP, tj. zapaleniem płuc, sepsą, a w skrajnych przypadkach przed zgonem. Przyjęcie szczepionki przeciwko grypie, pneumokokom, RSV może uratować choremu życie – dodał.
Wspomniał też o problemie dostępności terapii biologicznych. W astmie ciężkiej jest kilka dobrych leków. Lekarze bardzo by chcieli mieć jeszcze jeden, który trzeba podawać tylko raz na pół roku. Niestety w przypadku chorych na POChP nie ma na razie refundowanej terapii biologicznej pomimo jej obecności w zaleceniach GOLD 2026.
Czy program B.44 spełnia oczekiwania?
– W programie leczenia astmy ciężkiej B.44 aktualnie jest pięć leków biologicznych – wyjaśniła prof. dr hab. n. med. Karina Jahnz-Rożyk, konsultant krajowa w dziedzinie alergologii. – Startowaliśmy z programem w 2012 r. z jednym lekiem – omalizumabem – dla chorych z astmą IgE-zależną. Z czasem do programu doszły cztery kolejne leki. To nam pozwala na personalizację podejścia do pacjenta, ponieważ każda astma jest inna. Dobrze, że polski system ochrony zdrowia dopasował się do tego, co nazywamy dzisiaj endotypem tej choroby – mówiła.
Zmiany w programie może nie były błyskawiczne, ale sukcesywne i systematyczne. Od 1 października są też bardziej elastyczne kryteria kwalifikacji. Istnieje również możliwość zamiany leku biologicznego na inny lek biologiczny dostępny w programie B.44 bez konieczności ponownego spełniania kryteriów wyjściowych (tzw. procedura switch).
– W ramach programu leczymy też pacjentki w ciąży. Tu największe doświadczenie mamy z omalizumabem. W niektórych sytuacjach kobiety mogą kontynuować leczenie, a nie być tylko zawieszane w programie lekowym, jak to było wcześniej – skomentowała prof. Karina Jahnz-Różyk.
Obecnie prawie 30 proc. pacjentów jest leczonych benralizumabem, po 15 proc. omalizumabem, dupilumabem i tezepelumabem, który wszedł do programu jako ostatni lek.
– Wszystko to przekłada się na lepszą kontrolę astmy ciężkiej, większy komfort życia pacjentów i powroty chorych na rynek pracy – podkreśliła konsultant krajowa.
Jak zmieniło się życie pacjentów, którzy korzystają z terapii biologicznych w astmie ciężkiej?
– Program B.44 to ogromne wsparcie dla chorych, oni czują się jak urodzeni na nowo – odpowiedział prof. dr hab. n. med. Maciej Kupczyk, członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, przedstawiciel Koalicji na rzecz Leczenia Astmy. – Zmniejsza się nasilenie objawów, spada liczba hospitalizacji i zapotrzebowanie na steroidy systemowe. Leczenie biologiczne może nawet indukować remisję choroby! Możemy cofnąć ciężkość objawów o kilka kroków. Zmienia się paradygmat podejścia do patofizjologii astmy ciężkiej. Mamy dowody na to, że leczenie ukierunkowane na interleukinę 5 wpływa też na zmiany strukturalne w drogach oddechowych. Uważaliśmy do tej pory, że były one nieodwracalne – relacjonował.
Następnym istotnym przełomem w leczeniu pacjentów z ciężką astmą eozynofilową może być nowe przeciwciało monoklonalne ultradługo działające, podawane raz na 26 tygodni. Jest ono jednak wciąż w procesie refundacyjnym.
– Badania naukowe jasno dowodzą, że możemy zastosować leczenie biologiczne rownież w populacjach pacjentów z POChP. Dwa leki już są wpisane w standardy diagnostyki i terapii tej choroby: mepolizumab i dupilumab. Mamy kilku pacjentów leczonych w ten sposób w ramach ratunkowego dostępu do technologii lekowych. Efekty terapii są spektakularne: zdecydowany spadek liczby zaostrzeń, infekcji, które indukują te zaostrzenia, istotna poprawa kontroli choroby i jakości życia pacjentów. Ważne tylko, żeby leki podawać dobrze wyselekcjonowanej populacji pacjentów – zaznaczył prof. Maciej Kupczyk.
Ważny rok dla POChP
Słowa eksperta potwierdziła dr n. med. Małgorzata Czajkowska-Malinowska, konsultant krajowa w dziedzinie chorób płuc, członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc.
– W POChP teraz dużo się dzieje. Mamy cały wachlarz możliwości leczenia farmakologicznego, a leki te są w większości refundowane dla chorych. Działają one jednak jedynie na objawy choroby. Przed nami zaś otwiera się nowa era, czyli leczenie biologiczne POChP – zauważyła.
Największym problemem w tej chorobie są zaostrzenia, które dotyczą ok. 38 proc. chorych i często wymagają hospitalizacji.
– Zaostrzenie to moment bardzo trudny dla pacjenta, podobnie jak zawał serca czy udar mózgu. To stan bezpośredniego zagrożenia życia. Jedno zaostrzenie generuje kolejne i może doprowadzić w krótkim czasie do śmierci. Mało tego – samo zaostrzenie jest też niezależnym czynnikiem ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych. Wykazano, że ciężkie zaostrzenie u pacjenta do 30 dni zwiększa dziesięciokrotnie ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych, takich jak udar czy zawał. I to ryzyko, choć już niższe, utrzymuje się do roku – tłumaczyła dr Małgorzata Czajkowska-Malinowska.
Choroby płuc nie widać w karcie zgonu
Problemem jest niedoszacowanie liczby osób, które umierają z powodu chorób płuc.
– Niestety nie ma danych pokazujących, ile osób umiera z powodu zaostrzeń POChP. Składa się te zgony na karb chorób sercowo-naczyniowych. To pokazuje, że dane dotyczące epidemiologii chorób płuc są w dużej mierze ukryte – zwrócił uwagę prof. dr hab. n. med. Tadeusz Zielonka, wiceprzewodniczący Sekcji Chorób Obturacyjnych Płuc Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc. – Inaczej rozpatrujemy gruźlicę, inaczej zapalenie płuc, inaczej raka płuca, zupełnie w innej grupie są też zaburzenia oddychania w czasie snu czy właśnie POChP. Choroby te są rozproszone, ale jeśli je połączymy w jedną kategorię „choroby płuc”, to zdziwimy się, jak poważny jest to problem – dodał.
Zdaniem prof. Tadeusza Zielonki zbyt małą liczbę rozpoznań POChP powodowały m.in. bardzo niskie wyceny hospitalizacji, przez co nie wykazywano tej choroby jako pierwszego rozpoznania – szukano innego, żeby lepiej rozliczyć świadczenie. To na szczęście zmieniło się w tym roku. Są nowe, lepsze wyceny, budżet na choroby płuc wynosi ok. 350 mln zł, w tym są zapalenia płuc, wcześniej bardzo niedoszacowana przyczyna zgonów w Polsce.
Program jest, ale nie działa
Oczywiście, wielu ekspertów zdaje sobie sprawę z powagi sytuacji. Powstały rozwiązania, które miały ją poprawić. Istnieje na przykład możliwość wykonania spirometrii (potrzebnej do rozpoznania POChP) przez lekarza rodzinnego w ramach programu chorób odtytoniowych. Niestety program ten umiera z roku na rok. W 2025 r. wykonano tylko 3,5 tys. spirometrii. To bardzo niewiele, zwłaszcza że program jest uważany za modelowy przykład dobrej organizacji opieki nad pacjentem. Daje on możliwość wczesnego wykrywania choroby, wykonania spirometrii z próbą rozkurczową, konsultacji specjalistycznej. Obejmuje sześć wizyt edukacyjnych dotyczących uzależnienia od tytoniu, właściwego przyjmowania leków, porady dietetycznej, fizjoterapeutycznej. Mimo to nie przynosi oczekiwanych rezultatów.
– Musimy usunąć nierówność w dostępie do opieki medycznej osób z chorobami układu oddechowego. One są w Polsce dyskryminowane w stosunku do pacjentów z innymi problemami. Z jednej strony nie musimy się wstydzić dostępności nowoczesnego leczenia, ale decydenci przeznaczają za mało środków i nie wywierają nacisku na lekarzy i na placówki ochrony zdrowia, żeby zapobiegali chorobom, zamiast tylko je leczyć. Znacznie więcej można bowiem osiągnąć profilaktyką i wczesną diagnostyką niż spoźnionym leczeniem. Brakuje też systemu, który promuje i niejako wymusza element rehabilitacji oddechowej, niezwykle ważnej w tych chorobach. Zgadzam się, że opieka koordynowana jest świetnym rozwiązaniem, ale nie może być tak, że jest ona dostępna tylko dla małej części społeczeństwa. Chory, który ma szczęście być w opiece koordynowanej, dostanie od systemu znacznie więcej niż ten, który nie z własnej winy nie ma do niej dostępu – wyjaśnił prof. Tadeusz Zielonka.
Czy będą nowe leki?
Do zmian, które już się dokonały w leczeniu chorób płuc, odniósł się Maciej Karaszewski, dyrektor Departamentu Lecznictwa w Ministerstwie Zdrowia.
– Zmiany w programie B.44, które weszły w życie 1 października, to po pierwsze obniżony wiek pacjentów kwalifikowanych do leczenia mepolizumabem (od 12. roku życia) i dupilumabem (od 6. roku życia), po drugie – obniżenie progów poziomu erytrocytofili do tych, które są aktualnie rekomendowane przez wytyczne kliniczne na podstawie dowodów naukowych. Ostatnia rzecz to wspomniana już możliwość dokonania zamiany leku w terapii, tak żeby wybrać optymalne leczenie biologiczne dla danego pacjenta w danym momencie choroby – wyliczał.
Wymienione zmiany dotyczą astmy. W leczeniu biologicznym POChP obecnie oceniane są dwa leki: dupilumab i mepolizumab.
– Dupilumab otrzymał opinię negatywną z powodu zbyt małych korzyści klinicznych w stosunku do kosztów. Od ministra zależy decyzja, czy mimo to dopuścić ten lek do refundacji. Mepolizumab jest w trakcie przygotowywania rekomendacji. Zobaczymy, jak przebiegnie ten proces. Tutaj też bardzo ważny jest element stosunku korzyści do kosztów – stwierdził dr Maciej Karaszewski*.
– Na pewno rozwój opieki koordynowanej powinien przebiegać szybciej. Problemem jest dostępność specjalistów, a także możliwości organizacyjne POZ, ponieważ to jest duży wysiłek organizacyjny – podkreślił.
Rak płuca: sukcesy i porażki
W Polsce co roku 20–24 tys. osób umiera z powodu chorób układu oddechowego. Do tego trzeba dodać jeszcze 22 tys. zgonów z powodu raka płuca. 80 proc. zachorowań to niedrobnokomórkowy rak płuca, 15 proc. – drobnokomórkowy rak płuca. Tutaj bardzo dużo się dzieje w kwestii refundacji leczenia. Na jakie terapie czekają onkolodzy w najbliższym czasie?
– Możliwości terapii jest bardzo dużo, możemy dziś naprawdę mowić o spersonalizowanym leczeniu. Jeśli chodzi o niedrobnokomorkowego raka płuca, to nasze oczekiwania są w dużej mierze spełniane. Oczywiście chcieli byśmy więcej, ale cieszymy się z tego, co jest. Inaczej sytuacja wygląda w raku drobnokomórkowym. Tu nie mamy takiego sukcesu w leczeniu, raczej serię porażek – przyznał prof. dr hab. n. med. Damian Tworek z Kliniki Nowotworów Klatki Piersiowej Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie. – Tak było do czasu, aż się okazało, że chemioimmunoterapia działa także w raku drobnokomórkowym, aczkolwiek efekty nie są tak zadowalające jak w raku niedrobnokomórkowym. Potem pojawił się przełom po ogłoszeniu wyników badania z immunoterapią konsolidującą, czyli wzmacniającą leczenie po wcześniejszej jednoczesnej chemioradioterapii. Co więcej, lek wykorzystany w tej terapii – durwalumab – nie jest do stosowania wyłącznie w postaci nierozsianej choroby, lecz także takiej, gdzie można leczyć pacjenta z intencją wyleczenia – dodał.
Onkolodzy czekają też na możliwość skutecznego leczenia chorych z rozsianym rakiem drobnokomórkowym. Nadzieję budzi nowy lek – przeciwciało bispecyficzne tarlatamap, stosowane w drugiej linii leczenia.
– Przy zastosowaniu tego leku redukcja ryzyka zgonu wynosi 40 proc. Takie wyniki w onkologii rzadko się widuje. To jest lek drugiej linii, czyli tak naprawdę podawany od razu po najskuteczniejszym leczeniu, jakie mamy. Daje to możliwość zastosowania czegoś, co jest naprawdę skuteczne w populacji chorych, która już wcześniej była leczona. Pamiętajmy, że tego typu leki nie są dla wszystkich chorych. Populacja docelowa dla tego leku to kilkuset pacjentów rocznie. Nie wszyscy kwalifikują się do leczenia, choćby z powodu stanu ogólnego zdrowia. Ponieważ jest to lek podawany w drugiej linii leczenia, niestety nie każdy chory do tego czasu dotrwa. Progresja choroby czasami wygląda dramatycznie – zauważył prof. Damian Tworek.
28 dni na diagnostykę
Rak płuca jest wciąż za późno wykrywany, tylko 20 proc. chorych nadaje się do leczenia radykalnego, czyli z myślą o wyzdrowieniu.
– Kuleje organizacja systemu. Pacjent z podejrzeniem raka trafia na tomografię po odczekaniu kilku tygodni. Musi mieć drugą tomografię, na którą również czeka, tak samo jak na dalsze badania molekularne guza. Tymczasem, żeby chory był włączony do leczenia systemowego, musi mieć tomografię komputerową nie starszą niż 30 dni! Chcemy to zmienić tak, żeby pacjent zmieścił się z diagnostyką do 28 dni – mówiła dr Małgorzata Czajkowska-Malinowska.
Jak podkreślali eksperci, już najwyższy czas na nadanie priorytetu chorobom płuc. Musi powstać narodowa strategia pulmonologiczna, ponieważ skuteczność działania zależy nie tylko do pieniędzy, lecz także od lepszej organizacji diagnostyki, zwiększenia poziomu edukacji wśród lekarzy i pacjentów oraz skutecznej opieki koordynowanej.
*29 października opublikowano Rekomendację (nr 166/2026) prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji w sprawie objęcia refundacją produktu leczniczego Nucala (mepolizumab) w ramach programu lekowego „Leczenie chorych z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP) (ICD-10: J44)”, zgodnie z którą prezes agencji nie rekomenduje objęcia refundacją produktu leczniczego Nucala (mepolizumab) w ramach wspomnianego programu.
Więcej materiałów z konferencji po kliknięciu w poniższy baner.
