Amerykańska lekcja dla polskich szpitali. Kadry, hospitaliści i odporność systemu ►
Jarosław J. Fedorowski, Beata Buchelt, Jarosław Gruszka, Tomasz Jaworski, Lynn Lawry, Izabela Marcewicz-Jendrysik, Aleksandra Murawska-Baptista, Michał Chrobot i Robert Trzepizur/Szymon Czerwiński
Przez lata debata o ochronie zdrowia w Polsce koncentrowała się przede wszystkim na finansowaniu, wycenach świadczeń, liczbie lekarzy i pielęgniarek czy dostępności nowoczesnych terapii. Tymczasem, kiedy przyglądamy się amerykańskim doświadczeniom, coraz częściej pojawia się pytanie, czy największym problemem polskich szpitali rzeczywiście jest brak zasobów. Czy nie jest nim raczej sposób ich organizowania? To pytanie wielokrotnie powracało podczas debaty, która odbyła się podczas X Kongresu Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość – Foresight Medyczny oraz XX Hospital & Healthcare Management.
W sesji „Opieka koordynowana, system lekarzy hospitalistów, intensywna terapia, medycyna ratunkowa i medycyna katastrof: doświadczenia amerykańskie, wnioski dla Polski” uczestniczyli:
- prof. dr hab. n. ekon. Beata Buchelt z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie,
- dr n. o zdr. Michał Chrobot – dyrektor Departamentu Opieki Koordynowanej w Ministerstwie Zdrowia,
- dr n. med. Michael Czekajło – Professor of Critical Care Medicine,
- Jarosław Gruszka z Agencji Badań Medycznych,
- Tomasz Jaworski – dyrektor ds. cyberbezpieczeństwa w sektorze zdrowia w Palo Alto Networks,
- dr Lynn Lawry z Uniformed Services University,
- Izabela Marcewicz-Jendrysik – zastępca prezydenta m.st. Warszawy,
- Aleksandra Murawska-Baptista z Mayo Clinic,
- Robert Trzepizur z MOST Clinical Consulting Group.
Moderatorem debaty był prof. Jarosław J. Fedorowski – prezes Polskiej Federacji Szpitali, przewodniczący Rady Programowej „Menedżera Zdrowia”.
Nagranie poniżej, pod wideo spisana sesja.
W dyskusji uczestniczyli eksperci z Polski i Stanów Zjednoczonych reprezentujący środowiska akademickie, menedżerskie i kliniczne. Rozmowa dotyczyła doświadczeń amerykańskich, ale jej uczestnicy byli zgodni: nie chodzi o kopiowanie rozwiązań zza oceanu, lecz o wykorzystanie tych elementów, które mogą pomóc odpowiedzieć na największe wyzwania polskiego systemu. Na pierwszy plan wysunęły się trzy zagadnienia: profesjonalne zarządzanie personelem, wzmocnienie roli lekarza prowadzącego oraz przygotowanie szpitali na sytuacje kryzysowe, w tym konflikt zbrojny i cyberataki. Specjaliści podkreślali, że Polska dysponuje bardzo dobrze wykształconymi lekarzami, pielęgniarkami i menedżerami. Problem pojawia się często na poziomie zarządzania i organizacji.
Człowiek jest najważniejszy. Tylko dlaczego tego nie widać?
Istotną część dyskusji poświęcono zarządzaniu personelem medycznym. Profesor dr hab. n. ekon. Beata Buchelt z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie wskazywała, że między deklarowaną rolą pracowników a rozwiązaniami funkcjonującymi w wielu placówkach nadal istnieje duża rozbieżność.
– Od kilkunastu lat zajmuję się badaniem zarządzania kapitałem ludzkim w ochronie zdrowia i niestety muszę powiedzieć wprost, że między deklaracjami a rzeczywistością nadal istnieje ogromna luka. Wszyscy mówimy, że człowiek jest najważniejszy, ale gdy analizujemy struktury organizacyjne szpitali, systemy rozwoju pracowników czy sposób przygotowania kadry kierowniczej do zarządzania ludźmi, okazuje się, że personel nadal traktowany jest bardziej jako koszt niż strategiczny zasób organizacji – stwierdziła.
Zdaniem ekspertki wiele szpitali nadal funkcjonuje według wzorców organizacyjnych pamiętających zupełnie inne realia.
– Wystarczy wejść do polskiego szpitala i zobaczyć strukturę organizacyjną: sztabową, przestarzałą, tradycyjną, sztywną i niesprzyjającą pracy zespołowej. Mówimy, że człowiek jest najważniejszy, ale bardzo rzadko idą za tym konkretne rozwiązania organizacyjne – kontynuowała prof. Beata Buchelt.
Szczególnie krytycznie oceniła rolę działów personalnych.
– Nie możemy dalej udawać, że dział kadr jest tym samym co dział zarządzania kapitałem ludzkim. To są dwa zupełnie różne światy. Jeden zajmuje się dokumentacją pracowniczą, a drugi buduje kompetencje, motywację, zaangażowanie oraz kulturę organizacji – tłumaczyła.
Za największy problem uznała brak wsparcia dla osób zarządzających zespołami.
– Pytam ordynatorów, pielęgniarki oddziałowe i menedżerów szpitali: kto pomaga wam zarządzać ludźmi? kto wspiera was w rozwiązywaniu konfliktów, prowadzeniu ocen pracowniczych czy budowaniu zespołów? W większości przypadków odpowiedź jest taka sama: nikt – mówiła ekspertka.
Rozwiązaniem problemu mogłaby być koncepcja regionalnych centrów zarządzania kapitałem ludzkim.
– Marzy mi się odejście od myślenia, że każdy szpital musi samodzielnie rozwiązywać wszystkie swoje problemy kadrowe. W wielu województwach można by stworzyć centra zarządzania kapitałem ludzkim obsługujące kilka lub nawet kilkanaście placówek jednocześnie. Takie centra odpowiadałyby za rozwój kompetencji, szkolenia, planowanie sukcesji i strategiczne zarządzanie personelem – proponowała prof. Beata Buchelt.
To rozwiązanie mogłoby się okazać szczególnie ważne w sytuacji pogłębiających się niedoborów kadrowych i coraz większej konkurencji o specjalistów.
Wdrażanie pracownika to proces, a nie formalność
O tym, jak różne są podejścia do pracowników po obu stronach Atlantyku, mówił prof. Jarosław J. Fedorowski, prezes Polskiej Federacji Szpitali.
– Pamiętam swoje pierwsze dni w amerykańskim szpitalu. Zanim spotkałem pierwszego pacjenta, przeszedłem niemal 2 tygodnie intensywnych szkoleń. Dotyczyły nie tylko bezpieczeństwa pracy i procedur medycznych, lecz także komunikacji, przeciwdziałania przemocy, mobbingowi czy molestowaniu. Organizacja chciała mieć pewność, że rozumiem jej wartości i sposób działania – opowiadał.
Podobne doświadczenia miał Robert Trzepizur z MOST Clinical Consulting Group, od lat pracujący w amerykańskim systemie ochrony zdrowia.
– Kiedy zaczynałem pracę w amerykańskim systemie, nie oczekiwano ode mnie samodzielności pierwszego dnia. Najpierw były szkolenia, a następnie przez wiele tygodni pracowałem pod opieką mentora. Organizacja inwestowała czas i pieniądze, żeby mieć pewność, że będę pracował bezpiecznie i zgodnie ze standardami – wspominał.
Jeszcze ciekawsze okazały się doświadczenia związane z oceną kompetencji.
– Każdego roku przechodzimy obowiązkową ocenę kompetencji praktycznych. To nie jest formalność. Analizujemy, jakie błędy pojawiają się najczęściej, jakie procedury wykonywane są gorzej i na tej podstawie przygotowujemy programy szkoleniowe. Kompetencje nie są czymś, co zdobywa się raz na całe życie – podkreślił.
Profesor Beata Buchelt dodała, że jednym z najbardziej niedocenianych obszarów zarządzania personelem pozostaje ocena realnych efektów szkoleń.
– W Polsce często mierzymy jedynie satysfakcję ze szkolenia. Tymczasem najważniejsze pytanie brzmi, czy po tym szkoleniu człowiek pracuje lepiej, bezpieczniej i skuteczniej. Dopóki nie zaczniemy badać zmian zachowań, trudno będzie mówić o realnym zarządzaniu kompetencjami – zauważyła.
Hospitalista, czyli jeden gospodarz pacjenta
Najwięcej emocji wzbudziła dyskusja dotycząca lekarza szpitalnego, czyli hospitalisty. Aleksandra Murawska-Baptista z Mayo Clinic podkreślała, że wprowadzenie tej funkcji całkowicie zmienia sposób funkcjonowania szpitala.
– W modelu hospitalistycznym pacjent od momentu przyjęcia do chwili wypisu ma jednego gospodarza. To lekarz szpitalny bierze odpowiedzialność za koordynację leczenia, podejmowanie decyzji klinicznych i współpracę z innymi specjalistami – zaznaczyła, tłumacząc, że nie chodzi o ograniczanie roli specjalistów.
– Jeżeli pacjent ma jednocześnie niewydolność serca, cukrzycę, przewlekłą chorobę nerek i trafia do szpitala z zawałem, nie potrzebuje kilku lekarzy niezależnie prowadzących poszczególne problemy. Potrzebuje jednego lekarza, który spojrzy na całość sytuacji klinicznej, będzie koordynował leczenie i korzystał z wiedzy odpowiednich specjalistów. Hospitalista odpowiada również za przepływ pacjentów przez szpital. Musi wiedzieć, jakie są możliwości oddziałów, gdzie znajdują się wolne zasoby i jak organizować leczenie, aby było jednocześnie skuteczne, bezpieczne i sprawne – mówiła.
Ekspertka zwracała uwagę, że problemem Polski nie jest brak kompetencji klinicznych.
– Jestem absolwentką polskiej uczelni medycznej i nigdy nie miałam poczucia, że polscy lekarze odstają pod względem wiedzy od swoich kolegów ze Stanów Zjednoczonych. Największa różnica nie dotyczy jakości kształcenia lekarzy, ale organizacji pracy i sposobu funkcjonowania systemu. Dobra organizacja pozwala w pełni wykorzystać wiedzę i potencjał ludzi, którzy w nim pracują – argumentowała Aleksandra Murawska-Baptista, przekonując, że warto w Polsce uruchomić pilotaż podobnego rozwiązania.
– Nie trzeba od razu reformować całego systemu. Warto zacząć od kilku szpitali i pokazać w praktyce, jak funkcjonuje model, w którym jeden lekarz odpowiada za koordynację całego procesu leczenia pacjenta – zaproponowała.
Podobne stanowisko w tej sprawie prezentował dr n. med. Michael Czekajło, Professor of Critical Care Medicine, podkreślając, że pacjent nie musi być przypisany do jednego specjalistycznego oddziału przez cały pobyt.
– W większości amerykańskich szpitali to konsultanci przychodzą do pacjenta. Organizacja opieki dostosowuje się do potrzeb pacjenta, a nie odwrotnie – mówił.
– W Polsce lekarz prowadzący jest często najsłabszym ogniwem systemu. W amerykańskim modelu hospitalista jest jego najmocniejszym elementem, ponieważ odpowiada za całość procesu leczenia i ma odpowiednie umocowanie organizacyjne – dodał prof. Jarosław J. Fedorowski.
Koordynacja jako brakujące ogniwo
O potrzebie budowania bardziej zintegrowanego systemu mówiła Izabela Marcewicz-Jendrysik, zastępca prezydenta m.st. Warszawy.
– Mam poczucie, że polski system ochrony zdrowia wszedł już w etap dużej dojrzałości technologicznej. Dysponujemy coraz nowocześniejszą infrastrukturą, rozwijamy cyfryzację, wdrażamy nowe modele opieki. Tym bardziej widoczna staje się potrzeba koordynacji – stwierdziła.
Dodała, że dziś największym wyzwaniem nie jest budowanie kolejnych struktur, lecz skuteczne łączenie już istniejących.
– Brakuje nam pewnego rodzaju spoiwa. Tym spoiwem jest koordynacja. Bez niej nawet najlepsze zasoby nie będą działały efektywnie – podkreśliła.
Dane stają się nową walutą systemu
Podczas debaty wielokrotnie podkreślano znaczenie danych i rozwijającej się profesji kodera medycznego. Eksperci zwracali uwagę, że dobrze opisane dane są dziś podstawą nie tylko rozliczeń, lecz także planowania świadczeń, monitorowania wyników leczenia i podejmowania decyzji zarządczych. Na znaczenie tego zawodu zwracał uwagę dr n. o zdr. Michał Chrobot, dyrektor Departamentu Opieki Koordynowanej w Ministerstwie Zdrowia, który przypomniał, że jeszcze kilkanaście lat temu koderzy medyczni byli w Polsce praktycznie nieobecni, a dziś stanowią ważny element funkcjonowania systemu.
– Przez lata tłumaczyliśmy, że koder medyczny nie jest zawodem, który ma wyciągać pieniądze od płatnika. Wręcz przeciwnie. Jego zadaniem jest stać na straży pieniędzy zarówno płatnika, jak i świadczeniodawcy. Chodzi o to, aby właściwie opisać świadczenie, przełożyć dokumentację medyczną na międzynarodowe klasyfikacje i dzięki temu rzetelnie zarządzać informacją o leczeniu i rozliczeniu świadczeń w ramach umów z NFZ – zapewnił.
Znaczenie danych podkreślał również Jarosław Gruszka z Agencji Badań Medycznych, wskazując, że od jakości informacji gromadzonych w systemie zależy jakość podejmowanych decyzji.
– To nie są tylko dane potrzebne do rozliczeń. To dane, które pozwalają nam monitorować pacjentów, analizować procesy leczenia i podejmować decyzje jako państwu. Dbałość o jakość danych, ich kompletność i spójność jest dziś bezcenna dla całego systemu ochrony zdrowia – zaznaczył.
Coraz wyraźniej wybrzmiewało przekonanie, że przyszłość ochrony zdrowia będzie się opierała nie tylko na doświadczeniu klinicznym, lecz także na umiejętności wykorzystania danych do zarządzania systemem, oceniania efektów leczenia i projektowania kolejnych reform.
Wojna zmieniła sposób myślenia o szpitalach
Kwestię bezpieczeństwa zdrowotnego z perspektywy doświadczeń płynących z wojny w Ukrainie przedstawiła dr Lynn Lawry z Uniformed Services University, która od wielu lat analizuje funkcjonowanie systemów ochrony zdrowia podczas konfliktów zbrojnych.
– Przez wiele lat zachowywaliśmy się tak, jakby wielkoskalowy konflikt zbrojny był niemożliwy. Wojna w Ukrainie pokazała, że takie założenie było błędem. Musimy przygotowywać systemy zdrowotne na scenariusze, które jeszcze kilka lat temu wydawały się niewyobrażalne – oceniła.
Zwróciła uwagę, że większość szpitali jest przygotowana na incydenty masowe obejmujące kilkudziesięciu poszkodowanych, ale nie tysiące.
– Kiedy odwiedzam szpitale, zadaję proste pytanie: czy jesteście gotowi przyjmować tysiące rannych dziennie przez wiele tygodni? Najczęściej słyszę odpowiedź, że nie. Musimy myśleć nie tylko o ratowaniu życia, lecz także o rehabilitacji, zdrowiu psychicznym, leczeniu urazów mózgu i wieloletniej opiece nad osobami poszkodowanymi – mówiła ekspertka, zaznaczając, że wojna, poza rannymi, oznacza problemy logistyczne, energetyczne, psychologiczne i rehabilitacyjne.
Cyberbezpieczeństwo staje się częścią medycyny
Przygotowanie szpitali na kryzysy nie ogranicza się dziś wyłącznie do zabezpieczenia zasobów ludzkich czy infrastruktury. Coraz większe znaczenie ma odporność cyfrowa placówek medycznych. Współczesny szpital jest organizacją opartą na danych, systemach teleinformatycznych i stałej łączności. Awaria któregoś z tych elementów może nie tylko utrudnić pracę personelu, lecz także bezpośrednio wpłynąć na bezpieczeństwo pacjentów.
Na ten problem zwrócił uwagę Tomasz Jaworski, dyrektor ds. cyberbezpieczeństwa w sektorze zdrowia w Palo Alto Networks.
– Żyjemy w czasach, w których obok tradycyjnej medycyny funkcjonują roboty chirurgiczne, terapie genowe, sztuczna inteligencja i zaawansowana analityka danych. To zupełnie nowy poziom złożoności systemu ochrony zdrowia. Żeby to wszystko działało, potrzebny jest nie tylko personel medyczny, ale także sprawnie funkcjonująca infrastruktura cyfrowa – mówił.
Tomasz Jaworski dodał, że wraz z postępującą cyfryzacją zmienia się również sposób myślenia o bezpieczeństwie.
– Nawet najlepsza technologia nie rozwiąże problemów wynikających z braku kompetencji lub źle zaprojektowanych procesów. Tak samo najlepsi specjaliści nie będą w stanie działać efektywnie, jeżeli zabraknie dostępu do danych i systemów, na których opiera się współczesna medycyna – zaznaczył.
– Ochrona zdrowia jest strategicznym elementem odporności państwa. W medycynie opartej na dowodach nie można podejmować decyzji bez dostępu do informacji. Jeżeli tracimy dane lub możliwość ich bezpiecznego przesyłania, tracimy również zdolność do skutecznego leczenia pacjentów – kontynuował ekspert.
Podkreślał również, że cyberbezpieczeństwo nie powinno być traktowane wyłącznie jako problem działów IT.
– Cyberbezpieczeństwo nie jest dziś wyłącznie sprawą informatyków. To element bezpieczeństwa pacjenta. Atak na system informatyczny, utrata łączności czy niedostępność dokumentacji medycznej mogą bezpośrednio wpływać na proces diagnostyki i leczenia – powiedział Tomasz Jaworski.
Eksperci zwracali uwagę, że współczesne szpitale powinny przygotowywać się na sytuacje utraty zasilania, dostępu do internetu czy elektronicznej dokumentacji medycznej. W dobie postępującej cyfryzacji ochrony zdrowia tego typu scenariusze nie są już traktowane wyłącznie jako hipotetyczne, ale jako element zarządzania ryzykiem i budowania odporności systemu. Szczególnego znaczenia nabiera to w kontekście doświadczeń płynących z wojny w Ukrainie, gdzie infrastruktura krytyczna, w tym systemy energetyczne i teleinformatyczne, stała się jednym z celów działań zbrojnych. Wątek ten korespondował z wcześniejszymi uwagami dotyczącymi przygotowania systemu ochrony zdrowia na sytuacje kryzysowe i konflikt zbrojny. Coraz częściej podkreśla się bowiem, że odporność szpitala będzie oceniana nie tylko przez liczbę łóżek czy personelu, lecz także przez zdolność utrzymania ciągłości działania w przypadku cyberataku, awarii energetycznej lub utraty dostępu do kluczowych systemów informatycznych.
Lekcja z Ameryki
Najważniejszy wniosek płynący z debaty nie dotyczył technologii, nowych terapii ani kolejnych reform ustawowych. Dotyczył organizacji. Profesjonalne zarządzanie kapitałem ludzkim, regionalne centra kompetencji, hospitaliści odpowiedzialni za całe leczenie, rozwój opieki koordynowanej, wykorzystanie danych oraz budowanie odporności na cyberataki i konflikt zbrojny – wszystkie te postulaty prowadzą do jednego celu: stworzenia systemu bardziej odpowiedzialnego, odpornego i skoncentrowanego na pacjencie. To właśnie wydaje się najważniejszą lekcją płynącą z amerykańskich doświadczeń. Nie chodzi o kopiowanie rozwiązań. Chodzi o zrozumienie, że nawet najlepsza technologia nie zastąpi dobrze zorganizowanych ludzi, jasno przypisanej odpowiedzialności i skutecznej koordynacji działań. Właśnie tam mogą się dziś znajdować największe rezerwy rozwoju polskich szpitali.
Więcej materiałów z konferencji po kliknięciu w poniższy baner.
