Jak mierzyć kolejki, aby były krótsze?
iStock
Gdy Narodowy Fundusz Zdrowia wprowadza limity na świadczenia medyczne, ich realna dostępność zwykle spada. Zmiana wskaźnika z pierwszego wolnego terminu na prognozowany czas oczekiwania skłania do zadania pytania, czy chodzi o większą transparentność, czy raczej o dostosowanie statystyki do obowiązujących ograniczeń.
- Zmiana wskaźnika z pierwszego wolnego terminu na prognozowany czas oczekiwania nastąpiła na mocy rozporządzeń ministra zdrowia z 24 kwietnia 2026 r. i obowiązuje od 1 lipca 2026 r.
- Przejście z PWT na PCUŚ przyniosło skokowy spadek wyliczanego czasu oczekiwania na rezonans magnetyczny – w przypadku przypadków pilnych średnia zmalała o 63 proc., a w stabilnych o 55 proc.
- Konstrukcja wzoru opartego na średniej ruchomej wykładniczej oraz uwzględnienie danych z okresu sprzed wprowadzenia limitów powodują, że wskaźnik PCUŚ w początkowym okresie zaniża statystyki i nie odzwierciedla w pełni realnego wydłużenia kolejek.
- W kolejnych miesiącach wpływ optymistycznej bazy startowej będzie maleć, a rzeczywisty obraz dostępności świadczeń zacznie zależeć także od trwałości buforów finansowych wprowadzonych rekomendacją prezesa AOTMiT
Podstawa prawna zmiany
Podstawą nowej metodyki są dwa rozporządzenia ministra zdrowia z 24 kwietnia 2026 r.
Rozporządzenie ministra zdrowia w sprawie sposobu obliczania prognozowanego czasu oczekiwania na udzielenie świadczenia opieki zdrowotnej (Dz.U. 2026, poz. 585) określa bieżący powtarzalny sposób obliczania prognozowanego czasu oczekiwania przy użyciu wzoru średniej ruchomej wykładniczej stosowanego co miesiąc.
Rozporządzenie ministra zdrowia w sprawie sposobu obliczania bazowego prognozowanego czasu oczekiwania na udzielenie świadczeń opieki zdrowotnej (Dz.U. 2026, poz. 586) reguluje jednorazowe wyliczenie wartości bazowej za czerwiec 2026 r., będącej punktem startowym dla wzoru z pierwszego aktu.
Oba rozporządzenia weszły w życie 1 lipca 2026 r.
Ustawa z 26 września 2025 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2025, poz. 1537) stanowi wprost, że prognozowany czas oczekiwania oblicza się po raz pierwszy w sierpniu 2026 r. z wykorzystaniem danych za lipiec 2026 r. – dopiero wtedy formuła dysponuje pełnym miesiącem rzeczywistych danych lipcowych.
Równolegle od 1 lipca 2026 r. NFZ zaprzestał codziennego raportowania przez świadczeniodawców pierwszego wolnego terminu (PWT) i zastąpił go w Informatorze o Terminach Leczenia oraz Internetowym Koncie Pacjenta prognozowanym czasem oczekiwania na udzielenie świadczenia (PCUŚ).
Zmiana ma charakter jakościowy, a nie jedynie nominalny. PWT był statycznym odczytem: najbliższym wolnym terminem w harmonogramie placówki, raportowanym bezpośrednio przez świadczeniodawcę – wartością, którą podmiot mógł elastycznie kształtować (na przykład poprzez blokowanie terminów). PCUŚ to z kolei wynik wyliczeń wykonywanych centralnie przez administratora platformy e-Zdrowie:
- raz dziennie dla świadczeń objętych centralną e-rejestracją (PCUŚ CeR),
- raz w miesiącu dla pozostałych świadczeń, w tym dla rezonansu magnetycznego (PCUŚ NFZ).
Wyliczenia powstają na podstawie liczby osób w centralnym wykazie oczekujących, dostępnych terminów w danej oraz innych placówkach, pilności przypadków oraz uprawnień i preferencji pacjentów. Wartość podaje się w dniach, a po przekroczeniu progu – 30 dni w wariancie NFZ oraz 40 dni w docelowym wariancie CeR – w miesiącach i tygodniach.
W ocenie skutków regulacji Ministerstwo Zdrowia deklaruje, że akt nie nakłada nowych obowiązków na świadczeniodawców ani nie generuje skutków finansowych, a jego jedynym celem jest zapewnienie wiarygodnej, miarodajnej i przejrzystej informacji o dostępnych terminach udzielenia świadczenia.
Twierdzenie o neutralności noweli – traktowane jako techniczne dopracowanie prezentacji danych bez wpływu na samą dostępność świadczeń – jest hipotezą empirycznie sprawdzalną. Poniższe zestawienie stanowi próbę takiej weryfikacji.
Skokowa zmiana skali
W przypadku badań rezonansu magnetycznego średni czas oczekiwania wyliczony w czerwcu na podstawie PWT oraz w lipcu i sierpniu na podstawie PCUŚ kształtuje się jak w tabeli 1.

Zmiana skali jest bardzo wyraźna:
• Przypadki pilne: średnia spadła z 94 dni (czerwiec) do 34–35 dni (lipiec–sierpień) – spadek o 63 proc.
• Przypadki stabilne: średnia spadła ze 137 dni do 60–62 dni – spadek o 55 proc. We wszystkich województwach PCUŚ jest wyraźnie niższy niż wcześniejszy PWT. To nie jest drobna korekta – to skokowa zmiana poziomu publikowanych czasów oczekiwania.
Ranking województw – co się zmieniło
Mimo ogólnego spadku rozpiętość między województwami pozostaje duża.
Najkrótsze PCUŚ (przypadki pilne):
- warmińsko-mazurskie (15–17 dni),
- świętokrzyskie (19 dni),
- podlaskie (19–22 dni),
- lubelskie (20–22 dni).
Najdłuższe PCUŚ (przypadki pilne):
- pomorskie (55–57 dni),
- małopolskie (51–53 dni),
- wielkopolskie (50–52 dni),
- śląskie (49–52 dni).
Przejście z PWT na PCUŚ nie zachowało w pełni dotychczasowej hierarchii regionów pod kątem dostępności świadczeń. Małopolskie, pomorskie i śląskie niezmiennie należą do województw z najdłuższymi kolejkami, a podlaskie oraz warmińsko-mazurskie pozostają w grupie tych, gdzie są one najkrótsze. Jednocześnie doszło do wyraźnych przesunięć: opolskie, które w czerwcu według PWT zajmowało najlepszą pozycję, w PCUŚ straciło status lidera. Zachodniopomorskie wyraźnie poprawiło swój wynik, natomiast wielkopolskie przesunęło się w stronę najdłuższych czasów oczekiwania.
Te zmiany wskazują, że oba wskaźniki mierzą nieco inne aspekty dostępności. PWT opierał się na raportowanych pierwszych wolnych terminach, podczas gdy PCUŚ odzwierciedla wygładzone historyczne średnie. Stąd częściowa, lecz niepełna zbieżność rankingów.
Warto też wziąć pod uwagę, że zmiana sposobu obliczania czasu oczekiwania na udzielenie świadczenia była kolejnym krokiem po wprowadzeniu stawki degresywnej na wybrane świadczenia i warto na obie te zmiany patrzeć łącznie.
Metoda obliczania
PCUŚ opiera się na metodzie zwanej średnią ruchomą wykładniczą. Jest to sposób wygładzania danych w czasie, który nadaje większą wagę nowszym obserwacjom, a mniejszą starszym. Dzięki temu wskaźnik reaguje szybciej na zmiany niż zwykła średnia arytmetyczna, jednocześnie ograniczając wpływ krótkookresowych wahań i przypadkowego szumu.
Metoda ta znajduje zastosowanie wszędzie tam, gdzie ważne jest połączenie stabilności z aktualnością informacji – między innymi w analizie rynków finansowych, prognozowaniu popytu czy monitorowaniu procesów. Otrzymywane wyniki silnie zależą jednak od doboru parametrów. Dlatego najważniejsze jest ich odpowiednie dopasowanie do charakteru danych i celu, w jakim wskaźnik jest wykorzystywany.
Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia (Dz.U. 2026, poz. 585) bieżący PCUŚ (Pt) obliczany jest według wzoru: Pt = α × śt + (1 – α) × Pt-1, gdzie:
- śt – średni czas oczekiwania w danym miesiącu,
- Pt-1 – prognoza z miesiąca poprzedniego.
Współczynnik wygładzania α = 2/(n + 1) zależy od liczby miesięcy (n), w których w ostatnich 12 miesiącach prowadzona była lista oczekujących na dane świadczenie – im większe n, tym mniejsza waga najnowszych danych.
Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia, dopóki n < 7, prognozowanym czasem oczekiwania za dany miesiąc jest zwykły średni czas oczekiwania obliczony przez NFZ na podstawie dokumentów rozliczeniowych świadczeniodawcy. Wzór ze współczynnikiem α uruchamia się dopiero, gdy liczba miesięcy prowadzenia listy osiągnie 7.
Dlaczego na starcie PCUŚ zaniża dane
W kontekście kolejek do badań diagnostycznych zastosowanie średniej ruchomej wykładniczej powinno umożliwiać tworzenie jednolitego systemu i stanowić kompromis między stabilnością informacji a aktualnością. W praktyce jednak początkowe wartości PCUŚ systematycznie zaniżają obraz dostępności, co wynika wprost z konstrukcji wzoru.
Sam moment pierwszego pełnego zastosowania wzoru jest określony wprost w ustawie nowelizującej (Dz.U. 2025, poz. 1537, art. 5 ust. 1).
Obliczenie Pt(lipiec) = α × śt(lipiec) + (1 – α) × Pt-1(czerwiec) wymaga zamkniętych danych za lipiec, więc następuje dopiero w sierpniu. Natomiast wartość Pt-1(czerwiec) to bazowa wartość liczona na podstawie odrębnego rozporządzenia (Dz.U. 2026, poz. 586). Jest to suma średnich czasów oczekiwania w okresie, w którym była prowadzona lista oczekujących na udzielenie świadczenia opieki zdrowotnej w ostatnich 12 miesiącach, podzielona przez liczbę tych miesięcy. Wartość ta była policzalna już 1 lipca, w dniu wejścia w życie obu rozporządzeń, i najprawdopodobniej to ona widniała w informatorze przez cały lipiec, zastępując zdjęty tego samego dnia obowiązek raportowania PWT.
W przypadku placówek, których działalność zaczęła się w lipcu lub dopiero zacznie, stosujemy rozporządzenie w sprawie sposobu obliczania prognozowanego czasu oczekiwania (Dz.U. 2026, poz. 585). Przewiduje ono, że dopóki lista oczekujących dla danego świadczenia nie była prowadzona przez co najmniej 7 miesięcy (n < 7), prognozowanym czasem oczekiwania za dany miesiąc jest zwykły średni czas oczekiwania obliczony przez NFZ na podstawie dokumentów rozliczeniowych świadczeniodawcy. Realne wygładzanie wzorem uruchamia się dopiero, gdy n osiągnie wartość 7. Do pierwszego zastosowania wzoru – w lipcu, przy n = 7 – trzeba podstawić Pt-1 za miesiąc poprzedzający, czyli za czerwiec, dla którego n = 6. To samo rozporządzenie każe wyliczyć tę wartość nie z pojedynczego miesiąca, lecz jako sumę średnich czasów oczekiwania z sześciu miesięcy podzieloną przez 6. W kolejnych miesiącach wyliczamy Pt na podstawie poprzednich miesięcy Pt-1 oraz n, które rośnie co miesiąc o jeden, aż osiągnie wartość 12 (która już zostaje na stałe).
Większość podmiotów przeprowadzających badania MRI (rezonans magnetyczny) miała kontrakty z NFZ trwające ponad rok, dlatego przy liczeniu bazowego prognozowanego czasu udzielenia świadczenia wzięto pod uwagę 12 miesięcy.
To przyczyniło się do spadku z PWT czerwcowego do PCUŚ lipcowego, co jest widoczne w tabeli. To nie tylko efekt zamiany miary – z prospektywnej (najbliższy wolny termin, odzwierciedlający bieżącą, już wydłużoną kolejkę) na retrospektywną, uśrednioną wstecz. To także efekt samego uśrednienia okresu, który z definicji miesza miesiące sprzed wprowadzenia limitów (więcej badań, krótsze czasy oczekiwania) z pierwszymi miesiącami po ich wprowadzeniu (mniej badań, wydłużające się kolejki).
Mechanizm zaniżania nie kończy się w lipcu ze względu na rekurencyjny sposób liczenia. Oznacza to, że w sierpniu do wzoru wchodzi już rzeczywisty, wyższy śt(lipiec), który otrzymuje wagę zaledwie 2/13 – pozostałe 11/13 nadal stanowi ta sama, uśredniona wartość bazowa. Stąd niewielki wzrost widoczny w tabeli między lipcem a sierpniem, mimo że rzeczywisty czas oczekiwania w tym okresie mógł rosnąć znacznie szybciej.
W efekcie powstaje zjawisko, które można nazwać „statystycznym wygładzeniem kryzysu”. Podczas gdy rzeczywisty czas oczekiwania na badanie w ostatnich miesiącach wyraźnie wzrósł, wskaźnik PCUŚ zarejestrował jedynie minimalne wahania (oczekiwanie na badanie pilne w sierpniu wydłużyło się z 34 do 35 dni, a na badanie stabilne z 60 do 62 dni). Daje to mylne wrażenie stabilności systemu i dostępności do świadczeń.
Co dalej
Z jednej strony udział wyników z miesięcy, w których świadczenia realizowano jeszcze bez limitów, zawartych w bazowym prognozowanym czasie udzielenia świadczenia, będzie systematycznie malał. W efekcie uruchamia się mechanizm rozmywania niekorzystnego punktu startowego – z każdym kolejnym miesiącem stary, zbyt optymistyczny start traci na znaczeniu. Dzięki temu wskaźnik PCUŚ z każdym miesiącem będzie coraz wierniej oddawać rzeczywistość kolejek ukształtowaną już w reżimie degresji.
Z drugiej strony w lipcu zadziałała rekomendacja nr 84/2026 prezesa AOTMiT. Zwiększyła ona wartość kontraktów w diagnostyce obrazowej o kilka procent, głównie poprzez wskaźniki wzrostu wolumenu świadczeń (zazwyczaj od 2,7 do 5,2 proc.). Oficjalnym celem było złagodzenie skutków wzrostu wynagrodzeń i inflacji. W praktyce dała placówkom pewien bufor finansowy i mogła pozwolić na wykonanie nieco większej liczby badań niż w drugim kwartale 2026 r. Pozwala to na lekkie zatrzymanie wzrostu, a w niektórych przypadkach skrócenie kolejek.
Warto rozróżnić te dwa mechanizmy: pierwszy poprawia wiarygodność samego wskaźnika, niezależnie od tego, czy rzeczywiste kolejki się skracają, czy wydłużają; drugi wpływa na samą rzeczywistość, czyli liczbę wykonywanych badań. Skala i trwałość efektu rekomendacji 84/2026 pozostaje przy tym niepewna – podwyżka ma charakter waloryzacyjny (rekompensata wzrostu wynagrodzeń i inflacji), a nie ukierunkowanego zwiększenia wolumenu. Dlatego nie wiadomo, czy utrzyma się w kolejnych okresach kontraktowania.
W nadchodzących miesiącach oba te czynniki będą działać jednocześnie. Przyspieszy to urealnienie danych podawanych przez wskaźnik. W efekcie PCUŚ w krótszym czasie zacznie być miarodajnym parametrem dla pacjenta.
Tekst Emilii Kowalczyk, fizyka medycznego, absolwentki studiów podyplomowych Executive Master of Business Administration w ochronie zdrowia prowadzonych przez Szkołę Główną Handlową w Warszawie i Warszawski Uniwersytet Medyczny, doświadczonej menedżerki ochrony zdrowia, członka rady Fundacji dla Wartości Publicznej i dyrektor zarządzającej sieci diagnostyki obrazowej Aura Medic, opublikowano w „Menedżerze Zdrowia” 3/2026.
Przeczytaj także: „Limitowanie potwierdzone”.

