Silosy zamiast mostów ►
Jarosław Fedorowski, Michał Chrobot, Barbara Gad-Karpierz, Irena Kierzkowska, Jacek Krajewski, Agnieszka Mastalerz-Migas, Wojciech Rożdżeński i Zbigniew Torbus/Szymon Czerwiński
Czy polski system ochrony zdrowia jest gotowy na medycynę opartą na wartości i autentyczną ciągłość opieki? Podczas X Kongresu Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość eksperci debatowali o przyszłości zintegrowanego leczenia, o biurokracji, braku komunikacji między poszczególnymi placówkami i absurdach administracyjnych.
W sesji „Medycyna koordynowana i oparta na wartości” uczestniczyli:
- dr n. o zdr. Michał Chrobot – dyrektor Departamentu Opieki Koordynowanej w Ministerstwie Zdrowia,
- Barbara Gad-Karpierz – dyrektor medyczna do spraw szpitalnictwa w Grupie LUX MED,
- Irena Kierzkowska – dyrektor naczelna Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w Olsztynie, członkini Zarządu Polskiej Federacji Szpitali,
- Jacek Krajewski – prezes Zarządu Porozumienia Zielonogórskiego,
- dr hab. n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas, prof. UMW – prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, konsultant krajowa w dziedzinie medycyny rodzinnej,
- dr n. prawn. Wojciech Rożdżeński – wiceprezes Polskiego Towarzystwa Lekarzy Menedżerów,
- Zbigniew Torbus – dyrektor Szpitala im. Ojca Rafała z Proszowic – SPZOZ w Proszowicach, członek Zarządu Polskiej Federacji Szpitali.
Moderatorem debaty był prof. Jarosław J. Fedorowski – prezes Polskiej Federacji Szpitali, przewodniczący Rady Programowej „Menedżera Zdrowia”.
Nagranie poniżej, pod wideo spisany panel.
Prowadzący dyskusję prof. Jarosław J. Fedorowski rozpoczął od przypomnienia pojęć wywodzących się ze Stanów Zjednoczonych, skupiając się na podmiotach dbających o zdrowie na każdym etapie, czyli organizacjach utrzymywania zdrowia nowej generacji (new generation Health Maintenance Organizations). Tego typu organizacje są w stanie realizować stopniową adaptację koncepcji opieki koordynowanej opartej na wartości (value-based health care – VBHC), o co zaapelował moderator.
– Powinniśmy konkurować o wartość zdrowotną dostarczaną naszym pacjentom zamiast o środki finansowe na świadczenia. Amerykanie, jak również inne państwa, gdzie VBHC jest już wprowadzana, np. Hiszpania, Niderlandy, Korea Południowa, Izrael, Singapur uczą nas, że są na świecie przykłady dobrych praktyk. Zastanówmy się, co możemy wspólnie zdziałać, aby zintegrować leczenie i przenieść je na wyższy poziom – otworzył dyskusję prof. Jarosław J. Fedorowski.
Amerykański sen i polskie silosy
Wspominając swoje doświadczenia zawodowe z uzyskania certyfikacji w zakresie opieki koordynowanej w Stanach Zjednoczonych w 1998 r., ekspert zaznaczył, że odpowiednia organizacja nie może ograniczać się wyłącznie do zarządzania jedną chorobą (disease management). Podstawą musi być autentyczna ciągłość opieki (continuum of care), łącząca szczeble leczenia bez informacyjnych przerw. Z tym postulatem moderator zwrócił się do przedstawiciela administracji państwowej.
Dyrektor Departamentu Opieki Koordynowanej w Ministerstwie Zdrowia dr n. o zdr. Michał Chrobot przyznał, że priorytetami tej instytucji są trzy dziedziny medycyny: onkologia, kardiologia i neurologia.
– Najmocniej zaawansowana jest Krajowa Sieć Onkologiczna. Elektroniczna karta diagnostyki i leczenia onkologicznego – eDiLO – która od 1 stycznia przyszłego roku będzie obowiązkowa, pozwoli nam pierwszy raz w historii prześledzić pełną, realną ścieżkę pacjenta. Sprawdzimy, jak w praktyce wygląda diagnostyka i na ile jest zbieżna z rekomendacjami klinicznymi. Medycy doskonale wiedzą, że czas w onkologii ma ogromne znaczenie, ale to jakość diagnozy i poprawność początkowego leczenia determinują końcowe wyniki – wyjaśnił.
Dodał, że system jest testowany na poziomie produkcyjnym od połowy września, aby uniknąć problemów technicznych podczas pełnego wdrożenia.
Kolejnym etapem jest kardiologia. Ustawowe ramy Krajowej Sieci Kardiologicznej już powstały, lecz resort daje sobie rok na pełną implementację standardów w terenie. Natomiast najnowszą inicjatywą jest neurologia budowana przy współudziale Krajowej Rady Neurologicznej. W pierwszej kolejności prace obejmą poprawę opieki nad pacjentami z udarem mózgu – od etapu przedszpitalnego aż po niezbędną rehabilitację.
– Zintegrowana opieka to ostateczne odejście od schematu izolowanych silosów, jakimi stały się podstawowa opieka zdrowotna, ambulatoryjna opieka specjalistyczna i lecznictwo szpitalne. Naszym celem jest sprowadzenie medycyny opartej na faktach (evidence-based medicine – EBM) na poziom absolutnie każdego podmiotu – podkreślił dr Michał Chrobot.
Ekspert zadeklarował również całkowitą otwartość na współpracę z lekarzami rodzinnymi. Zapowiedział zmiany legislacyjne Ministerstwa Zdrowia rozszerzające uprawnienia pielęgniarek, w tym wprowadzenie tzw. porady infekcyjnej, która ma odciążyć lekarzy POZ w okresach szczytu zachorowań.
– Wszystko, co dobre, zaczyna się od POZ – podsumował.
Profesor dr hab. n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas, prof. UMW, prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, konsultant krajowa w dziedzinie medycyny rodzinnej, wskazała na luki komunikacyjne i organizacyjne, które codziennie paraliżują system. Jej zdaniem obecne reformy zbyt mocno skupiają się na wąskich kategoriach, ignorując prosty fakt, że ludzki organizm jest całością i nie da się oddzielić leczenia poszczególnych chorób u pacjenta z wielochorobowością. Potrzebna jest opieka kompleksowa.
– Musielibyśmy zmienić mentalność tysięcy osób działających w sektorze medycznym. Od lat funkcjonujemy w ramach coraz mniejszych, wydzielonych silosów. Rozwijają się programy opieki koordynowanej w obrębie wybranej specjalizacji, a nawet dotyczące konkretnych jednostek chorobowych. Co z pacjentami z wielochorobowością? Jedynie projekty wprowadzane w POZ wyszły szerzej, dostarczając zintegrowane świadczenia dla grupy najczęstszych rozpoznań. Zatrzymaliśmy się jednak na koordynacji poziomej, brakuje nam koordynacji pionowej, czyli współpracy różnych poziomów opieki, która powinna się zaczynać od płynnej wymiany informacji, od niedublowania świadczeń – argumentowała.
Zwróciła uwagę, że rywalizacja o chorego (a de facto o środki płatnika) prowadzi do dublowania świadczeń, do udzielania świadczeń, które nie zawsze mają merytoryczne uzasadnienie, i do ogólnego chaosu, co nie sprzyja prawidłowemu wydawaniu środków publicznych, a przede wszystkim nie sprzyja budowaniu jakości w opiece nad pacjentem i rzeczywistej koordynacji opieki.
– W tym chaosie pacjent zupełnie znika. Kołdra jest krótka, każdy ciągnie ją w swoją stronę. Chory wypisany ze szpitala jest zostawiony sam sobie z zaleceniem zgłoszenia się do podstawowej opieki zdrowotnej. A jeśli się nie zgłosi? POZ nie dostaje bezpośrednio informacji, że należy się tym pacjentem zająć, umówić wizytę kontrolną. Jedynym nośnikiem informacji pozostaje pacjent, chociaż teoretycznie zbudowaliśmy cyfrową infrastrukturę – wskazywała prof. Agnieszka Mastalerz-Migas.
Zwróciła także uwagę na obawy zarządzających przychodniami, dla których brak stabilności wzrostu finansowania związanego z rozwojem opieki koordynowanej w POZ jest hamulcem przed wprowadzaniem szerszego zakresu usług dla pacjentów.
Granice na mapie, bariery w systemie
Zbigniew Torbus, dyrektor Szpitala im. Ojca Rafała z Proszowic – SPZOZ w Proszowicach, członek Zarządu Polskiej Federacji Szpitali, przedstawił perspektywę lokalną, wskazując na absurdalne przeszkody administracyjne ograniczające potencjał szpitali. Jego zakład w Proszowicach funkcjonuje w odległości 10 km od granicy z województwem świętokrzyskim.
– Zasięg mojego szpitala obejmuje co najmniej cztery sąsiednie powiaty. W sposób całkowicie naturalny ogromna liczba pacjentów z województwa świętokrzyskiego diagnozuje się i leczy u nas. Stanowią oni 33 proc. chorych. Mimo to nie możemy startować do absolutnie żadnych konkursów u sąsiadów. Ambulanse ratunkowe jeżdżące tuż za miedzą nierzadko omijają nas z powodów terytorialnych. Polska przecież jest jedna, powinniśmy myśleć o zadaniach ogólnokrajowo, a nie przez pryzmat wytyczonych na mapie województw – relacjonował.
Wyjaśnił, że szpital w Proszowicach ma w strukturze trzy własne przychodnie POZ, w których wdrożono wszystkie pięć dostępnych ścieżek opieki koordynowanej. By usprawnić przepływ chorych onkologicznych, kardiologicznych i z udarem, zainicjował bezprecedensowe porozumienie pięciu lokalnych szpitali powiatowych – dwóch z województwa małopolskiego i trzech ze świętokrzyskiego. Współpraca ta wpisuje się w podstawy medycyny zaawansowanej (basic and advance medicine) i dowodzi, że oddolna koordynacja często wyprzedza dyrektywy centralne.
Prezes Zarządu Porozumienia Zielonogórskiego Jacek Krajewski zwrócił uwagę na diametralne różnice między metropoliami a prowincją.
– W realiach chronicznie ograniczonych środków system zintegrowany znacząco zwiększył szanse mieszkańców mniejszych społeczności na zaawansowaną diagnostykę i szybki kontakt ze specjalistą. Główną ideą pozostaje prowadzenie obywatela w stabilnym stanie tak długo, jak to z medycznego punktu widzenia możliwe. Musimy uchronić go przed dekompensacją, by nie trafiał na najdroższe poziomy interwencyjne – tłumaczył.
Zaznaczył, że w Polsce dojmująco brakuje pomostu między sektorem medycznym a pomocą socjalną.
– Kiedyś funkcjonowało Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej. Dzisiaj to kompletnie oddzielne resorty, a granica między nimi jest trudna do sforsowania. W wielu państwach, chociażby w Niemczech, opieka socjalna stanowi nierozerwalny trzon koordynacji medycznej – mówił Jacek Krajewski.
Odnosząc się do zapowiedzi cyfryzacji w onkologii, zaapelował o dokładne przetestowanie systemów teleinformatycznych przed nałożeniem na poradnie obowiązku ich wyłącznego stosowania. Przypomniał, że obowiązek prowadzenia elektronicznej karty Krajowej Sieci Kardiologicznej przesunięto na 2028 r.
Ostra polemika i starcie o definicje
Irena Kierzkowska, dyrektor naczelna Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w Olsztynie, członkini Zarządu Polskiej Federacji Szpitali, wywołała ożywioną reakcję, prezentując surową ocenę funkcjonujących rozwiązań.
– Postawię tezę, że my w ogóle nie mamy dzisiaj żadnego systemu opieki koordynowanej. Zbliżamy się do niej w onkologii, lecz to początek drogi, ale wcześniej zaplanowanej, pilotażowanej, opartej na ustawie, a więc z szansą na powodzenie. Popełniamy błąd polegający na tym, że nie próbujemy budować skoordynowanego systemu ochrony zdrowia czy poszczególnych elementów systemu na poziomie zakresów bądź procesów, tylko na poziomie poszczególnego świadczenia zdrowotnego wyłącznie dla jednego rozpoznania. To, co się sprawdza w onkologii, zawałach czy udarach, nie ma w mojej ocenie przełożenia na pacjentów z wielochorobowością, a w przypadku przewlekłych niewydolności narządowych przeważnie mamy do czynienia z wielochorobowością. Będziemy wydeptywać te odseparowane ścieżki leczenia i ostatecznie zupełnie się w nich pogubimy. Jeśli mamy skoordynowaną opiekę w POZ, którą się chwalimy, to dlaczego pacjent trafiający do szpitala nie ma przy sobie żadnego planu leczenia, żadnej dokumentacji z programu itd.? Lekarz w nocnej i świątecznej opiece zdrowotnej również nie dysponuje jego planem leczenia i nie ma dostępu do żadnej informacji na temat programu. Jeśli pacjent trafi na szpitalny oddział ratunkowy i kardiolog po konsultacji wydaje zalecenia, również nie ma dostępu do zapisów z badania holterowskiego wykonanego w ramach koordynowanej opieki – wyliczała Irena Kierzkowska.
Podała przy tym konkretny przykład organizacyjnych absurdów: lekarka POZ poszukiwała w szpitalu ostrym kardiologa do opisywania badań holterowskich, nikt się nie zgodził ze względu na obciążenie pracą oddziału.
– Umowę na konsultacje w ramach opieki koordynowanej podpisano ze specjalistą oddalonym o setki kilometrów, z którym kontaktowano się wyłącznie mejlowo. Poza tym nie obserwujemy niestety zmniejszenia readmisji pacjentów w związku z wprowadzeniem opieki skoordynowanej w POZ – stwierdziła.
Ekspertka zaproponowała, aby decydenci na poziomie ministerstwa kształtowali strategię ochrony zdrowia, jej organizację, strukturę, zasady funkcjonowania i finansowania, natomiast nie ingerowali w pragmatyczną politykę zdrowia, działania wdrożeniowe i realizacyjne, ponieważ to jest domena osób zarządzających.
Z tym podejściem nie zgodził się Michał Chrobot.
– Ścieżki kliniczne są precyzyjnie określone, bazujemy na twardych wytycznych EBM. Nie może być mowy o tym, że placówki w regionach zaczną samodzielnie modyfikować protokoły postępowania z pacjentem. Resort wskazuje reguły i określa konkretne benefity za ich spełnienie, dostarczając odpowiednich narzędzi pomiaru – ripostował przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia.
Dyrektor Irena Kierzkowska nie ustąpiła.
– Chorzy zwykle nie zapadają na jedną jednostkę chorobową! Człowiek leczący przewlekłą niewydolność serca przeważnie ma cukrzycę i może mieć chore nerki, a medycy mają obowiązek i leczą zgodnie z wytycznymi EBM. Zmuszanie dużych szpitali do administrowania dziesiątkami izolowanych, wąskich ścieżek doprowadzi zarządzających do skrajnego wyczerpania organizacyjnego – odpowiedziała.
Dyrektor medyczna do spraw szpitalnictwa w Grupie LUX MED Barbara Gad-Karpierz podzieliła się wnioskami z realizacji programu Onkonawigator wprowadzonego w 2011 r., jeszcze przed powstaniem karty DiLO.
– Jednym z najważniejszych doświadczeń, które zdobyliśmy w LUX MED Onkologia, było stworzenie modelu koordynacji opieki onkologicznej realizowanej przez onkonawigatorów. Powstał on z przekonania, że pacjent, szczególnie onkologiczny, potrzebuje nie tylko doskonałej opieki medycznej, ale także osoby, która będzie go prowadzić przez cały proces leczenia i pozostanie jego stałym punktem kontaktu. Kolejnym krokiem było wdrożenie w szpitalu roli pielęgniarki prowadzącej. W dużej placówce lekarz nieustannie uczestniczy w obchodach, wykonuje zabiegi, prowadzi konsultacje ambulatoryjne i podejmuje decyzje terapeutyczne dotyczące wielu pacjentów. Nie zawsze może być dostępny przy łóżku chorego. Pacjent tymczasem potrzebuje poczucia bezpieczeństwa, ciągłości opieki i świadomości, że nie jest anonimowy. Taką funkcję pełni właśnie pielęgniarka prowadząca, będąca partnerem lekarza i jednocześnie osobą najbliższą pacjentowi przez cały okres hospitalizacji. Odpowiada za koordynację opieki pielęgnacyjnej, współpracuje z zespołem pielęgniarek i opiekunów medycznych oraz identyfikuje potrzeby pacjenta wykraczające poza samo leczenie. Odpowiednio przygotowana i wyposażona w kompetencje może inicjować wsparcie psychologa, dietetyka, fizjoterapeuty czy innych członków zespołu terapeutycznego, dzięki czemu opieka staje się bardziej kompleksowa i lepiej odpowiada na potrzeby chorego – powiedziała ekspertka.
– Kluczowym elementem tego modelu jest inwestowanie w rozwój kompetencji pielęgniarek oraz budowanie gotowości do przejmowania większej odpowiedzialności za pacjenta. Gdy w 2016 r. prowadziliśmy rekrutację do tej roli, otrzymaliśmy ok. 200 aplikacji, odbyliśmy 70 rozmów i wyłoniliśmy pięć osób. O sukcesie kandydatów decydowała nie tylko wiedza czy doświadczenie, ale przede wszystkim gotowość do przyjęcia odpowiedzialności za koordynację opieki i aktywne wspieranie pacjenta. To właśnie takie doświadczenia utwierdzają mnie w przekonaniu, że przyszłością ochrony zdrowia jest dalszy rozwój zaawansowanej praktyki pielęgniarskiej i racjonalne przenoszenie kompetencji. Moim wzorem są kraje nordyckie, gdzie stabilni pacjenci przewlekle chorzy pozostają pod opieką pielęgniarek zaawansowanej praktyki prowadzących specjalistyczne poradnie. Takie rozwiązanie zwiększa dostępność świadczeń, pozwala lekarzom koncentrować się na najbardziej złożonych przypadkach, a jednocześnie podnosi rangę zawodu pielęgniarki i lepiej wykorzystuje kompetencje całego zespołu medycznego. Nie jest to zastępowanie lekarzy, lecz tworzenie nowoczesnego modelu opieki opartego na współpracy i odpowiedzialnym podziale kompetencji – wyjaśniła.
Zdaniem Barbary Gad-Karpierz jednym z najbardziej niedocenianych zagrożeń dla pacjentów jest brak standardów przekazywania informacji podczas przejścia między różnymi etapami opieki. Powszechne wdrożenie protokołu SBAR (situation, background, assessment, recommendation) mogłoby skutecznie ograniczyć chaos informacyjny i poprawić koordynację działań medycznych.
Przedstawicielka Grupy LUX MED wspomniała też o problemie niewystarczającego przygotowania rodzin do sprawowania opieki nad chorym po wypisie ze szpitala. Opiekunowie pozostawieni bez wsparcia edukatorów, pielęgniarek czy fizjoterapeutów często popełniają błędy pielęgnacyjne, a sami narażeni są na przeciążenia i urazy. To z kolei zwiększa ryzyko powikłań, ponownych hospitalizacji i generuje dodatkowe koszty dla całego systemu ochrony zdrowia.
Ludzie, twardy pieniądz i wizja dekady
Kolejna część debaty dotyczyła kadr zarządzających leczeniem pacjenta. Polemikę wywołał temat optymalnego profilu koordynatorów.
Profesor Jarosław J. Fedorowski przytoczył alarmujące dane, według których na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu na kierunek lekarski przyjęto 325 osób, a na pielęgniarstwo zaledwie 150. Sugerował, by funkcję przewodników po systemie powierzyć wszechstronnie wykształconym absolwentom zdrowia publicznego. Otrzymał silne poparcie ze strony przedstawiciela ministerstwa.
– Koordynator nie musi mieć pełnego wykształcenia stricte medycznego. Absolwenci zdrowia publicznego dysponują doskonałą wiedzą ustrojową i solidnymi podstawami klinicznymi, przez co idealnie wpisują się w ten profil – przekonywał Michał Chrobot.
Zapowiedział również rządowy program oferujący bezpłatne przeszkolenie aż 5 tys. koordynatorów dla obszarów onkologii, neurologii i kardiologii.
Aspekty prawno-finansowe przeanalizował dr n. prawn. Wojciech Rożdżeński, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Lekarzy Menedżerów, wskazując, że sukces zintegrowanego modelu jest bezpośrednio uzależniony od logiki przepływów pieniężnych.
– Płatnik wykazuje ogromną elastyczność w kreowaniu mechanizmów rozliczeniowych. Musimy natomiast rzetelnie oceniać nie tylko parametry kliniczne, lecz także subiektywną satysfakcję obywatela ze sprawowanej opieki. Zadowolony, zdrowiejący człowiek nie znika z publicznego systemu i nie krąży na własną rękę po sektorze w pełni płatnym – dowodził prawnik z Uniwersytetu Warszawskiego.
Przestrzegł przed zgubną segmentacją odpowiedzialności, rekomendując wdrażanie koncepcji zbliżonych do modelu holenderskiego. Posiadający autonomię finansową lekarz POZ odpowiada w nim za cały koszt poprowadzenia chorego, celowo zlecając odpowiednie badania podwykonawcom na precyzyjnych zasadach. Wówczas opłacalność i wysoka jakość stają się synonimami sukcesu placówki.
Podsumowując merytoryczną wymianę argumentów, prof. Jarosław J. Fedorowski poprosił dyskutantów o jednoznaczną odpowiedź, czy w ciągu 10 lat zdołamy całkowicie przeformułować polski system na medycynę opartą na wartości.
– Absolutnie tak – odparł bez wahania Michał Chrobot. – Wybieramy konkretne ścieżki, celnie premiujemy wskaźniki jakościowe, a za tym systematycznie podąża dodatkowe finansowanie – dodał.
Irena Kierzkowska przypomniała o niebezpieczeństwie kreowania odrębnych szlaków dla pojedynczych rozpoznań, unikając kategorycznej deklaracji czasowej. Jacek Krajewski wskazał natomiast na horyzont nieco bardziej odległy niż dekada, powołując się na duńskie reformy ustrojowe zajmujące kilkanaście lat.
Profesor Agnieszka Mastalerz-Migas zadeklarowała się wprawdzie jako niepoprawna optymistka, lecz natychmiast zaapelowała o ostrożność.
– Wprowadzony w 2004 r. w brytyjskiej NHS program wskaźników jakości w podstawowej opiece zdrowotnej – Quality and Outcomes Framework (QOF) – był największym na świecie programem finansowania typu pay-for-performance w opiece ambulatoryjnej. Niestety, analizy po kilkunastu latach od wdrożenia programu wykazały, że płacenie za procesy w POZ nie przekłada się automatycznie na lepsze zdrowie populacji, za to drastycznie zwiększa biurokrację. Należy uczyć się na błędach innych i być ostrożnym, aby przez dobre intencje premiowania jakości nie stworzyć kosztownego potwora biurokratycznego – mówiła.
Klamrą spajającą dyskusję była wypowiedź dr. Wojciecha Rożdżeńskiego.
– Należycie sprofilowana motywacja finansowa, wynagradzanie za zadowalające parametry jakościowe ma wprost magiczną moc. Dziesięć lat wystarczy, byśmy zobaczyli spektakularne efekty – zawyrokował.
Rozmowę zakończył pragmatyczny argument Zbigniewa Torbusa, który celnie podsumował debatę: – Tak, zrobimy to. Po prostu nie mamy alternatywy.
Więcej materiałów z konferencji po kliknięciu w poniższy baner.
